The Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by 
Pascual H. Poblete

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal

Author: Pascual H. Poblete

Release Date: April 29, 2006 [EBook #18282]

Language: Tagalog

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA ***




Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special
thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino.





[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
marked as ~g. This work forms part of the Tagalog translation of Noli
Me Tangere (1909) by Pascual Poblete which is being presented
separately in this edition.]

[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
ay hindi na ginagamit. Ang kathang ito ni Pascual Poblete ay pasimula
sa isinalin na Noli Me Tangere (1909) sa Tagalog na ibinukod sa
edisyong ito.]


BUHAY AT M~GA GINAW

NI

DR. JOS RIZAL

NA SINULAT

NI

PASCUAL H. POBLETE



Jos Protasio Rizal Mercado

Maicling casaysan nang canyang buhay


Ipinan~ganac si Gat Jose Protasio Rizal Mercado, sa byan n~g Calamb,
sacp n~g lalawigang Laguna, n~g ikalabing siyam n~g Junio n~g tang
sanglibo walng dan animnapo't is.

Si G. Francisco Rizal Mercado ang canyng am at si G. Teodora Alonso
at Quintos ang canyng in.

Ipinan~ganac si G. Francisco Rizal Mercado at Alejandra n~g tang
1811, sa Binyng, Laguna, at namaty sa Maynila n~g ica 5 n~g Enero
n~g 1898, at si G. Teodora Alonso ay ipinan~ganac sa Meisic, sacp n~g
Tund, Maynila, n~g tang 1825 at nabubuhay hanga n~gayn (8 n~g Junio
n~g 1909). Si G. Francisco Mercado ay nag-aral at marunong n~g wicang
castila at wicang latn, at si G. Teodora Alonso ay nag-aral sa
colegio n~g Santa Rosa at marunong n~g wicang castila.

Ang nagung m~ga anc n~g mag-asawang ito'y si na guinoong Saturnina,
Paciano, Narcisa, Olimpia, Luca, Mara, Concepcin, Jose, Josefa,
Trinidad at Soledad.

Bininyagan si Jose Rizal n~g araw n~g sbado, icadalawampo't dalawa
n~g Junio n~g 1861. Si G. Rufino Collantes, pring clrigo at
cura-prroco sa bayang Calamb ang sa cany'y nagbinyag, at si G.
Pedro Casaas, pring clrigo at tub sa Calamb, ang sa cany'y
nag-anc sa binyg. Capowa namaty na ang dalawang pring it.

Pinan~galanang Jose, dahil sa ang in n~g Doctor Rizal ay
namimintacasi sa Patriarca San Jos, at ang pan~galawang pan~galang
Protasio ay dahil sa caarawn n~g Santong it, alinsunod sa
calendario, n~g siy'y ipan~ganc.

Hindi dating tagly n~g am at n~g m~ga capatd n~g am n~g ating
Doctor ang apellidong Rizal. Pinasimulaang guinamit ang apellidong
Rizal n~g mag-aral ang batang si Jose, upang siy'y macaligtas sa
mahigpit na pag uusig n~g m~ga fraile sa m~ga nag-aapellidong Mercado.

Wicang castila ang apellidong Rizal, na ang cahulugn sa wicang
tagalog ay ang muling pag-supang  pag-ulbs n~g pinutol na halaman 
dam. May is pang cahulugn; ang lupang may pananm na an mang
damng pacain sa m~ga hyop.

Pagdatng sa icatlng tan n~g gulang n~g musms na si Jose Rizal ay
tinuruan na siy n~g canyng am't in n~g pagbasa. Napagkilala n~g
madla ang cagalin~gan niyng tumul n~g wawalng tan pa lamang ang
canyng gulang, dahil sa isng marikt na tulng canyng kinat-h, na
tinakhn n~g laht n~g m~ga manunulang tagalog sa lalawigang
Silan~gan.[1]

[Larawan: =G. Francisco Rizal Mercado= Ama ng Dr. Jose Rizal. Imp de
M. Fernndez, Paz 447, Sta. Cruz.]

Sa pagcakilala n~g am't in ni Jose Rizal n~g catalasan n~g isip at
malaking hilig n~g canilng anc na it sa pag-aaral, canilng dinal
siya sa Maynila, itinir sa isang bahay sa daang Cabildo, loob n~g
Maynila; at ipinasoc n~g tang 1871 sa Ateneo Municipal, na
pinan~gangasiwaan n~g m~ga pring jesuita.

Nakilala ni Jose Rizal sa bahay ni pari Burgos si na pare Dandan, Lara
at Mendoza na pawang dinakip at ipinatapon sa Marianas n~g gobierno
n~g Espaa, at gayon din si par Gomez at si pari Zamora, na
ipinabitay n~g Gobierno ring iyong casama si pr Burgos, na ang
naguing sangcala'y ang panghihimagsic n~g m~ga manggagaw sa Arsenal
n~g Tan~guay n~g 1872. Sumasabudh n~g madl ang m~ga calupitng
dito'y guingaw n~g m~ga panahng iyn. Ipinabilngo, ipinatapon 
ipinabitay bawa't filipinong numiningning dahil sa tlas n~g isip at
sa pagsasangalang sa m~ga catwiran n~g lupang kinguisnan. Ang m~ga
nangyaring it'y nalimbag sa damdamin n~g batang si Jose Rizal.

Lumipat it n~g pagtir sa Ateneo Municipal at n~g naroon na'y tila
mandn llo pang nragdagan ang canyng sipag sa pag-aaral at
cabaitang pusps n~g ugal. Ang naguing maestro niy'y ang m~ga
jesuitang si par Cndido Bech at si par Francisco Snchez.

Cung ipinamamanglaw n~g batang si Jose Rizal ang nakita niyng
pag-amis sa catwiran n~g canyang m~ga calh ay lalo n~g dinaramdam
niy, ang m~ga sabihanan n~g m~ga fraileng madals niyang marinig sa
Ateneo Municipal na di umano'y mataas ang caisipan n~g tong culay
maputi cay sa tong culay caymangu, madilw, abab  maitm, bagay
na pinagpilitan niyng siyasatin mul noon, cung totoo n~g, sapagca't
inaacla niyng lihs sa catowiran ang gayng pagpapalagy.
Napagtalastas n~g madl ang ganitng paghahacahc ni Jose Rizal,
dahil sa isng casulatang inilathal n~g pants na si Herr Ferdinand
Blumentritt sa icasampung tomo n~g _Internationales Archiv fiur
Ethnographie_, n~g 1897, na ganit ang saysay:

"Sinabi ni Rizal, na maliit pa siya'y malaki n~g totoo ang canyang
pagdaramdam, dahil sa nakikita niyang sa canya'y pagpapawalang halag
n~g m~ga castil, dhil lmang sa siya'y _indio_[2] Magbuhat niyao'y
pinagsicapan niyang pacasiyasatin cung aln ang catwran 
cadahilanang pinagsasandigan n~g m~ga castila at n~g lahat n~g m~ga
tong may mapuputing balt upang ipalagy nilang sila'y matatas ang
sip cay sa m~ga tong cawan~gis din nila ang any, at taglay ang cya
upang dumnong at magtam n~g capangyarihang gaya rin nil.

"Ipinallagay n~g m~ga tag Europang sil ang pan~ginoon n~g bong
daigdig: sa acal nila'y sil ang tan~ging nagttaglay n~g pagslong
sa dnong at sa m~ga magagandang caugalian, at sil lamang ang tn~g
at dalisay na liping _homo sapiens,_[3] samantalang ipinallagay
nilang ang m~ga ibang lahi ay mababa ang pagisip, ang guinagamit na
wica'y dukh at walang caya upang macuha ang dunong n~g m~ga taga
Europa, ano pa't ang m~ga lahing may culay caymangui, itm, dilw 
abo-ab ay is sa pascacaiba't ibang any n~g _homo brutus._[4]

"Nang magcgayo'y itintanong ni Rizal sa sarili; totoo n~ga cay ang
m~ga pinatitibayan nilang ito? Ang tanng na ito ang totoong laguing
sumasasip niya mul pa sa panahong siya'y nag-aaral, at di lamang sa
canya cung di naman sa m~ga cpow niyng nag-aaral na m~ga taga
Europa. Hindi nalao't canyang npagmasid sa colegio na walang
pinagcacaibhan n~g pag-iisip n~g isa't is, [sa macatowid baga'y n~g
pag-iisip n~g tong maputi ang balt at n~g tong caymangui.]
Caraniwang lubha ang pagcacpantay n~g m~ga puti at n~g m~ga _indio:_
sa isa't isang panig ay may nakikitang m~ga tamd at masisipag,
mpag-skit sa pag-aaral at matamarin sa pag-aaral, matlas ang
pag-isip at mapurl ang pag-isip; sa cawacasan ... wala siyang
nakikitang ikinahhiguit n~g m~ga mapuputng nag-aaral at gayon din
n~g m~ga may clay caymangui. Pinagsiyasat niya ang m~ga dunong na
nauucol sa m~ga lhi; natotowa siy pagca nangyayaring dahil sa isang
palisipang may cahirapang ibinbigay n~g profesor ay hind
mtuclasang gawn n~g canyang m~ga casamahang mapuput, at sila'y
nan~gagsisilapit sa cany upang canyng gawn cung papaano. Canyang
pinagdidilidili at itinututol ang lahat n~g it, hindi dhil sa isng
pagtatagumpay niyang sarili, cung di dahil sa isng pagtatagumpay n~g
canyng m~ga cababayan. Dahil dito'y sa colegio n~ga nagpasimul ang
canyng paniniwlang nagccapantay ang sip at cya n~g m~ga europeo
at n~g m~ga _indio_ sa paggawa n~g ano mang bagay. At sa lahat n~g
ito'y napagtalacayan niyang magcacapantay ang catutubong isip n~g
europeo at n~g indio.

"Ang unang pinacabn~ga n~g napagtalacayang it ay ang pagcapagbalac
ni Rizal, na cung mapag-unawa sana n~g canyang m~ga cababayan, na
cawan~gis n~g canyng pagcaunawa, ang pagcacapantaypantay na iyan,
ito'y maguiguing isang paraan upang maipailanglang ang dunong n~g m~ga
filipino. Dumatng siya sa paniniwalang matas ang pag-iisip sa
pag-aaral n~g m~ga tagalog cay sa m~ga castila (ang ilng m~ga
castilang n~g panahng yao'y canyng nakilala;) at canyng sinsasabi
n~g boong galc ang cadahilana't dumatng siy sa ganitong paniniwal.
Sa ganito'y canyng sinasabi:--Sa m~ga colegio sa amin ay isinsaysay
na laht sa wicang castila, catutubong wica n~g m~ga castila, at
wicang hindi namin kilal; cay n~ga't dahil dito'y kinakailan~gan
naming magpumilit n~g higuit cay sa canil sa pagpiga n~g pag-isip,
upang maunaw at maisaysy ang isang bgay: at sa pagca't gaya n~ga
n~g sinabi co na, na walang nakikitang ipinagcacaibang an man n~g
m~ga castil at n~g m~ga indio sa m~ga colegio, at yamang gayo'y
matas ang pag-isip namin cay sa canil.--May pagmamasid pa siyng
guinawa, na sa cany'y nagdagdag n~g pag-aalinlan~gan sa dating tagly
na niy, tungcol sa cataasan n~g pag-isip n~g m~ga castila. Guinaw
niya ang pagmamasd, tungcol sa inaacla n~g m~ga castilang sil'y may
carapatn sa lalong malalakng paggalang at pagpapacumbaba n~g m~ga
_indio_, sapagca't naniniwla ang m~ga itng ang m~ga mapuput, dahil
lamang sa sila'y maputi, ay pawang ipinan~ganc sa isng lpang lalong
magalng cay sa lpa n~g m~ga _indio_. Napagtanto n~g panahng iyn ni
Rizal, na ang paggalang at pagpapacumbabang iyn n~g m~ga _indio_ sa
castila--sa pagca't siyang itinuro n~g m~ga castila sa m~ga
_indio_--ay hindi lamang dahil sa ipinallagay na pawang galing sila
sa lhing matas, cung di sa pagca't isang paraan upang maicubl ang
tacot at ang malabis na pag-ibig sa sariling catawn. Ang tacot, sa
pagca't sa tiks na pagams na sa canila'y guingaw, ipinallagay
nilang ang m~ga mapuput ay pan~ginoon nil at siyng sa canila'y
nagmamay-ri; at ang malabis na sa canilang sarili'y pag-ibig,
palibhasa'y canilng napagkilala ang caugalian n~g m~ga europeo at
napag-unawang dahil sa capalaluang taglay n~g m~ga ito, ay
makikinabang sila cung sila'y magpakita n~g paimbabw na
pagpapacumbab, at gayon n~g ang canilang guingaw. Caya n~ga't
hindi kinalulugdan cahi't camunti man n~g m~ga indio ang m~ga europeo:
nan~gagpapacumbaba cung nahharap sa canila, n~guni't pinagtatawann
sil cung nan~gtatalicod, linlibac ang canilng pan~gun~gusap, at
hindi nagpapakita n~g cahit munting tand n~g paimbabw na sa canila'y
pagglang. Dahil sa hindi natarc n~g m~ga castila ang tnay na
caisipn n~g m~ga _indio_, samantalang napagtantong lubs n~g m~ga
_indio_ ang tunay na caisipan n~g m~ga castila, ipinallagay ni Rizal
na mahina ang pag-isip n~g m~ga mapuputi cay sa canyang m~ga
cababayan..... Nang siya'y panahong bata pa, cailan mang marrinig 
mababasa niya ang pagpapalagay n~g m~ga mapuputi sa canyng lhi ay
napopoot, nappun ang canyang pso n~g glit; n~gayo'y hindi na
nangyayari sa canya it; sa pagca't cung nrirn~gig niy ang gayn
ding m~ga pagpapalagy, nagcacasiy na lmang siy sa pagn~giti at
isinasaalaala niya ang casabihng francs: "_tout comprendre, c'est
tout pardonner._[5]"

Ang malab na mith ni Rizal na mapaunlacn ang canyng lh ang
siyng totoong nacapag-udyc sa cany sa pagsusumakit sa pag-aaral
hangng sa canyng tamuhn ang lubhng maningnng at maraming m~ga
pangulong ganting pl n~g colegio, na sino ma'y walng nacahigut.

Dinal si Rizal n~g canyng casipagan hangng sa magsanay sa
_escultura_[6] n~g walng nagtutr.

N~g panahng iy'y gumaw siy n~g isng magandng larawan n~g Virgeng
Mara, na ang guinamit niy'y ang matigs na cahoy na baticulng at
ang ipinag-ukit niya'y isang caraniwang _cortaplumas_ lmang. Nang
makita n~g canyng m~ga maestrong pr ang cahan~gahan~gang larawang
iyn ay tinanng nil siy cung macagagaw namn n~g isng larawan n~g
mahl na ps ni Jess; napaoo siy, at hind nalaon at canyang niyr
at ibinigy sa nagpagaw sa cany, na totoong kinalugdan ding gaya n~g
una.

Nang ica 5 n~g Diciembre n~g tang 1875 ay kinath niya at binasa sa
isng malakng cafiestahan sa Ateneo ang isang tul, na pinuri n~g
laht, na ang pamagat ay El Embarque (_Himno  la flota de
Magallanes_.)[7]

Nag-aaral siy n~g icalimng tan n~g bachillerato sa Ateneo Municipal
n~g cathain niy ang isang tul na canyng pinamagatng: _Por la
educacin recibe lustre la Ptria_.[8]

N~g bahagy pa lamang tumutuntong siya sa icalabng anim na tang
gulang ay nagtam siy n~g ttulong _Bachiller en Artes_.

Nrito ang talaan n~g canyng m~ga pinag-aralan mul n~g tang 1877,
at ang m~ga tinam niyang _calificacin_:

1871-1872. Aritmtica................ Sobresaliente
1872-1873. Latn unang tan.......... Sobresaliente
1872-1873. Castellano................ Sobresaliente
1872-1873. Griego.................... Sobresaliente
1873-1874. Latn, unang tan......... Sobresaliente
1873-1874. Castellano................ Sobresaliente
1873-1874. Griego.................... Sobresaliente
1873-1874. Geografa Universal....... Sobresaliente
1874-1875. Latn, tercer curso....... Sobresaliente
1874-1875. Castellano................ Sobresaliente
1874-1875. Griego.................... Sobresaliente
1874-1875. Historia Universal........ Sobresaliente
1874-1875. Historia n~g Espaa at
Filipinas............................ Sobresaliente
1874-1875. Aritmtica at Algebra..... Sobresaliente
1875-1876. Retrica at Potica....... Sobresaliente
1875-1876. Francs................... Sobresaliente
1875-1876. Geometra  at
Trigonometra........................ Sobresaliente
1875-1876. Filosofa, unang tan..... Sobresaliente
1876-1877. Filosofa, icalawang
tan................................. Sobresaliente
1876-1877. Mineraloga at
Qumica.............................. Sobresaliente
1876-1877. Fsica.................... Sobresaliente
1876-1877. Botnica at Zoologa...... Sobresaliente
Bachiller en Artes n~g 14 n~g
Marzo n~g 1877....................... Sobresaliente


       *       *       *       *       *

Lumipat si Rizal sa Universidad n~g Santo Toms n~g Junio n~g 1877, at
doo'y pinag-aralan ang Cosmologa metafsica, Teodicea at Historia n~g
Filosofa. Pinasimulan ang pag-aaral n~g Medicina (pangagamt) n~g
tang 1878. Canyng pinag-aralan sa Universidad ang Fsica, Qumica,
Historia Natural, Anatoma, Diseccin, Fisiologa, Higiene privada,
Higiene pblica, Patologa general terapetica, Operaciones, Patologa
mdica, Patologa quirrgica, Obstetricia.

N~g tang 1879 ay nagtatag ang _Liceo Artstico-Literario_ sa Maynila
n~g isng certamen upang bigyng unlc ang sino mang macapagharp n~g
lalong magandng cathng _prosa_  tul. Ang bumubo n~g Jurado[9] ay
pawang m~ga castl. Nagharp si Rizal n~g isng tulng _Oda_, na ang
pamagt ay A la Juventud Filipina, at bag man maraming m~ga castl
at tagalog ang nan~gagsipagharp n~g canicanilang gaw, si Rizal ang
nagcamt n~g pan~gulong ganting-pl.

Nang tang sumunod, 1880, nagtatag na mul ang _Liceo
Artstico-Literario_ ring yan n~g isa pang _certamen_, bilang alaala
sa caarawn n~g pagcamaty ni Cervantes. Pawang m~ga castl ang
bumub n~g Jurado. Si Rizal ang nagtam n~g pan~gulong gantng-pl,
sapagca't ang cath niya'y siyang lalong magand at mainam sa lahat
n~g m~ga cathng iniharp sa certameng iyn n~g maraming m~ga
periodistang castl at m~ga bantg na fraile sa carunun~gang pawang
m~ga castila rin. El Consejo de los Dioses[10] ang cathang iniharp ni
Rizal, at ang tinangp niyang pan~gulong ganting-pl'y isang sinsng
na guint, na larawan ni Cervantes ang tampc. Ang castilang si Don N.
del Puzo, pants na catlong n~g m~ga mnunulat sa _Diario de Manila_,
ang nacacuha n~g pan~galawang ganting-pl.

N~g tan ding iyng 1880, bago pa lamang catatangap ni Rizal n~g
sinabi n~g ganting-pl ay nparoon siya sa palacio n~g Malacanyang,
at talagang magsasacdal sana cay Primo de Rivera, Gobernador at
Capitn General nitong Filipinas, dahil sa n~g isang gabing n~gitn~git
n~g dilm ay siya'y tinampalasan at sinugatan n~g Guardia Civil,
sapagca't nagdaan siy sa tab n~g isng _bulto_ ay hind siy
nacapagpugay, at ang _bulto_ palng iyn, na hindi niya nakilala,
dahil sa cadilimn n~g gab, ay ang tenienteng namiminn sa isang
_destacamento_; sinugatan siya n~g walng an-an, na d man lamang
siy, pinagsabihan n~g an man. Hind niy ncausap ang Capitn
general at hind siy nagtam n~g minmithing pagwawagu n~g
catowiran.

Nang ica 6 n~g hapon, icawal n~g Diciembre n~g tang 1880, ay
pinalabs sa Ateneo Municipal n~g Maynila ang isang melodramang wcang
castl, na ang pamagt ay Junto al Pasig[11], cath ni Rizal, na
presidente n~g _Academia de la Literatura Castellana_ sa Maynl n~g
panahng iyn, at msica ni Don Bls Echegoyen.

Ang m~ga nagsilabs sa melodramang iyn ay ang m~ga sumusunod:

_Lenido_........Isidro Perez.
_Cndido_........Antonio Fuentes.
_Pascual_........Aquiles R. de Luzuriaga.
_Satn_..........Julio Llorente.
_Angel_..........Pedro Carranceja.
_Coro n~g m~ga diablo_  Caramihang estudiante at
                        ang isa   sa   canila'y  si
                        Vicente Elio.

Di maulatang m~ga pagpupuri ang inihandog cay Rizal n~g lubhng
maraming guinoong nanood n~g melodramang iyn.

Sapagca't sa araw-araw ay nillibac at nilalait n~g isang fraileng
profesor sa Universidad ang m~ga estudiante, hind nacatis si Rizal,
ipinagsangalng niy ang canyng m~ga casamahn sa isng mahigpt
n~guni't mapitagang pan~gan~gatwiran, at ang naguing casaguta'y ang
panunump n~g canyng catedrtico, na cailn ma'y hindi niya
pallabasin si Rizal sa aln mang exmen.

Dahil sa nangyaring iyo'y minagalng ni Rizal ang pas Espaa at don
magpatuloy n~g pag-aaral, at sapagca't sumang-ayon ang canyng ama't
in, siya'y lumulan sa vapor na ang tun~go'y sa Barcelona, n~g ica 3
n~g Mayo n~g 1882, na pusps n~g pighat ang clolwa. Sa Calamb
[Laguna] ay nilisan niya ang canyang m~ga pinacamumutyang am, in at
m~ga capatd; sa Camilng ay ang maalab na sinisintang si Leonor
Rivera, magandang dalagang ang larawa'y hwig na hwig sa matimys na
si Maria Clara sa Noli me Tangere, at saca napalay siy sa
pinacaiibig na Bayang Filipinas!

       *       *       *       *       *

Dumatng si Rizal sa Barcelona, (Espaa) n~g m~ga unang araw n~g Junio
n~g 1882, at hind pa halos nacapagpapahin~g sa gayng matagl na
pagdaragat, sinulat na niy ang unang _artculo_[12], na pinaglagdaan
niya n~g canyng m~ga damdamin. Pinan~galanan niya ang _artculong_
yan n~g El Amor Patrio[13], may taglay na fechang _Junio n~g 1882_,
at finirmahn niy n~g pamagt na Laong-Laan, saca ipinadal niy sa
Diariong Tagalog[14], at inilathl sa pmahayagang it n~g ic 20 n~g
Agosto n~g 1882.

Pakinggan natin cung an ang pasiy n~g isng castl, ni D. Wenceslao
E. Retana, na nagpamagt si canyng m~ga ilinalathl sa m~ga
pmahayagan, n~g _Desengaos_, tungcl sa kasulatang sinasabi co:

"Marahil ay nacains ca cany (cay Rizal) ang Barcelona; marahil ay
nacapamanglaw at nakapgpalungcot sa cany ang malakng pan~gulong
bayan n~g Catalua, n~g canyng mmasid na doo'y may lubs na calayan
ang clahatlahtang m~ga mith, sa pagdidilidiling doo'y walng m~ga
_inquisidor_[15] ang sip; datapwa't sa Maynila'y mayroon. Bag man
talasts niyng totoong caraniwang gamit na, gayn ma'y guinaw rin ni
Rizal sa isng pananalitng malungct, at may hawig na isipn,
n~guni't halos laguing mabanayad, palibhasa'y _mithi ang macatulong
n~g cahi't dukha n~guni't maalab na pag-anib_. "Tulad sa m~ga hebreo
n~g una ani Rizal--na inihahandog sa templo ang m~ga unang bun~ga n~g
canilng pag-ibig, cam, dito sa lupa ng iba, ialay namin ang m~ga
unang pananalit sa ming byang nababalot n~g _m~ga alapap_ at _n~g
m~ga ulap n~g umaga_, na hind nagmamaliw ang cagandaha't hiwagang
any at kaligaligaya; n~guni't ll n~g pinacassinta, samantalang sa
canya'y pumapanaw at lumlay," Sa ganng cay RizaL--ani Retana--ang
Espaa'y lupa ng iba; sa ganng kany'y wal n~g _bayang sarili_
(ptria) cung d ang Filipinas. Hind sumasasip niy ang _maliit na
bayang sarili_ ("ptria chica") at ang _malaking byang sarili_
("ptria grande") na totoong caraniwan na nitong m~ga hulng nagdaang
tan; ang _maliit_ ay ang byan, ang lalawigan  cung dil cay'y ang
isng panig: at ang _malaki_ ay ang boong nacin, samp n~g m~ga ibng
lupang nassacop, cahi't anng pagcalay-ly ang kinlalagyan. Ang
_malakng bayang sarili_, kung sa isng filipinong tunay na nakikianib
sa Espaa ay wal n~g iba kung d ang lupang Espaa, na calakp ang
canyng m~ga nasasacop sa cabilang ibayo n~g dagat, at ang _maliit_ ay
ang panig. N~guni't cay Rizal ay walng _maliit_  _malaking bayang
sarili_, cung d Bayang sarili; na sa ganng cany'y hind ang
Calamb, hind ang m~ga bayang ang salita'y wikang tagalog, hind man
lamang ang pul n~g Lusng, cung d ang capisanan n~g m~ga pulng
ntuclasan ni Magallanes. Hind lamang ito: sa ganng cay Rizal, ang
Espaa'y hind _inang bayan_; ito'y marahil ay sa mestizong castl,
sa m~ga may dugng castl; datapwa't hind sa tong may dugng
dalisay n~g tag casilan~ganan ...

"Hind malimutan niy, ang sariling lp:--"Naroroon [ang sabi ni
Rizal] ang m~ga unang gunitaing nangyari n~g panahong camusmusan,
masayng _hadang_[16] kilal lamang n~g cabataan sapagca't doo'y
natutulog ang boong isang panahong nacaraan na [_ang bayang may
casarinlan_] at na-aaninagnagan ang panahng drating [_ang catubusan
n~g lahi sa pamamag-itan n~g pag-aaral_]; sapagca't sa canyng m~ga
cagubtan at sa canyng m~ga damuhn, sa bawa't choy, sa bawa't
bulaclac, namamasdn ninyng naukit ang alaala sa aln man tong
inyng guiniguiliw, na gaya rin n~g canyng hinin~g sa han~ging may
taglay na ban~g, na gaya n~g canyng awit sa lagasls n~g m~ga batis,
na gaya n~g canyng n~git sa bahaghari n~g lan~git  n~g canyang m~ga
buntng-hinin~g sa hind mapagwring dang n~g han~gin sa gab
..."--Ang ganitng m~ga pananalita'y talagang cay Rizal; illa sa
macahulugn, sa may tinutucoy ang m~ga pananalitng may hmig n~g
hiwg, ito n~g ang any n~g canyng pagsulat, ang canyng caugalian,
at halos walng makikitang bagay na prosa[17]  tul na canyng
kinath na hind it ang nmamasid; na ang bawa't may sip, cahi't
caraniwan lmang ang tlas ay agd mapagwawr sa m~ga slat ni Rizal,
ang m~ga caisipn sa pamamayang naghahar sa budh n~g lubhang
mairugung yan sa kinaguisnang lp--"Hind naccatcat cailn man
(an Rizal) ang pagsint sa kinamulatang lp, pagc ang pagsintng
ito'y nacapasoc sa pus: sapagca't talagang tagly na niy ang tatc
n~g Lan~git na siyng ikinapaguiguing walng catapusn at pagcawalng
pagcasr."--At isinunod pagdaca ang ganitng m~ga sabi, na anaki ibig
niyang palacsn ang loob at itaimtm sa ps n~g m~ga tong
pinagtatalaghn n~g casulatang iyn ang pag-big sa kinamulatang
lp:--"Cailn ma'y casabihng ang pagsinta ang siyng lalong
macapangyarihang nag-uudyoc n~g m~ga cagagawang lalong dakil; cung
gayo'y talastasng sa laht n~g m~ga pagsinta, ang sa kinaguisnang
bayan ang siyang nagbun~ga n~g m~ga gawng lalong malalak, lalong
m~ga bayani at lalong walng casng dalisay. Basahin niny ang
Historia" ... Pagcatapos na maisaysay sa ilng pangct na totoong
matas at macatwiran ang pananalit, upang patotohanang sa buhay na
ito'y pawang madalng lumpas ang laht: sinabi naman niy, ang
nangyayari pag laganap n~g sigw na _ang kinamulatang lupa'y
sumasapan~ganib!_ ang sarisaring pagpapacahirap at paghahayin n~g
buhay na kinacailan~gang gawn.... Datapwa't _hindi cailan~gan!
Ipinagsangalng ang nagbigy bhay; gumanp n~g isang catungculan!
Si Codro  si Lenidas,_[18], _ang cahi't sino man, ang kinaguisnang
baya'y matututong sa cany'y mag-alaala!_

"At parang naguguniguni na niya ang sa kanya'y mangyayari, isinulat ni
Rizal ang ganito: "_Maghyin ang ib n~g canyng cabatan; ibinigay
namn n~g ib sa sariling bayan ang m~ga ningning n~g canyang mataas
na pag-isip_ at ang ib nam'y _nagbhos n~g canyng dugo_; namaty
ang laht at nagpamana sa kinaguisnang bayan n~g lubhng malakng
cayamanan: ang _calayaan_ at ang _caran~galan_. At an naman ang
guinaw sa canil n~g tinubuang lp? Tinatan~gisan sil at
_inihaharap n~g boong_ calakhn n~g loob sa sangcataohan; sa panahng
sasapit at sa canyng m~ga anc, upang _mapagcunang uliran_".--Si
Rizal ay isang manunulat na sa any'y hind tumutucoy, n~guni't cung
wawaring magalng ay lubhng mapagpatungcol n~g sinsalit; at cung
ilalim pa ang pagsisiyasat sa lahat n~g canyng m~ga sinulat, hind
lamang naaninag ang canyang tan~ging budh, cung d hinuhulan namn
niy ang canyng ggawin at ang sa cany'y mangyayari. At para manding
tagly niy ang isang catungculang sa cany'y ipinagcatiwal n~g Dios
upang ganapn sa ibabaw n~g lp, cay't pagca tigub ang calolowa
niya n~g caisipn ni Tolstoi ay nang-aakit siya sa capayapan, at cung
nag-aalab naman sa cany ang m~ga mithin ni Napolen ay iniuudyc
namn niy sa canyng m~ga cababayan ang pakikibaca, at winwacasn
n~g ganitng pananalit:

"Oh kinaguisnang lp!... Mul cay Jesucristong pusps n~g ganap na
pagsint, na naparito sa mundo sa icagagaling n~g sangcataohan, at
_nagpacamatay dahil sa sangcataohang iyan, sa pan~galan n~g cautusan
n~g canyng tinubuang bayan_, magpahangang sa llong m~ga hind
kilalng nan~gamaty dahil sa m~ga _revolucin_[19] n~g m~ga panahong
ito, gano carami, ay! ang m~ga nagcahirap at namatay sa iyong
pan~galang kinamcm n~g m~ga ib! Gaano carami ang _ipinahmac_ "n~g
pagtatanm n~g galit", n~g casakimn  n~g cahan~galan, na _n~g
nalalagot na ang hinin~ga'y hinandugn ca n~g pagpupuri at sa iyo'y
minithi ang laht n~g bagay na cagandahang palad_.

Magand at dakl n~g ang tinubuang lp, pagc ang canyng m~ga anc
_sa sigaw n~g pagbabaca ay nan~gagdudumali sa pagsasanggalang, sa
dating lupain n~g canilng magugulang; mabangis_ at pall pagca mul
sa carurucan n~g canyng trono'y _napapanood na tumatacas ang
tagaibang lpa sa udyc n~g malakng tcot sa pagcakita sa bayning
hucb n~g canyng m~ga anc_, n~guni't _pagca nagpapatayan_ ang
canyng m~ga anc, palibhasa'y nan~gagcacabahabahagui sa
nagcacalabnlabng m~ga pulutng; pagca ipinagwawasacan ang m~ga
halamanan, ang m~ga bayan at ang m~ga ciudad n~g poot at pagtataniman;
pagcacgayo'y sa canyng cahihiyan ay pinupunit ang balabal at
itinatapon ang cetro at nagdaramit n~g maitim na lucs sa canyng m~ga
anc na namaty.

Pacasintahn n~ga natin siy magpacailn man, an man ang ating
cahinatnan, at howag tayong human~gad n~g ibang bagay cung d ang
canyang _icgagaling_. Cung magcagayo'y macatutupad tayo n~g alinsunod
sa tacd n~g Dios na dapat na cauculan n~g sangcataohan, na d ib
cung d ang cahusayan at capayapaan n~g laht n~g canyng m~ga
kinapl.

Cayng pwang nawaln na n~g mithin ang calolowa; cayng
nan~gasugatan sa pso't isa-isang nakita ninyng nanglagas ang m~ga
pag-asang caaliw-aliw, at cawan~gis n~g m~ga cahoy cung panahong
tagguinw, n~gayng salt cay sa bulaclc at gayn din sa m~ga dhon,
at bag man nais niny ang umibig, n~guni't wal, cayng msumpong na
sa inyo'y carpatdpat; nariyan ang tinubuang lp! Siya'y inyng
sintahn!

Siya'y inyng sintahn, oh, siy n~g! datapwa't hind na cawan~gis
sa pagsint sa tinubuang lp n~g unang panahng gumganap n~g m~ga
mababan~gs na pagbabanl, na ipinagbabawal at minmasama n~g tunay at
dalisay na magandng caugalian at n~g inang Naturaleza[20]; na howag
ipagmagalng ang malng sigbo n~g budh, n~g pagwawasc at n~g
calupitn; hind, "llong caayayang pagbubucng liway-wy ang
sumisilang sa abt n~g tanw", masasanghay at m~ga payapang ilaw, na
sg n~g buhay at capayapaan; sa cawacasa'y ang liwayway na tunay n~g
cacristianuhan, tagapagbalitang pan~gunahin n~g maliligaya at pantag
na m~ga raw. Catungculan n~ga natin ang manuntn sa mahirap lacaran,
n~guni't tahimic at mapagbigay pakinabang sa landas n~g Dunong na
patun~go sa "Pagcasulong" at mul riya'y "sa pagcacaisang mith at
hinihin~g ni Jesucristo sa gab n~g canyang pagcacaskit."

"Gumawa n~g sariling bayan n~g sariling bayan cahi't gaano man ang
maguing cahalagahan ang siyang lalong masilacbng nais ni Rizal,
n~gunit carapatdapat na sariling bayan...."

At siyang catotohanan ayon sa canyang, m~ga guinaw.

Hind nag tagal si "Rizal" sa Barcelona. Sumasa Madrid na siya n~g
unang araw n~g Octubre n~g sinabi n~g tang 1882. Sabay niyng
pinag-aralan ang _Medicina_ at saca ang _Filosofa_ at _Letras_.

Natapos ang pag-aaral niya n~g panggagamot at nagtam siya n~g
ttulong Licenciado sa Medicina n~g ica 21 n~g Junio n~g 1884, at n~g
19 n~g Junio n~g 1885, araw n~g capan~ganacan sa canya ay canyang
tinam namn ang ttulong pagca Licenciado sa Filosofa at Letras at
gayon din ang pagca Doctor sa Medicina. Natutuhan ni Rizal ang m~ga
wicang sumusunod: tagalog, castl, latin, francs, italiano, ingls,
alemn, ruso, japons, holands, griego, hebreo, rabe, sanskrito,
portugus, cataln, sueco at insc.

Samantalang nag-aaral si Rizal ay pinagmmasid naman niya ang
caugalian at any n~g m~ga castl. Nangaling si Rizal sa isng bayang
linluklucan n~g pagbabanalbanalan, n~g d wastng m~ga
pananampalataya, n~g m~ga paggugol n~g salap upang yumaman at
macagumon sa lugd at layaw ang m~ga walang ibang gaw cung d ang
mangday sa m~ga han~gal ...; galing si Rizal sa isang bayang sa
calolwa't catawan ay may walang hangang capangyarihan ang m~ga fraile,
militar, empleado at castl. Sa Madrid ay nakita niyng hind gayn:
linlibac n~g m~ga _librepensador_[21] at n~g m~ga _aleo_[22] n~g
boong calayan ang canilang religing catlica apostlica romana at
ang canilang iglesia catlica-apostlica romana; nmasid niyng maliit
na totoo ang capanyarihan doon n~g Gobierno; hind niya napanood ang
acala niyang mangyayring pagtatlotalo n~g m~ga "liberal"[23] at n~g
m~ga "clerical"[24]; bagcos pa n~ga niyang nkitang madals na
naglalmbal at nagcacisa ang m~ga "republicano"[25] at ang m~ga
"carlista"[26] upang canilang masunduan ang an mang ninanais.
Nagdamdam si Rizal n~g malaking saclp n~g loob n~g canyang
pagsumaguin ang walang hadlang na an mang pagtatamasa n~g m~ga
calayan sa Espaa, at ang capanyarihang calakilakihan n~g m~ga fraile
sa Filipinas, na siyang bumbigti sa lahing cymangui. Pinagpilitan
niyang makilala ang any n~g m~ga iba't ibang "partido poltico"[27]
sa Espaa at napag-unawa niyang hind carapatdapat purihin ang m~ga
europeo tungcl sa bagay na ito. Nakita niyang ang bawa't partido, ang
lahat n~g partido ay may magaganda at cainam-inamang m~ga
palatuntunan; datapwa't nahiwatigan niyng baga man may
man~gisan~gisang nagpapagal sa udyok n~g lalong wags at dalisay na
han~gd, n~guni't hlos ang lahat ay walang pinagsisicapan cung d ang
sarling cagalin~gan. Samantalang hind pa nan~gapapahall sa matataas
na catungculang minimith, totoong sinusuy ang m~ga tong
manghahall, at sa canila'y ipinan~gan~gac ang lubhang maraming
bagay, at cung macamtan na ang han~gd ay hind guinaganap ang
pan~gac at linilimot na tiks ang m~ga naghalal sa canila. Marami sa
m~ga manghahalal na ibinibigay ang canilng voto, hindi sa tong tunay
na may carapatn, cung d sa nakiusap sa canila n~g hind nil
mahiyng canilang pinapan~ginoon; na hind ang tunay na may m~ga
nagawang cagalin~gan n~g isang to sa bayan ang canilang tinitingnan,
cung d cung ang taong iya'y mainam magsasalit, marikt magtalumpat,
magalng sumyo  nacagaganting pl n~g salap  iba pang
pagbibiyay; na ang siyam na po't siyam sa sandaang europeo'y
naniniwal sa m~ga sinasabi sa canil n~g m~ga pamahayagan, na hind
man lamang sinisiyasat cung yao'y totoo  hind, cung na sa catwiran 
wal sa catowiran; sa isng salit: nakita niyng cawan~gis din n~g
m~ga tong byan dito ang m~ga tong byan don.

Walang an mang inilathal si Rizal na an mang casulatan, mula n~g
canyang lihamin n~g 1882 ang "El Amor Patrio," hangang sa taong 1884,
datapowa't hind siya naglilicat n~g pakikipagsulatan sa canyang m~ga
cababayan, lalonglal na sa m~ga nag-aaral, at ang m~ga sulat niya'y
binabasa n~g lahat n~g boong pag-ibig at pangguiguilals, dahil sa
canyang bayaning pagbibigy ulirn sa pagsint sa tinubuang lp.

Nang 25 n~g Junio n~g tang 1884 ay nagtalumpat si Rizal sa isang
pigung na guinawa sa Madrid, sa pagpapaunlc cay guinoong Juan Luna,
bantg na pintor ilocano, dahil sa pagtatam n~g pan~gulong "premio"
sa "Exposicin" n~g canyang balitang "cuadro," na ang pamagat ay
"Spoliarium", at cay guinoong Felix Resurreccion Hidalgo, na taga
Filipinas din, at mabuti rin namang pintor. Guinaw ang pigung na
iyn sa Restaurant Ingls, pinasimuln n~g icasiyam na oras n~g gab
at may m~ga anim na pong to ang nagsalosalo. Nan~gulo sa
mesa--alinsnnod sa sabi n~g "El Imparcial", sa Madrid, n~g ica 26 n~g
Junio n~g 1881--si pintor Luna; nan~gagsiup sa dacong canan niya si
na seor Labra, Correa, Nin y Tud at sa caliwa niya'y si na seor
Moret, Aguilera at Mellado (D. Andrs). Nan~gagsiup rin doon si na
seor Morayta, Regidor, Azcrraga (D. Manuel de), Araus, Fernndez
Bremn, Paterno (Alejandro, Antonio at Mximo,) Vigil, del Val, Moya,
Crdenas, Govantes, Rico, Gutirrez, Abascal, Ansorena, Garca-Gmez,
Lpez Jaena, Ms (pintor valenciano), Fernndez Labrador (cubano),
Rodriguez Correa at iba't iba pang maraming pintor, literato at
periodista.

Nagtindig si Rizal at siya ang nunang nanalit; minamasdan siy n~g
laht; sa caymanguing mukh niya'y umaalab ang nin~gas n~g masilacbng
pagsinta sa tinubuang lp, at sac nagsaysay siy n~g isng
talumpating hind mapagwari cung alin ang lalong maganda: cung ang
cahan~gahan~gang pagsint sa tinubuang lupang numiningning sa
talumpating iyn,  ang cagandagandahang pagcacaany-any n~g m~ga
salit. Pagsisicapan cong isatagalog ang talumpating iyn; bagaman
talasts cong dukh ang aking pantic at clang ang wica natin sa
casaganaan n~g wicang castilng guinamit ni Rizal sa gayng
pananalit: n~guni't mamalakhn co na cung maipakilala sa bumabasang
irog ang cahi't culabng anino n~g masilacbo't caligaligayang
pananalit n~g ating capatid na Martir sa Bagumbayan. Pasisimulan co:
"Maga guinoo: Sa paggamit n~g pananalita'y hind nacapag-aalinlan~gan
sa akin ang tacot na bac pakingn ninyo ac n~g boong pag-wawalng
bahl; naparito cay't n~g inyng ipanig sa sigabo n~g aming mith
ang simbuy n~g mith ninyng panghicayat sa cabatan, cay n~ga't
walng salang cayo'y matututong magpaumanhn. M~ga panghalinang simoy
n~g pag-iibigan ang siyng lumalaganap sa alng-lang; m~ga gos n~g
pagcacapatiran ang siyang lumlipad na nagcacasalusalubong; m~ga
calolowang masintahin ang nakknig, at dahil dito'y hind ac
nag-aalap-ap sa aking abng cataohan at hind namn ac nag-aalap-ap
sa cagandahan n~g inyong loob. Palibhasa'y m~ga to cayng may ps,
wal cayng hinahanap cung d m~ga ps rin, at buhat sa caitaasang
iyang pinamamahayan n~g m~ga damdaming mahl, hind ninyo hinahlat
ang m~ga walang cabuluhng pan~git na budh; nalalaganapan n~g inyong
titig ang cabooan; pinasisiyahan niy ang naguiguing dahil at
inilalatag niny ang camy sa cawan~gis cong nagnanasang makipanig sa
iny sa is lamang adhic, sa isa lamang mith: ang dan~gl n~g
daklang sip, ang ningning n~g tinubuang lp. ("Magaling, totoong
magaling; pacpacan.")

"Ito n~ga ang cadahilanan cay cay'y nan~gagcacapisan n~gayn. May
m~ga pan~galan sa historia n~g m~ga bayang sila lamang ay
nagpapakilala na n~g isng nangyari at nagpapaalaala n~g m~ga
pagguiguiliwan at n~g m~ga cadakilaan; m~ga pan~galang wan~gis sa
isng cababalaghng hiwg na naghharap sa ating m~ga mat n~g m~ga
caisipng caayaaya at caaliw-aliw; m~ga pan~galang ang kinaoowia'y
isang pagcacsund, isang sagusag n~g capayapan, isng tl n~g
pagsisinthan n~g m~ga nacin. Nauucol sa m~ga ganit ang m~ga
pan~galan ni Luna at ni Hidalgo: nililiwanagan n~g canilng m~ga
caran~galan ang dalawng dlo n~g daigdig: ang Casilan~ganan at ang
Calunuran: ang Espaa at Filipinas. Sa pagsasalit co n~g dalawng
pan~galang ito'y nakikinikinit co ang dalawang nagnningning na
balantc na nagmumula capowa sa magcabicbilang dacong iyon at
nagcacalicaw, pagdating sa caitaasan, sa udyc n~g pagguiguiliwn n~g
iisng pinangalin~gan, at buhat sa caitaasang iya'y papapag-isahn ang
"dalawang bayan" sa pamamag-itan n~g walang catapusng pagcacisa,
"dalawang bayang "magcacambal cahi't papaghiwalayin n~g m~ga dagat at
n~g calayuan; "dalawang byang" hind sibuln nang "m~ga binh n~g
paghihiwalay na itinatanim n~g m~ga nabubulagang tao at n~g canilng
calupitn." Capowa capurihn si Luna't si Hidalgo n~g Espaa't n~g
Filipinas; sa pagc't cung ipinan~ganc man sil sa Filipinas ay
mangyayari rin namng maipan~ganc sa Espaa. Walng sariling bayan
ang cataasan n~g sip; ang cataasan n~g isip ay tulad sa ilaw, sa
han~gin; pag-aari n~g laht; walang sariling bayang gaya n~g
alang-alang, gaya n~g buhay at gaya n~g Dios. "(M~ga pacpacan)"

"Lumilipas na sa Filipinas ang matatandang caugalian; ang maririn~gal
na gawa n~g canyang m~ga anc ay hind na nangyayari lamang sa loob
n~g sariling bahay; iniiwan na n~g parparng silan~gan ang sariling
bahay; sa m~ga lupaing yao'y ipinakikilala na ang paguumaga n~g isng
mahabang araw, sa pamamag-itan n~g maniningning na clay at
namumulamulang pagbubucang liwayway, at ang lhing iyng nagugulaylay
sa boong gab n~g historia, samantalang lumiliuanag ang araw sa ib't
ibng lupan, mul n~gayng gumiguising na kumkinig sa untg n~g
electricidad na sa cany'y gumibc sa pakikipanaym sa m~ga bayang
calunuran, at "hinihin~g ang ilaw, ang buhay ang civilizacing" n~g
una'y canilng minana na pinapagtibay ang walng catapusng m~ga lagd
n~g hind naglilicat na pag-gulong n~g panahn, n~g m~ga pagcaciba't
iba, n~g di nagmamaliw na paghahalihali, n~g pagslong."

"Ito'y nalalaman ninyng magalng at ipinagddan~gal na niny; cay
ang may gaw n~g cagandahan n~g m~ga brillante n~g coronang taglay sa
ulo n~g Filipinas; ang Filipinas ang nagbigay n~g m~ga bat, ang
Europa ang kumikil at n~g numingnng. At pinanonood nating laht n~g
boong pagdiriwng; cayo'y ang inyong yr; cami'y ang nin~gas, ang
lacs, ang m~ga batng aming bigay. "(Mainam na totoo.)"

"Ininm nil ron ang calugodlugod na talinghg n~g Naturaleza;
Naturalezang dakl at cakilakilabot sa canyang pagwawasc, sa canyang
paglacad na walng humpy, sa canyang hind mapaglrip na lacs.
Naturalezang matimys, payp at malungcot sa canyang m~ga pagsasaysay
na hind nagllicat at hind nagbabago; inililimbag n~g Naturalezang
ito ang canyng tatc sa laht n~g canyng linalalang at ibinun~ga.
Tagly n~g canyng m~ga anc ang tatac na iyn san man sil pumaron.
Cung hind pacasiyasatin niny ang canilng m~ga sal, ang canilng
m~ga gaw, at cahi't babahagy man ang pagcakilala niny sa byang
iyn, makikita ninyng na sa laht na parang siyang bumubu n~g
canyng dnong, gaya n~g calolowang siyang namamatnugot sa laht,
cawan~gis n~g nagpapagalw sa isng mquina, tlad sa anyng pan~glo,
caparis n~g unang cagamitn. Hind mangyayaring hind sumilang ang
talagang canyang dinaramdam, hind mangyayaring siya'y maguing isng
bgay at ibng bgay ang gawn; sa dacong ibabaw cung bag man
nagcaciba, malicmt lmang. Sa "Spoliarium", sa licuran n~g
pinturang iyang hind pip ay naririn~gig ang caguluhan n~g maraming
tao, ang sigawan n~g m~ga alipin, ang taguintin~gan n~g m~ga baluti't
sandata n~g m~ga bangcy, ang hagulhulan n~g pan~gun~gulila, ang m~ga
hguing n~g dalan~gin, na napagwawari ang any at catotohanang tulad
sa pagcarin~gg sa dagundng n~g culg sa guitn n~g malacs na in~gay
n~g malaking agos n~g tubig na bumabagsc mul sa mataas,  ang
pan~gin~ging na nacalalaguim at cagulatgulat n~g lindl. Ang
Naturalezang namamaguitn sa pagcacaroon n~g m~ga bagay na iyon ay
siya rng namamaguitn sa pincel na lumlagd n~g pintura. Bilang
capalt nito'y tumtiboc sa cuadro ni Hidalgo ang isang totoong
dalisay, pagpapakilalang lubs n~g calungcutan, n~g cagandahan at
cahinaang pawang ipinahamac n~g maban~gs na lacs; at gayn,
palibhasa'y inianc si Hidalgo sa silong n~g maningning na azl n~g
lan~git sa Filipinas, sa pagpapalayaw n~g mahinhing hihip n~g amihang
galing sa m~ga caragatan doon, sa guitn n~g catahimican n~g doo'y
m~ga dagatan, sa hiwagang caaliw-aliw n~g canyang m~ga capatagang lp
at carikitdikitang pagcacaayos n~g canyang m~ga bundc at n~g m~ga
bundc na nagcacatanitanical.

"Cay na cay Luna ang m~ga lilim, ang m~ga pagcacalabnlaban, ang m~ga
naghihin~galong liwanag, ang talinghg at ang cakilakilabot, blang
alin~gawn~gw n~g madidilm na sigw sa lupang mainit, n~g m~ga
kidlt at n~g mauugong na pagbug n~g canyng m~ga volcn; cay cay
Hidalgo'y pawang liwanag, m~ga culay, pagcacabagay-bagay, damdamin,
aliwalas, cawan~gis n~g Filipinas sa m~ga gabng may bwan, sa canyng
m~ga araw na tahimic, sa m~ga naaabot doon n~g tanw, na pawang
umaakit sa pagdidilidili at doo'y inuugoy ang walng catapusn. At
ang dalaw, cahi't lubhng nagcaciba, sa any man lamang, ay
nagcacisa cung ganp na lilinin~gin; cawan~gis namn n~g pagcacais
n~g ating m~ga psong laht, bag man totoong nan~gagcaciba: ang
dalawng it, sa canilng pagpapaaninaw, sa pamamag-itan n~g canilng
"paleta," n~g carikitdikitang sicat n~g araw n~g trpico[28],
guingaw nilng m~ga snag n~g d maultang capurihang canilang
inililiguid sa canilang sariling bayan; _isinasaysay n~g dalawa ang
tunay na calagayan n~g aming buhay sa pagsasamahan, sa asal na
guinagamit at sa natutungcol sa pamamahala n~g calacarn n~g bayan_;
ang cataohang pinapagtitiis n~g mabibigat na dalahin; ang cataohang
hindi natutubos, _ang catowiran at ang mithing nakikitungli n~g
mahigpit sa m~ga di_ "wastong caisipn," _sa maling pananampalataya at
sa m~ga licong cagagawn_, "sa pagca't ang m~ga damdamin at ang m~ga
pasiya ay nacapaglalag-os sa llong macacapal na cuta"; sa pagca't sa
laht n~g m~ga hadlng ay may napumumulusn, pawang nan~gan~ganinag,
at cung hind sila magcapluma, cung d sila tulun~gan n~g limbagan,
hind lamang maghahandog n~g panglibang sa panin~gin ang canilang
paleta at m~ga pincel, cung d naman maguiguing mananalumpating
totoong marikit manalit."

Cung itinuturo n~g in sa canyng anc ang canyng sariling wc at
n~g maunw ang canyng m~ga catowan, ang canyng m~ga kinacailan~gan
 ang canyn~g m~ga pighat; itinutur namn n~g Espaa sa Filipinas,
sa canyng pagcain ang canyng sariling wc; "cahi man
hinahdlan~gan niyng m~ga bahagy na ang abo't n~g panin~gn at
napacapandc ang pag-isip," na sa canilang malabis na pagsusumicap na
sumapanatag sila sa panahng casalucuyang tinatawid, ay "_hindi nila
mtanaw ang panahng darating_ at hind pinagtitimbangtimbang ang
maguiguing bung~a n~g canilang guinagaw;" m~ga sisiwang payt,
"masasamng sal at m~ga pang-akit sa casamang sal", na walng ibng
iniimbot cung d ang inisn ang laht n~g damdaming dalisay, at sa
canilng pagpapasam n~g ps n~g m~ga bayan, "ay itinatanim nil sa
m~ga bayang iyn ang m~ga binh n~g m~ga pagcacaalit at n~g sa
panahong darating ay anihin ang bun~ga, ang lasong halman, ang
camatayan bag n~g m~ga ipan~gn~ganc pang m~ga tao."

"N~guni't limutin natin ang m~ga capan~gitang sal na iyn!
Capayapaan sa m~ga paty, sapagca't pwang m~ga paty na n~g; hind
na sil humihin~g, at sila'y kinacain na n~g m~ga u-od! Howag nating
tawaguin ang pag-aalaala sa canil; howag nating dalhin dito sa guitn
n~g ating m~ga casayahan ang canilang cabahan! "Sa cagalin~gang palad
ay lalong marami ang m~ga capatid; ang cagandaha't camahalan n~g loob
ay pawang m~ga catutb sa slong n~g lan~git n~g Espaa: sa bagay na
ito'y cayng laht ay m~ga sacsng maliliwanag." Nangagcaisa cay sa
pagsagt; nan~gagsitulong cay, at gumaw cay marahil n~g lalong
malak cung mayroon pa sana cayong magagaw. Umup cay sa
pakikisalamh sa aming pagsasalosalo, at sa inyng pagbbigay unlac
sa maririlag na m~ga anc n~g Filipinas ay pinauunlacan namn ninyo
ang Espaa; sapagca't lubos na talastas ninyng lahat, na hind ang
dagat Atlntico ang hanggahan n~g Espaa; hind rin namn ang dagat
Cantbrico at ang dagat Mediterrneo--casirang dan~gal n~gang tunay
cung macahadlng ang tubig sa canyng cadakilan, sa canyng
isipan.--Narorooon ang Espaa cung saan ipinararamdam ang canyng
pangpaguinhawang akit, at cahi't maals man sacl ang canyng
bandera, matitira rin ang sa canya'y pag-aalaalang hind matatapos,
hind magmamaliw, ANO ANG MAGAGAWA NG CAPIRASONG DAMIT NA MAPUL AT
MARILAW; ANONG MAGAGAWA NG MGA FUSIL AT NG MGA CAON SA BAYANG HINDI
SIBULAN NG PAGSINTA AT PAGGUILIW; SA BAYANG HINDI NANGAGCACAYACAP ANG
MGA MITHI, HINDI NANGAGCACAISA ANG PALATUNTUNAN NG ADHICA, HINDI
NANGAGCACASANG-AYON ANG MGA PASIYA NG ISIP..? (Mahabang m~ga
pacpacan.)

Si Luna't si Hidalgo'y tunay n~gang iny at tunay rin namang amin;
sila'y inyng sinisinta, at sa canila'y napapanood namin ang
magagandang m~ga pag-asa, m~ga mahahalagang ulirn. Ang m~ga cabataang
filipinong na sa Europa, na cailan may masigabo ang loob, at iln pang
m~ga taong nananatili ang m~ga ps sa pagcabt, palibhasa'y laguing
gumagaw n~g m~ga cagalin~gang dalisay sa udyc n~g canilang malilinis
na budh, nan~gaghandog cay Luna n~g isng corona, mahinhing alay,
tunay n~gang maliit cung isusumag sa maalab naming nais, n~guni't
siyng lalong cs at siya namang lalong maly sa laht n~g pag-aalay
na guinaw hanga n~gayn.

Datapwa't hind pa nasisiyahan ang Filipinas n~g pagkilalang utang na
loob sa canyng maririlg na m~ga anc, at sa pagcaibig niyng
maipakilalang ganp ang m~ga caisipang umuulic sa canyng budh, ang
m~ga damdaming sa puso'y umaawas, at ang m~ga salitng tumatacas sa
m~ga lb, naparito tayong laht sa pigung na it upang papag-isahin
ang ating hn~gad, upang bigyang catuparan ang pagyayacapang iyn n~g
DALAWANG LAHING nan~gagsisintahan at nan~gagiibigan, na
nan~gagcacaisang may apat na raang taon na sa caasalan, sa
pagpapanayam, at sa pamamayan, UPANG MANGYARING SA PANAHONG DARATING
NA ANG DALAWANG LAHING IYA'Y MAGUING ISA LAMANG NACION SA BUDHI, sa
cancanilang m~ga catungculan, sa canicanilang pithy, sa
canicanilang m~ga taglay na biyy. (Pacpacan.)

Ipinagdriwang co[29] ang ating m~ga artistang si Luna at si Hidalgo,
capurihng dalisay at wags n~g DALAWANG BAYAN! Ipinagdiriwang co ang
m~ga tong sa canila'y tumulong upang sila'y macatagl sa lubhng
mahirap na pagsalun~ga sa lands n~g Arte! Ipinagdiriwang co, at n~g
uliranin n~g cabataang filipino, na "inaasahang mahl n~g AKING
SARILING BAYAN[30] ang gayng m~ga cagandagandahang m~ga halimbw at
n~g ang _inng Espaa_[31], na mapagsicap at mapagmalaskit sa
icaggaling n~g canyng m~ga lalawigan, "pagdaca'y gawn ang m~ga
pagbabagong utos na malaon n~g panahng pinag-isip"; may daan na n~g
araro at ang lupa'y hind cutad. At pinagdriwang co, sa cawacasn,
ang ililigaya niyong m~ga magulang na sa canilang pan~gun~gulila sa
guiliw nilng m~ga anc, mul sa lubhang malayong lupaing canilng
tintahana'y sinusundan n~g titig, na bas n~g lh at n~g psong
tumtibc na nagllagos sa m~ga dagat at sa calayuan, at "inihahayin
sa altar n~g icagagalng n~g laht ang m~ga matimyas na caaliwang
totoong nagsasalat pagdating sa dacong calunuran n~g buhay",
mahahalag't m~ga bugtng na bulaclc sa panahng tagguinw na
sumisilang sa m~ga pampan~gin n~g libin~gan!--(Masilacbng m~ga
pacpacan; masigabong m~ga pagpupuri sa nagtalumpat.)

Sumunod na nan~gag talumpat si Lpez Jaena [na pinintasn n~g d
caws ang m~ga fraile], si Govantes, Crdenas, Del Val, ilng m~ga
filipino, si Nin y Tudo, Ms, Azcrraga, Luna (nagpasalamat), Regdor,
Fernndez Labrador, Labra, Azcrraga (muling pagtatalumpat), Morayta,
Rodriguez Correa at Moret. Natapos ang pigung n~g ica 12 n~g gab.

Pakingan natin n~gayn ang salt n~g castilang si D. Wenceslao E.
Retana tungcol sa talumpat ni Rizal.

Ganit ang canyang sinabi:

"Hind n~g n~g macahihin~g n~g higut pa sa ritong cagandahan n~g
pagcacatalumpat: nagsalit si Rizal sa n~galan n~g Filipinas, na d
tagly ang pagpapacumbabang hinhin~g n~g m~ga castl sa m~ga anc
n~g bayang iyon, cung d parang isng "caanib" na cus n~g canilng
calooban: "tayo'y dalawang bayan, tayo'y dalawang lh, cung an
cayo'y ganoon din cam, at yamang gayo'y ibig namin ang inyong ibig.
Ipinagcacait bag sa amin ang inaacl naming carapatdapat na aming
tamuhin?... Dilidilihin ninyo ang panahng sasapit!... Hind
mangyayaring manatili magpacailn man ang casalucuyang calagayan
n~gayon "Wal pang is man lamang filipino, lalonglal na cung gayong
na sa harp n~g m~ga castilang may matatas na catungculan, na
nacapan~gan~gahas magsalit n~g gayn. Ibig ni Rizal na manatili ang
pagsasama n~g Espaa at Filipinas, n~guni't "hinihin~g niya", upang
mangyari ang pagsasamang it, na magcaroon ang m~ga filipino n~g m~ga
catowiran at m~ga catan~gang kinacamtn n~g m~ga castl.
Ipinallagay niyang malakng caapihn n~g canyang lh cung d gayn
ang mangyayari, at hind n~g mangyayaring tiisin niya ang gayng
caalimurahan. Hangang dito ang sabi ni Retana. Nang panahng yao'y
kinacath na ni Rizal ang novelang _Noli me tangere_, na sa canya'y
magpuputong n~g walang hangang capurihn.

Ang m~ga hulng bowan n~g pagctir niya sa Espaa'y guinamit niya sa
pag-aaral n~g carunun~gang nauucol sa pag-gaw n~g m~ga ct
(fortificaciones) sa panahng pagbabaca, na ang guinamit na salita'y
ang wicang ingls, at may m~ga dibujong nagpapaliwanag n~g canyang
m~ga isinulat. Pinamagatn niy ang m~ga dibujong it n~g "Parapeto
Simple."[32] "Caballo de frisa."[33] "Trampas de lobo."[34]
"Estacada."[35] "Estacada de perfil."[36] "Reglas para determinar las
dimensiones de los parapetos."[37]

Sinabi n~g castilang si Sr. Amador de los Rios, na naguing profesor ni
Rizal sa Universidad n~g Madrid sa wicang rabe, na cailn man daw ay
hind pa siya nagcacaroon n~g alagd na macasing tlas n~g isip ni
Rizal.

Bago umals sa Espaa'y nilibot muna ni Rizal ang Andaluca at
Valencia, at pinagsicapan nyang maunw ang any n~g m~ga lupang
iyn at ang caugalian n~g m~ga taga roon.

       *       *       *       *       *

Nang calaghatian na n~g tang 1885, at n~g macuha na niya ang pagca
licenciado sa Filosofa at Letras, at bilang calaht na ang nacacath
niya sa _Noli me tangere_, siya'y na pa sa Pars, sa udyc n~g
manin~gas na han~gad na macapaglibot sa mundo, upang macapag-aral n~g
lahat n~g bagay at n~g mabihasa siyang magaling sa pagwiwicang
francs.

Nakisama siya, pagdating sa Pars, sa bantog na oftalmlogo[38] na si
M. Wecker, upang matutuhan niyng lubs ang panggagamt sa mat.
Nagsanay rin siya roon sa m~ga wicang ingls at alemn. Ipinagpatuloy
niya sa Pars ang pagcath n~g _Noli me tangere_.

       *       *       *       *       *

Nang m~ga unang araw n~g tang 1886 ay lumipat si Rizal sa Alemania.
Nagtumir siya sa ciudad n~g Heildelberg, na kinalalagyan n~g ilog
Nckar, na sumasabang sa ilog Rhin. Buhat diya'y nakipagsulatan siya
sa Profesor Ferdinand Blumentritt, sa Leitmeritz, (Bohemia).
Nacaibigan niya sa Heildelberg ang profesor Dr. Galezowsky.

Hind nalimutan ni Rizal susumandal man ang Filipinas, at
nagpapatotoo n~g bagay na it ang canyng tulng sinulat sa
Heildelberg n~g ica 22 n~g Abril n~g 1886, na pinamagatn niya n~g: "A
las Flores de Heildelberg."[39]

N~g macatira siyang ilang bowan sa Heildelberg at sa Wilhelmsdorf, ay
napa sa Leipzig naman at doo'y pumasoc n~g pagcacajista upang macakita
n~g pagcabuhay.

Nang m~ga unang araw n~g tang 1887 ay siya'y napa sa Berlin at doo'y
canyng na caibigan ang m~ga bantog na pants na si Doctor Virchow, na
sa canya'y nagpakilala upang siya'y maguing capanig n~g "Sociedad
Antroplogica Berlinesa"; si Dr. F. Jagor, dakilang "naturalista" at
maglalacbay na sumulat n~g librong "Reisen in den Philippinen", na
ipinalimbag sa Berlin n~g 1873; si Dr. Joest, marilag na "gegrafo" at
si Dr. Schiilzer, pants na mangagamot.

Nang tang 1886 ay natapos ni Rizal ang pagcath n~g _Noli me
Tangere_, at n~g m~ga unang bowan n~g 1887 ay ipinalimbag sa Berln
ang sinabi n~g libro.

Nang calaghatan n~g tang 1887 ay dumating sa Maynila ang ilng _Noli
me Tangere_; datapwa't pinacaiin~gatang lubh n~g bawa't pinalad
magcaroon, sa tacot na bac dumating sa balt n~g pinn,  n~g m~ga
fraile,  n~g m~ga guardia civil  n~g m~ga castl ay pagbintan~gan
siyang "filibustero"[40] at pagusiguin n~g cakilakilabot.

Bawa't macabasa n~g "_Noli me Tangere_" ni Rizal ay nan~gagsasabing
ang librong ito'y siyang bagong _Biblia_ n~g bayang filipino; sa
macatowid baga'y sa m~ga aral na nababasa sa _Noli me Tangere_ ni
Rizal naroroon ang catubusan n~g bayang filipino.

Laking pagcacagulo n~g m~ga fraile at n~g laht n~g m~ga castl n~g
matalastas nila ang napapalamang m~ga casaysayan sa libro ni Rizal!

Pagdaca'y gumaw ang m~ga fraile n~g is at walng higct na
pagpupulong. "Laking capusun~gan! Isng "indio" isang "macacong
indio", isang "matsing na indio"--ang sabihan nila--ang nan~gan~gahas
pumintas n~g ating m~ga cagagawan!"

May nasumpun~gan si pr Pedro Payo, fraileng dominico at casalucuyang
arzobispo dito n~g panahng iyn, na isng _Noli me Tangere_;
dinalidaling binasa it at pagcatapos ay agd ipinadal n~g ica 18 n~g
Agosto n~g 1887 cay pr Gregorio Echevarra, na fraileng dominicong
gaya rin niya, at rector n~g cung tawaguin nila'y _Real y Pontificia
Universidad de Santo Toms de Manila_, upang siya namn ang sumiyasat.
Daldl namng binsa nit at pagcatapos ay nagtatg n~g isng
capulun~gang naboboo n~g tatlng fraileng m~ga dominico, na ito'y si
pr Matas Gmez, si pr Norberto del Prado at si pr Evaristo
Fernndez Arias, upang sil ang humatol cung ano n~g cay ang
nan~gapapalamn sa novelang sinulat ni Rizal.

Nang ica 30 n~g Agosto n~g 1887 ay nagpadal n~g sulat sa Arzobispo na
si pr Payo ang rector sa Universidad na si pr Gregorio
Echevarria, at doo'y sinasabing binasa at pinagsiyasat n~g isng
capulun~gan ang _Noli me Tangere_ na ilinathal ni J. Rizal, at
canilng lubos napagtantong ang librong iyo'y totoong isng malakng
herega, capusun~gn at nacasisirang pri sa Religin at isng ganp
na paglabg at pag-alimura sa Gobierno n~g Espaa at sa laht n~g m~ga
mahl na capisanang castl rito, at panggugul n~g catahimican n~g
ps at n~g budh n~g bayan at n~g m~ga namamayan dito, at
mangyayaring pangalin~gan n~g m~ga casacunaang totoong cahapishapis sa
Espaa. Sa maiclng sabi, alinsunod sa capulun~gan n~g m~ga fraile,
ang librong iyon ni Rizal ay casamasamaang panglabg sa Religin,
panglait sa Espaa at panggugul sa calooban at damdamin n~g tagarito.

Ipinadal namn n pr Payo ang sulat na iyn sa capitn general na
si D. Emilio Terrero.

Sa magcabicabilang panig n~g Maynil, n~g boong Filipinas ay
pinag-uusapan n~g lihim n~g m~ga castl, n~g m~ga filipino, n~g m~ga
taga ibang lupan ang pasiy tungcol sa _Noli me Tangere_, n~guni't
walng nacatatals, walng nacacabasa pa n~g _Noli me Tangere_! At
lumlak n~g lumlak ang bulung-bulun~gan, ang sabihana'y ang librong
iy'y cakilakilabot, calaguimlaguim, walng cahalintulad n~g sam ...
at lumlak namn n~g lumlak ang pagmimith n~g bawa't macahiguing
n~g balitang iyng mabasa ang _Noli me Tangere_! caya't pinagpilitan
n~g laht at n~g bawa't is ang magcaroon; n~guni't hind macakita,
mahirap macakita cung d sa pamamag-itan n~g lalong matatalinong
paraan. N~g m~ga unang araw ay nacabibili n~g tatlng piso bawa't
libro, hind nalao't dumating n~g sampong piso, labingdalawng piso,
labinglimang piso, dalawampong piso ... Nang malao'y hind na
dalawampong piso ang halag n~g bawa't "Noli", lal pang malak, at
cahi man malak ang bayad, cung castl  mestizong castl ang
humahanap ay hind macakita; caya't napilitan ang m~ga castl at ang
m~ga punong castl na magpabil sa Europa, at sapagca't mainam na
pang-udyc sa an man ang pakikinabang n~g lim, anim hangang
macasampong ibayo, ang m~ga castl rin ang namil sa Europa n~g _Noli
me Tangere_ sa halagang manalap, at sac dinal rito n~g lihim at
ipinagbil rito n~g lihim sa capow castl rin, sa m~ga fraile, sa
m~ga filipino at sa m~ga taga ibng lupan sa halagang camalcmalc na
dalawamp hangang dalawampo't limang piso ang is.

Sa sulsol ni pr Payo ay ipinadal naman n~g capitan general na si
Terrero ang _Noli me Tangere_ sa "Comisin Permanente de Censura"[41]
upang ito'y maglagy namn n~g canyng pasiya. Si pr Salvador Font,
fraileng agustino ang siyang naglagda n~g pasiy, na doo'y
pinacacalaitlait si Rizal hangang sa tawaguing isng "han~gal" daw na
walng pagpalagyan sa catacsiln at sam. Ang _Noli me Tangere_, an
pr Font, ay isang paglabg at pamumusng sa Religin n~g Espaa;
isang paglabg at pamumusng sa Pan~gasiwaan, sa m~ga castilang
cagawad n~g Gobierno at sa m~ga Tribunal n~g justicia; isang paglabg
at pamumusng sa hucb n~g Guardia Civil, isang paglabg at pamumusng
sa icapapanatili n~g m~ga nasasacop n~g Espaa, at pagcatapos n~g
ganitong bugs n~g "paglabag at pamumusng" ay sinabi niyang sa canya
raw pasya at acl, ay dapat ipagbawal n~g capangyarihan n~g capitn
general ang pagdadala rito, paglilimbag ul rito at paglalaganap dito
n~g librong _Noli me Tangere_, na totoong nacacapahamac.

Bucod sa lalong m~ga casakitskit na m~ga pag-alimura cay Rizal at
m~ga pagpaparatang n~g m~ga gawang hind man lamang napapanaguinip n~g
ating capatid na Martir, ay idinugtong pa ni pr Font ang ganitong
m~ga salit: "ANG TANGING HANGAD ni Rizal ANG CASARINLAN NG LUPAING
ITO, at ang adhica niya'y iwalat ang mahal na catibayan n~g Bayang
sarili[42], niyang Bayang sariling sa canya'y nagbigay n~g pagcato,
na sa canya'y nag-arg at nagpasso sa m~ga dibdib na maran~gal, na
sa canya'y nagpacain n~g tinapay at n~g m~ga aral n~g magagandang
asal; at ang Filipinas na dating sumasamba sa di totoong Dios,
mangmang at mahahalay ang caugalian ay guinawang ganap na bayang
catlico, bayang lalong may calayaan at marunong sa laht n~g m~ga
bayang nabubuhay sa ilalim n~g pagtatangkilic n~g m~ga nacin sa
Europa, at ang lahing lalong sumasaligaya sa ilalim n~g nacapagbibigay
guinhawang lilim n~g mapagcalin~gang m~ga cautusan sa India"; ... at
iba't iba pang m~ga salitang nagpapakilala n~g masilacb niyang poot
cay Rizal. At winawacasan niya n~g ganitong saysay: "It n~g ang
pasiya n~g napifirma sa ibab nit, upang ipagbawal n~g mahigpt ang
dito'y paglaganap n~g librong it ... Maynil, ica 29 n~g Diciembre
n~g 1887.--_Fr. Salvador Font_, agustino calzado."

Ipinalimbag ni pr Font at inilaganap sa boong Filipinas at sa boong
Espaa ang canyang pasiyang it, at sa ganitong nangyari ay lal
namang lumak ang pagmimith n~g maraming mabasa ang cath ni RizaL,
caya't ang guinawang iyon ni pr Font ay siyang nacatulong n~g d
cawasa n~g pagcalat n~g _Noli me Tangere_ sa boong daigdig.

At ano ang sinasabi sa librong iyon upang macaligalig n~g d ano
lamang sa m~ga fraile at m~ga castila, macabagbag n~g loob n~g m~ga
filipino at bigyan n~g d ugaling cahulugan n~g m~ga taga ibang
lupan? Man~ga bagay na hind himal, m~ga bagay na hindi dapat
pagtakhan; walang sinasaysay cung d ang cactotohanan; nagcmal aco,
walang sinasaysay roon cung d ang culabng anino n~g catotohanan n~g
m~ga nangyayari rito sa Filipinas na pananampalasan, pag-amis,
paglapastan~gan, paninirang puri at walang licat na pan~gun~gulimbat
sa m~ga filipino n~g m~ga fraile; ang m~ga pag-irng at pagpapahirap
n~g guardia civil dito, at ang m~ga hidwang cagagawan n~g ilan sa m~ga
empleado[43] at hindi empleadong castila. Walang sinasabi sa librong
iyon cung d ang m~ga hidwang caasaln at ang m~ga malng
pananampalataya n~g halos lahat n~g m~ga filipino, at ang canilang
labis na pagca mapaniwalain sa lahat n~g sa canila'y pasampalatayanan
n~g m~ga nagpapangap na cahalili n~g Dios, niyang Dios na totoong
mahabaguin, dakila sa pagca masintahin sa canyang kinapal, walang
han~ggan ang pagca mairuguin sa catowiran; niyang nan~gagpapangap na
corderong ma-amo, nagsipanumpang mananatili sa carukhaan, sa
pagpapacalinis n~g budh at calolowa, sa paglay sa cahalayan at sa
maruruming layaw n~g catawan, sa tunay na pagpapacumbaba at pagca
masunurin, bago'y ang guinagawa'y lihis na lihis sa canilang m~ga
catungculang banal, sa canilang m~ga sump, sa m~ga damdamin n~g
bawa't taong may dalisay na calooban....

Mul niyo'y nagcalayong lalo ang dating nagcacahiwalay n~g
pagtitin~ginan n~g m~ga castila't n~g m~ga filipino, baga man sa
hayagan, sa paimbabaw ay hind nagbabago. Napopoot n~g d cawas ang
m~ga fraile't ang m~ga castl na ang isang "indiong" gaya ni Rizal ay
magsalit n~g catotohanan, at nalulugod namn ang m~ga filipino sa
pagcacasalit n~g catotohanang iyan. Pakinggan natin ang sabi n~g
castilang si Wenceslao E. Retana tungcol sa bagay na ito:

"At an! anang m~ga filipino--diyata't ipinalalagay na d
capaslan~gan ang sa araw araw at sa boong panahn ay sumulat n~g
sari-saring m~ga paglait at m~ga pagpaparatang na laban sa amin, at
n~gayo'y mamasamain nilang ang isng filipino'y "minsang" macasulat
n~g boong catotohanan?"

"Filibustera" ang novela ni Rizal, sa pagca't isang filipino ang
sinasabing cumath; cung ang nalagay na cumatha'y isang castl--at
marami n~ga sa m~ga castl ang d mag-aalinlan~gang magsabing yao'y
gaw niya--hind n~ga nila pan~gan~galanan n~g gayon."

"Inulit-ulit ni Costa[44] hangang sa nagsawa ang sabing: "bayan (ang
Espaa) n~g m~ga eunuco"[45]; at sinabi naman ni Unamuno[46] ang
ganito: "bayan (ang Espaa) n~g m~ga dowag." Datapwa't si Costa at si
Unamuno'y hind ipinan~ganac sa Filipinas."

Dumating sa Senado n~g Espaa n~g Junio n~g 1888 ang ligalig dahil sa
_Noli me Tangere_. Ipinagcanul n~g senador Vila sa canyng m~ga
casamahang, sa Filipinas daw ay may ipinasoc na isang libro na cung
tawaguin ay "novela" at ang pamagt ay _Noli me Tangere_, na kinath
n~g isang "indio" na canyng alm ang pan~galan, doctor sa Medicina
n~g Universidad sa Madrid, caibigang matalic n~g Principe de Bismarck
at sa canyng dunong ay nahalal na catedrtico n~g Medicina sa isang
Universidad n~g Alemania. Ang "novelang" yaon ... anang senador Vila
... isang pangcalat n~g aral na laban sa religin catlica, pang-akit
sa protestantismo, tagapaglaganap n~g aral ni Proudhon, at iba't iba
pang gaya nitong pawang hindi catotohanan.

Sa Congreso naman n~g Espaa ay pinagcaligaligan din ang _Noli me
Tangere_. Nagsalit naman doon ang general na si D. Luis M. de Pando,
n~g ica 12 n~g Abril n~g 1889, n~g sari-saring paratang sa librong
iyn. Datapowa't hind nababasa n~g senador Vila at n~g general Pando
ang _Noli me Tangere_; wal silang nabasa cung di ang pasiya lamang ni
pr Font. Ang guinawang ito n~g m~ga pantas na castl at ang walang
licat na pag-uusig n~g m~ga fraile sa librong iyon, sac ang matamng
pagbabalit naman ni Blumentritt sa m~ga pan~gulong pamahayagan sa
sangdaigdigan, sa carikitan n~g kinath ni Rizal, ang siyang lubhang
ikinabantg nit sa laht n~g m~ga nacin.

       *       *       *       *       *

Mul sa Marzo hangang Mayo n~g 1887 sinulat ni Rizal ang iba't ibang
bagay. Isinatagalog niya ang ilang m~ga tul ni Goethe; kinath sa
wicang francs ang m~ga librong "Histoire d'une clef", ang "La
Pcheuse et le poison," isang maiclng casaysayan tungcol sa linggo
n~g palaspas, ang "Tartarn sur les Alpes," ang "Unter den Linden,"
ang "Le pistolet de la petite Baronne" at saca ang wicang ingls na:
"Are account of the Life and Writings of Mister James. By Patrick
Murdock, D. D. F. R. S."

Nang magtataps na ang Abril n~g 1887, si Rizal ay nanaw sa Berlin at
na pasa Dresde, at doo'y nakilala niya at naguing caibigan si Dr. A.
B. Meyer, marunong na filipinlogo[47] at tagapamatnugot n~g _Museo
Etnogrfico_ roon, na siyang pan~gulo sa galng sa laht n~g kilala sa
boong daigdg tungcol sa bagay na iyon. Nagalc n~g d sapl ang Dr.
Meyer n~g makilala niya si Rizal, at pinagpakitaan niya it n~g ganp
na magandang calooban. Pumaparoon si Rizal sa Museong iyon sa
araw-araw at canyang pinagsusumag ang anyo at calagayan tungcol sa
bat at hilig n~g laht at bawa't is sa m~ga lh.

Nals si Rizal sa Dresde at na pa sa Leitmeritz (Bohemia) at doon
tumuloy sa bahay n~g cakilala na niyang dati sa pagsusulatan lamang na
si Profesor Ferdinand Blumentritt, na namamatnugot n~g Ateneo
Municipal sa ciudad na iyon at marilag na pantas na umiibig sa
Filipinas n~g d paimbabaw, na gaya n~g d mamacailang ipinakita na
niya at ipinakikita pa sa gaw. Bagaman hind nacararating dito sa
Filipinas ay malaki pa marahil ang pagcakilala niya sa lupaing ito at
sa m~ga tagarito cay sa maraming nagpapangap na nacacakilalang lubos
sa sangcapuluang it[48]. Sinasabi ni Blumentritt na nagtamo siya n~g
isa sa m~ga casayahang lalong malak, n~g makita at mayacp niya si
Rizal. Nag-ibigan silng tulad sa tunay na magcapatid, at hindi sila
nagpupupuan. Iniin~gatan niya hanga n~gayon n~g boong pagmamahal ang
isang larauan niyang guinawa ni Rizal sa sandalng pagguguhit n~g
lpiz.

Hind maalis sa ala-ala ni Rizal ang m~ga pag-alipusta n~g m~ga fraile
sa m~ga filipino, caya n~ga't sa canyang m~ga pakikipag-usap sa
canyang matalic na caibigang si Profesor Blumentritt ay canyang
nasalit ang ganito:

"Na ang lahat n~g m~ga lahi n~g m~ga tao ay nagcacaibaiba lamng sa
canicanilang any at caugalian sa dacong labas, n~guni't alinsunod sa
Psicologa[49] ang maputi, ang abo-abo, ang marilaw, ang caymangui at
ang maitim ay nagcacaisa ang naramdaman, nagcacawan~gis ang m~ga
umuudyok na budh at hilig, na nagpapatibc n~g ps: at ang
pinagcacaibahan lamang ay ang paraan n~g pagsasaysay  paggaw.

"Na walang napagkikilala ang m~ga antroplogo[50] cung d ang m~ga
lahi; na ang napagmamalas lamang n~g m~ga mapagmasid n~g m~ga
pamumuhay n~g bawa't nacin ay ang pagcacaiba't iba n~g calagayan n~g
mayaman at mahirap, n~g mahal at timawa; na sa m~ga nacing lalong
m~ga paham, na gaya baga n~g Francia at Alemania, ang lalong marami sa
m~ga nananahan doo'y casing pantay rin n~g calagayan n~g pag-iisip n~g
m~ga tagalog, at ang culay n~g balat, pananamit at wicang guinagamit
ang bilang caibhan lamang."

"Na ang pag-isip ay tulad sa m~ga cayamanan at cung may m~ga nacing
mayaman at mahirap, ay may m~ga tao ring mahirap at mayaman; cung may
nagbabalac na tong siya'y ipinan~ganac na pagdaca'y mayaman, ang
gayong tao'y namamali, sa pagca't siya'y sumilang sa sandaigdigang
dukh at hubd na cawan~gis n~g alipin; minamana ang catalasan n~g
isip na tulad naman sa cayamanang naipamamana. Pawang mayayaman sa
pag-isip ang m~ga nacin sa Europa; datapwa't ang m~ga tao roon
n~gayo'y hind mangyayaring macapagsalit, cung di ring lamamg
maghahambog, na pagdaca'y mayaman na sila sa pag-isip mul n~g mtay
ang canilang m~ga nacin; nagcailan~gan silang gumugol n~g maraming
siglo[51] sa pagpupumilit sa pamamag-itan n~g pagbabaca upang camtn
ang m~ga calayan, magagaling na m~ga cautusan at iba pang sarisaring
paraan, at n~g masundoan ang m~ga cayamanan n~g pag-iisip na canilang
ipinamana pagcatapos sa m~ga to n~gayon; ang m~ga nagpapakinang n~g
isip n~gayon, ang catowid baga'y ang nagtuturo n~gayon sa m~ga
cabataan, di n~ga nila magagaw ang gayong m~ga bagay cung hind sana
nila sinamantala ang salinsaling natutuhan n~g m~ga tong sinundan
nila, at cung hind naman sila lubos na nagsumakit; ang bagay na ito'y
sinasacsihan n~g Historia[52] n~g panahong una'y hind higuit ang
cagalin~gan n~g pagpapalagay n~g m~ga romano sa m~ga alemn, sa
pagpapalagay n~g m~ga castl sa m~ga tagalog."

"Na ang m~ga pagpints na guinagaw n~g m~ga taga Europa sa
nan~gagcacaiba't ibang m~ga lahing may culay (ang m~ga caymangui,
maitim, marilaw  abo-ab) ay hind mabigyang caliwanagan sa isng
matibay na catowiran; cay sil nagcacagayo'y dahil sa talagang hand
na ang canilng calooban sa d paniniwal, at dahil naman sa canilang
pagcaisip na sila ang nauucol macapangyari sa m~ga lhing hind
mapuput. Talastas n~g laht na nan~gan~ganib ang m~ga lahing may
culay na baca sila'y pawalng halaga n~g lahing put, at sa ganitong
dahil, cung sila'y naglilingcod sa m~ga taga Europa ay malaki ang sa
canila'y ikinalalamang, at bucod sa rito'y sa pagca't pinagwawr na
hind magagamit ang lahing may culay sa m~ga linilimbag. Datapwa't
cung paglilinin~gin, ang m~ga lahing may culay na canilang tinutucoy
ay m~ga tong totoong timw at walng pinag-aralan, masasabing ang
halaga n~g m~ga pasiya n~g m~ga lahing put ay capantay lamang n~g sa
isang tagalog, na sa canyng paglalacbay sa Francia at Alemania ay
ibig na ipalagay na ang laht n~g m~ga tagaroo'y pawang catulad n~g
m~ga manggagatas, m~ga all at m~ga cocherong francs at alemng
canyng nakita."

"Na ang dahil n~g caimbihan n~g m~ga tb rito sa Filipinas ay
nagmumul lamang sa culay n~g balat. Maraming lalaki't babae sa Europa
na nagmul sa lalong carukharukhang pamumuhay, na nangyaring
naca-akyat sa lalong cataastaasang calagayang lubhang mahahalag, ang
iba'y nan~gatututong bumagay sa canilang bagong calagayan at hind
ikinahihiy ang canilang abang pinanggalin~gan, cung d bagcos pang
ipinallagay nilang isang malaking capurihng nangyaring nasunduan
nila, sa canilang sariling pagpupumilit, ang gayong pagcpaunlac; ang
iba nama'y pinagtutuyaanan at inaaring salt sa catalinuhan, dahil sa
canilang d wastng paghahambog. Ipinallagay n~g m~ga tong may
culay, na sila'y ucol sa m~ga dapat uyatn at pawalng halag, baga
ma't sila'y m~ga tong mahal na lubs, palibhasa'y isng sacsng
nagpapatotoo n~g canilang pinangalin~gan ang canilang pagmumukh, at
ang bgay na ito'y siyng sa canila'y nacapagbbigay n~g cakimian,
dahil sa talasts nilng sa canila'y pagpapawalng halag n~g m~ga
taga Europa: masam ang pagtin~gn n~g m~ga europeo sa m~ga tagalog;
an mng walng cabuluhng pagcacamal nit, na mangyayring gawn din
namn n~g cahi't dalisay mang lah n~g isng tub sa Montmorency, ay
linlibac n~g m~ga europeo, at isinisiwalat nila sa pananalitng:
"an n~g bag ang maaasahang gawng mahusay n~g isng taong may
clay!" Mangyayring datnin niyng siy'y maguing isng magalng na
Abogado, isng dakilang Mdico, datapowa't cailn may hind nila
ipalalagay na it'y isng caraniwang bgay; ang pinaca malakng
magagaw lamang nil'y isng panguiguilals, na hicayat n~g
pagpapalamng, na gaya n~g pagtatac, sa isng malakng so sa circo,
n~guni't hind n~g nil, matatangp na magcacapanty ang pag-isip
n~g tagalog at n~g europeo".

Sa matiyag at masalicsic na pagsisiyasat ni Rizal ay caniyang lubs
napagkilalang nagcacapantay-pantay ang caya n~g pag-isip n~g laht
n~g m~ga lh: put, caymangui, marilw, abo-ab  itm, at yayamang
gay'y mangyayaring ipagcaloob sa is't is ang laht n~g bgay na
pamamahlang magalng sa byan,  m~ga cautusn bagng nagbbigay n~g
llong malalakng calayan; at sa ganitng pananlig niy'y guinugol
ang bong lacs upang camtn n~g caniyng m~ga cababayan ang m~ga
calayang totoong kinacailan~gan, at n~g dito'y lumag ang
caguinhawahan at lumucloc ang Inng Filipinas sa trono nang
caran~galan.

Nang may isng bowan n~g nagsasama ang magcaibiga'y nagpaalam si Rizal
cay Blumentritt, at canyng nilibot ang m~ga ciudad n~g Praga, Bruna,
Viena, Nuremberg at Munich. Dumating sa Ginebra n~g m~ga unang araw
n~g Junio, doo'y ntirang sandal, lumipat sa Losana at doo'y tumiguil
na ilng araw, sac nilibot ang m~ga pan~gulong bayan n~g Suiza at
pagcatapos ay naglacbay sa Italia, nilibot namn niy ang boong
caharang iyn; n~guni't malaon ang canyang itiniguil sa Milan,
Venecia, Florencia, Roma at Gnova. Mul sa Gnova'y na pasa Marsella,
at buhat dito'y lumulan siya sa vapor "Diemnah" na patun~go sa Saigon
n~g bowan n~g Julio n~g 1887, at pagdating sa Saigon ay lumulan namn
siy sa vapor "Haiphong" na patun~go sa Filipinas na ang conciencia'y
tahimic, samantalang nan~gagccagulo namn ang m~ga fraile't castl
sa Maynil, na ang pinacamagaang na cahilin~gan ay putulin ang canyng
ulo, bilang caparusahang magaang sa dakilang casalanang pagcasulat
niy n~g _Noli me tangere_.

       *       *       *       *       *

Nang dumating si Rizal dito'y casalucuyang Presidente n~g Consejo n~g
m~ga Ministro sa Espaa si D. Prxedes Mateo Sagasta, Ministro n~g
Ultramar si Don Victor Balaguer, Gobernador at Capitn General n~g
Filipinas si D. Emilio Terrero, Gobernador Civil n~g Maynl, si D.
Jos Centeno, Director General n~g Administracin Civil si D. Benigno
Quiroga-Lpez Ballesteros at Secretario n~g Gobierno General si D.
Jos Sinz de Baranda, m~ga guinoong pawang mairugun sa calayan; at
cung hind ang dirito'y ang m~ga guinoong sinabi na, noon pa sana'y
napahamac na si Rizal.

Tumangp siy n~g siya'y bagong cararating dito sa Maynl, n~g
lubhang maraming sulat na walng firma, at doo'y ipinagtagubilin sa
canyang siya'y magpacain~gat, sa pagca't totoong nan~gan~ganib ang
canyang buhay, at gayon din namn ang sabi sa cany n~g canyng ama't
in, m~ga capatd, m~ga camag-anac at m~ga caibigan. Nan~gagttaca ang
laht cung bakit hind agd siya napapahamac pa, palibhasa'y hind
cail ang calakilakihang capangyarihan n~g canyang m~ga caaway.

Sa utos n~g mattaas na puno'y halos hind humhiwalay cay Rizal ang
teniente n~g guardia civil na si D. Jos Taviel de Andrade.

Isng umaga'y napas Ateneo Municipal siy upang makipagkita at bumt
sa m~ga jesuitang si pr Pablo Ramn at si pr Federico Faura;
sinalubong siy nit, at sinbi sa canyng ymang nagbago siy nang
pananampalataya'y huwag n~g tlungtong na mul sa Ateneo; at hind na
n~g namn siy nagbalc don hangang sa siy'y binarl.

Hind nagluwat sa Maynila si Rizal; na pa sa Calamb siy, at inbig
niyang do'y manahmic; n~guni't hind nangyri. Sa kit n~g
pagmamahl sa m~ga cababyan, siy'y gumaw nang isng casultang
wcang castil at wcang tagalog, na doo'y idinaraing sa Gobernador
General na mangyring tangkilikin ang m~ga catowiran n~g m~ga taga
Calambang malon n~g totoong niyuyurac n~g m~ga fraile. Sa casulatang
iyo'y sinasaysay ang lihs sa matuwd na pagpapabuws n~g m~ga
fraileng dominico sa m~ga lupang linlinang n~g m~ga taga Calamb, ang
pagdaragdag sa taon-tan n~g buwis, ang sa m~ga pagtatanm n~g m~ga
halaman, ang sa m~ga lansan~gan, m~ga bahay at m~ga escuelahan: walng
sinsaysay doon cung di dalisay at wags na catotohanan. Tumawag si
Rizal n~g isang pulong n~g m~ga namamayan sa Calamb, dumal sa pulong
na iyn ang m~ga caibigan at ang m~ga caaway n~g m~ga fraile;
ipinabasa niy sa laht ang casulatang wcang castila't wcang tagalog
na iyn, at wal, is mang tumangu sa pagfirm. Pumirm sa casultang
iyn si Rizal, ang cagunoohan, ang m~ga naghahwac n~g lupa't ang
m~ga nan~gin~gisama, ang m~ga babae, ang m~ga alil, ang m~ga insc,
ang boong byan, sampo n~g m~ga caibgan n~g m~ga fraile. Ipinadal
ang carain~gang iyon sa Gobernador General, at ang gayong carain~ga'y
hind pinansn; at sapagca't nag acalang manghigant ang m~ga fraile,
mulng nagpadal ul n~g is pang casulatang ipinamamanhc na
mangyaring makialm ang Gobernador General sa pag-ams na guingaw
n~g m~ga fraile; n~guni't ang gobierno'y hind umimc.

Nagpasimul ang m~ga taga Calamb n~g pagtangu sa pagbabayad,
samantalang hind ipinaliliwanag n~g m~ga fraileng dominico ang cung
bakit sil ang tan~ging may-r n~g boong Calamb, na walng ntira,
ccarangcal mang lp sa m~ga tong tb roon; sinagt n~g m~ga fraile
ang gayong cahin~gan, n~g pagpapalak n~g bows at n~g paghihigpt
n~g paninin~gil, at sa cawacasa'y nagpadal sil sa Calamb, n~g
Septiembre n~g 1888, sa pamamag-itan n~g capangyarihan n~g Capitn
General Weyler, n~g isng hucb n~g m~ga sundalo, at ipinaguib at
ipinasunog ang m~ga bahay n~g nagsisitanguing magbayad n~g buws, at
is sa m~ga ipinaguib ang bahay n~g m~ga magulang ni Rizal.

Baga man totoong ligalg ang canyang calooban sa m~ga pag-apng
nangyayari sa canyang cababayan at sa mahigpt na pag-uusig na sa
canya'y guingaw n~g m~ga fraile, hind rin siy naglilicat n~g
pagsulat; inihulog niy sa wicang tagalog ang ilng maiinam na tulng
wicang alemn, at sac ang bantg na drama ni Schiller na _Guillermo
Tell_ ang pamagt, na wicang alemn din, at bukod sa roo'y nangggamot
pa siy sa m~ga may sakt sa canyang bayan.

Datapowa't walng salit, walng pagkilos, walng an mang hakbng si
Rizal na hind ipinallagay n~g m~ga fraileng hakbng, kilos at
salitng "filibustero", at dahil sa gayong nangyayari'y napilitan si
Rizal, na mulng panawan ang canyang pinacassintang bayang Filipinas,
at papan~gulilahin ang canyang m~ga magulang, capatd, kinamaganacan,
caibigan at m~ga cababayan, n~g unang araw n~g Febrero n~g 1888,
cahi't may dinaramdam pa siyng sakt noon. Umals sa Filipinas si
Rizal na nanglulupaypy ang loob; siyng cailan ma'y di nag-ibig na
magbub n~g cahi't capatc dug n~g canyng capow tao'y napagkilala
niyang hind cacaratan ang casarinln n~g Filipinas cung d sa
pamamag-itan n~g pagpapabah n~g dug.

Hind pa nalalaong nanaw si Rizal sa Maynila'y guinaw na n~g m~ga
caguinoohang tagalog sa pan~gulong bayang ito n~g sangcapuluang
Filipinas, n~g unang araw n~g Marzo n~g 1888, ang isng payapang
"procesin cvica" n~g lubhang maraming filipino, na nagdaan sa
Escolta, tinun~go ang loob n~g Maynil at ibinigay cay Don Jos
Centeno, Gobernador Civil dito n~g panahng iyn, ang isng casulatang
nacafirma ang marami, na doo'y hinihin~ging papanawin dito ang
Arzobispo at paalisn ang m~ga fraile, dahil sa m~ga cadahilanang
nlalagd sa casulatang iyn. Sinalubong ang m~ga guinoong iyn n~g
Gobernador Civil n~g boong cagandahan n~g loob, at sa canila'y
ipinan~gacong gagawin ang na sa catwiran, bagay na mattupad n~g
marahil cung d sana macapangyarihan ang m~ga fraile cay sa Gobierno
n~g Espaa. Ang nangyari'y nan~gbilangg sa Bilibid na mahab ring
panahn ang m~ga pan~gulong pumifirma sa casulatang iyn, at walang
nagaw upang sila'y maligtas si Terrero, Centeno at
Quirroga--Lpez--Ballesteros na sa canila'y tumatangkilic.

Dumatng si Rizal sa Emuy. Nall siyang mainam sa pagdaragt, dahil
sa tintaglay niyng sakt. Hind siya lumunsd sa Emuy, dahil sa
malacas na uln at sa caguinawn, at dahil namn sa sinabi sa canyng
doo'y totoong marum. Nagtuly siya sa Hongkong at doo'y nacakilala
niya ang ilang m~ga castl at si G. Balbino Mauricio, na malang
tang nabilang dahil sa gulng nangyari sa Tan~guay n~g tang 1872.
Doon siya ntira sa bahay ni G. Jos Mara Basa, na napatapon sa
Marianas, dahil din sa gulng sinabi na. Nag-aral siya sa Hongkong n~g
wicang insc. Napag-unaw ni Rizal doong ang m~ga fraileng dominico'y
sila halos ang may ari n~g Arsenal sa Hongkong. Sinamahan si Rizal ni
Basa sa pagpasa Macao, upang dalawin si G. Lecaroz, at sa bahay nito'y
natir, silang ilang araw, at pagcatapos ay nan~gagbalic ul sa
Hongkong, at mul roo'y lumulan siya sa vapor "Oceanic" n~g ica 22 n~g
Febrero n~g 1888, na ang tun~go'y sa Japn. Damatng siya sa Yokohama
n~g ica 28 n~g buwan ding iyon. Carrating pa lamang niya sa Hotel ay
tumanggp na siya n~g pasabi n~g "Encargado n~g Legacin n~g Negocios
n~g Espaa" sa ciudad na iyong sa canya'y makikipagkita. Hind n~ga
nalaon at dumatng sa tinatahanan ni Rizal ang ilng castl, binati
siya n~g boong pitagan, inihandg sa canya ang boong paglilingcod at
tuloy inanyayahan siya n~g boong guiliw na doon na matira sa Legacin.
Aayaw sanang pahinuhod si Rizal sa anyayang iyn, n~guni sa pagca't
namasid niya ang malabis na pagpupumilit, at palibhasa'y nais niya ang
lubos pakilala sa m~ga castl, sumang-ayon siya sa capamanhican.
Ntira n~g si Rizal sa Legacin n~g Espaang may mahiguit na isng
buwan. Nilibot niya ang ilang lalawigan n~g Japn, na cung minsa'y
casama niya ang "Encargado n~g Legacin" at cung minsa'y ang
"intrprete" nito: Doo'y nag-aral si Rizal n~g japons at pinagsiyasat
ang canilang teatro. Samantala'y inaakit si Rizal n~g sinabi n~g
"Encargado" na tumanggap n~g isang catungculang mataas na sa canya'y
ipinagcacaloob n~g Gobierno n~g castl, datapwa't hind pumayag si
Rizal. Nang macalamps ang isng bowa'y napasalamat siya sa magandang
caloobang sa canya'y ipinakita, napaalam at lumulan sa isng vapor na
ang tun~go'y sa Estados Unidos n~g Amrica. Ncasacay niy sa vapor
ang isng mag-anac na ang ama'y ingls na nagn~gan~galang Jakson, ang
ina'y filipina at ang m~ga anac ay ipinan~ganac sa Filipinas, at sac
isng japons. Itinanong sa canya n~g is sa m~ga anac n~g ingls cung
nakikila niya ang isng nagn~gan~galang "Richal" na cumath n~g _Noli
me Tangere_; sumagot si Rizal na nacan~git, na nakikilala niya, tulad
sa pagcakilala ni Aladin cay _Florante_; at sa pagca't nagsasalit n~g
m~ga pagpupuri sa cumath n~g librong yaon, siya'y napakilala na, sa
pagca't cahi't ilihim man niy ang canyang pan~galan ay maaalaman din
sa capitn at m~ga oficial n~g vapor. At sapagca't ang japons ay
walang nalalaman cung d ang canyang kinaguisnng wc, siya ang
nagung "intrprete" sa pakikipagsalitaan sa ibng m~ga casacy sa
vapor.

Dumatng si Rizal sa San Francisco de California n~g ica 28 n~g Abril
n~g 1888. Hind siya nacalunsd agd, dahil sa pinapag "cuarentena"
ang vapor, bag man tumelgrama ang Cnsul americano sa Hong-kong, na
n~g umals ang vapor na iyo'y walng clera roon, at gayon ang guinaw
dahil lamang sa may casacy na walong daang insc, at sapagca't
nagctaong n~g m~ga araw na iyo'y casalucuyang halhalan, n~g mawic
n~g m~ga tongbayang ang Gobierno'y tumitin~gin sa canil at
naghihigpt sa m~ga insc, cay guinaw ang gayong pagbimbn. Gayon
ma'y cumacain sa vapor ang maraming m~ga empleado sa Aduana roon at
ang Mdicong americano na galing sa Hospital n~g m~ga may sakt na
clera. Nang macaraan ang labingdalawang araw ay pinalunsd si Rizal
at iba pang m~ga "pasajerong de primera", n~guni't nan~gatir sa vapor
ang m~ga insc at m~ga japons na pawang pasajerong "de 2.a" at "de
3.a" hangang sa namaty na untiunt, ayon sa balit ni Rizal, ang may
tatlongdaang insc.

Linibot ni Rizal ang lalong malalakng ciudad n~g Estados Unidos, at
canyng hiniwatigan ang calagaya't m~ga caugalian n~g m~ga tagaroon.
Hinan~gaan niya ang m~ga caguilaguilalas na bahay roon, ang m~ga ilaw
elctrico, ang cahimahimalang Nigara, ang m~ga dakilang bun~ga n~g
caisipn n~g m~ga americano; dinalaw niy ang m~ga nagpapaalaala cay
Washington, ang carilagdilagang tong walang cahulilip sa sanglibutan
n~g siglong yaon; n~guni't namasid niyang doo'y walang tunay na
calayan sa pamamayan. Sa maraming m~ga Estado'y hind nacapag-aasawa
ang isang lalaking negro (itm) sa isang babaeng maput, at ang isang
babaeng maitm, ay hind nacapagaasawa sa isang lalaking maput. At
doo'y totoong kinagagalitan ang m~ga insc, hangang sa pagcamal-an ang
m~ga japons na isinasama nil sa pagcasusot sa m~ga insc.

N~g ica 16 n~g Mayo n~g 1883 ay lumulan si Rizal sa vapor "City of
Roma" at tumun~go sa Europa. Dumatng siya sa Liverpool n~g ica 24 n~g
Mayo n~g 1883, at hind nalao't siya'y na pa sa Lndres n~g
calaghatan n~g tan ding iyn, at sa araw-araw ay naparoroon siya sa
bahay n~g filipino ring si G. Antonio Mara Regidor.

Samantalang linilibot ni Rizal ang m~ga iba't ibang nacin upang
mahiwatigan at mapagcr niya ang sarisaring dunong at m~ga caugalian
n~g iba't ibang lah, itintay namn sa Madrid n~g m~ga filipinong
naroroon, n~g ica 12 n~g Julio n~g 1888, ang "Asociacin
Hispano-Filipina," na caayon nil ang pants na castilang si D. Miguel
Morayta.

Sa pagca't inaacl n~g m~ga filipinong yaong kinacailan~gan ang isang
pamahayagang maglathal n~g canilang m~ga mith at damdamin, nagtatag
ang filipinong si G. Graciano Lpez Jaena n~g isang pamahayagang
pinalalabas towing icalabinglimang araw, na ang pamagat ay _La
Solidaridad_. Nagsisulat sa pamahayagang ito si na Guinoong Marcelo
Hilario del Pilar, Jos Rizal, Ferdinand Blumentritt, Mariano Ponce,
Eduardo Lete, Antonio Luna, Graciano Lpez Jaena, Dominador Gmez at
iba pa.

Nagtay n~g m~ga panahong iyon n~g isang "logia" n~g m~ga filipino, na
pinamagatang _Solidaridad_, at mul noo'y sumilang ang adhicang
palaganapin sa m~ga filipino ang masonera.

Guinaw n~g 25 n~g Noviembre n~g 1889 ang Junta general n~g capisanang
"Asociacin Hispano-Filipina at nangahalal na bumu n~g Junta
Directiva ang m~ga sumusunod:

_Presidente_: D. Miguel Morayta, Gran Oriente Espaol n~g
francmasonera.

_Vicepresidentes_: D. Antonio Balbin de Unquera, catlico at manunulat
na balita; D. Felipe de la Crte, general brigadier n~g ingenieros, at
D. Luis Vidart, jefe n~g artillera, acadmico n~g Historia at
manunulat.

_Tesorero_: D. Teodoro Sandiko.

_Secretario_: D. Dominador Gmez.

Ang bumubu naman n~g Comisin Ejecutiva'y ang sumusunod:

_Presidente_: D. Miguel Morayta.

_Vocales_: D. Marcelo Hilario del Pilar, D. Jos Hernndez Crame at D.
Simplicio Jugo.

_Secretario_: D. Manuel Labra.

Hangang guingaw n~g m~ga filipinong na sa Madrid ang m~ga sinabi co
na'y sinisiyasat naman ni Rizal ang laht n~g m~ga casulata't m~ga
librong nauucol sa Filipinas, upang malagyan niya n~g m~ga paliwanag
ang librong _Sucesos de las Islas Filipinas_ (M~ga nangyari sa
Sangcapuluang Filipinas) na sinulat n~g Dr. Antonio Morga na
ipinalimbag nito sa Mxico n~g tang 1609.

Dito naman sa Filipinas ay hind naglilicat ang m~ga fraile n~g
pagsirang puri sa _Noli me tangere_.

Palibhasa'y hind marami sa m~ga lupang it ang marunong n~g wicang
castl, ang m~ga sinulat ni Rizal at ib pang m~ga filipino, tungcol
sa pagmamalasakit sa atin, ay bahagy, na lamang napagkikilala rito,
datapowa't sa malakng pagcacmal n~g m~ga fraile ay sil rin ang
naglaganap n~g bagay na canilng linilipol.

Pagca ang tao'y naparaig sa silacb n~g manin~gas na galit, ang
madals na naguiguing bun~ga n~g guinagaw ay siy rin ang nagpahamac
sa sarili. It rin n~g ang nangyari sa m~ga fraile.

Kinapopootang totoo n~g m~ga fraile ang m~ga sinusulat ni Rizal, dahil
sa pawang pumupucao n~g pagsinta sa kinamulatang lp, nagpapaliwanag
n~g catowiran, nagpapakilala n~g sariling dan~gal at camahalan,
nagtutur n~g m~ga catungculan at carapatn at ipinauunw ang m~ga
pagdaraya at pan~gan~galacal na guinagaw sa Religin ni Cristo n~g
m~ga nagpapangp na "cahalili n~g Dios," at napopoot sila n~g di
cawas cay Rizal at sa caniyang m~ga sinusulat, palibhasa'y tals
nilang si Rizal ay lubhang pahm at masintahing totoo sa tinubuang
lp, at cung ang m~ga titic na iya'y lumaganap sa sangcapuluan, ang
canilng capangyariha'y mlulugs at masisir ang canilng hanap buhay
na pan~gan~galacal n~g Religin.

Sa guitn n~g canilng pagn~gin~gitn~git ay humanap sil n~g paraang
sucat macasirang puri sa filipinong nagtatan~gol sa canyang
kinamulatang bayan.

Totoo't na sa canilng camy ang capangyarihang magbawal n~g
pagpapadal rito n~g m~ga casulatan ni Rizal, at na sa camay rin namn
nil ang capangyarihang umusig at magparusa n~g cabigatbigatan sa sino
mang man~gahs tumanggap, mag in~gat  bumasa n~g m~ga casulatang
yaon; n~guni't canilng nakitang linalabag lamang at pinaglalaruan n~g
ilang m~ga filipinong tunay na sumisinta sa tinubuang bayan ang
canilang mahigpt na utos, ang canilang m~ga pagbbal n~g caparusahn
sa catawn at sa calolowa, at winawalang cabuluhan ang canilang m~ga
pan~gan~garal sa plpito at sa confesionario, at sa gayong calagaya'y
pinagcaisahan n~g m~ga fraile na sagutin ang m~ga casulatan ni Rizal
n~g sulat din. Inihall nila sa pagganap n~g ganitong tungcol si Fr.
Jos Rodriguez, na n~g panahng yao'y prior at pn n~g "Asilo de
Hurfanos" (Ampunang-bahay sa m~ga ulilang lalaki) sa convento n~g
Guadalupe, sacop n~g bayang San Pedro Macat, na n~gayo'y napapanig sa
lalawigang Rizal.

Tumupad si Fr. Jos Rodriguez n~g boong casipagan sa canyang mahigpit
na catungculan, at sinabi naming mahigpit, sa pagca't wal n~g mahirap
gawing gaya n~g piliting hadlan~gan ang mahinusay na lacad n~g
pagsulong n~g m~ga carunun~gan at n~g pagcakilala n~g tawo sa canyang
sariling camahalan; tulad naman sa halng na mag-acalang masasalaan
niya ang ilog Pasig, at n~g ang tubig na umaagos doo'y howag
macarating sa dagat.

Nagpalimbag si Fr. Jos Rodriguez n~g sunodsunod na m~ga libritong
wicang castl at wicang tagalog. Pinamagatn niya ang m~ga wicang
castl n~g CUESTIONES DE SUMO INTERES, at ang tagalog nama'y CAIINGAT
CAYO.

Hind sagot ang m~ga libritong yaon sa m~ga pan~gan~gatowiran ni
Rizal, cung di licawlicaw na paglait, pag alipusta at m~ga
pagpaparatang sa tinatawag nilang han~gal at imbng Doctor Calambenyo.

Hind kilala n~g panahng iyn n~g halos n~g lahat n~g filipino ang
Doctor Jos Rizal, at bihirangbihir ang nacauunw n~g canyang
pan~galan at m~ga sinusulat, datapowa't n~g mabasa n~g m~ga tagalog
ang m~ga librito ni Fr. Jos Rodriguez, na ipinan~galat na walang
bayad n~g boong casaganaan, ay napucaw ang canilang pagmimithing
basahin ang NOLI ME TANGERE, na bagong calalabas, at sa pagca't ang
pagsinta sa Inang Baya'y siyang lalong malacs na pangpatapang sa
paglulong sa pan~ganib, hind nawalan n~g nagpilit na dito'y
macapagpasapit n~g lihim n~g lalong marami n~g librong iyon, at marami
naman ang lihim na naglac, at lalong marami ang m~ga lihim na bumili,
"sa anim at pitong piso bawa't libro." Wal na yatang totoong masarap
sa aliping gaya n~g lumasp n~g ibinabawal; ito ang cadahilana't
nanaig sa tacot sa capahamacan ang maalab na adhicang sumr, n~g utos
n~g m~ga tampalasang pinapan~ginoon.

Hind nalaon at sinagot n~g m~ga tagalog ang m~ga libritong CAIINGAT
CAYO ni fray Jos Rodriguez n~g m~ga librito ring pinamagatan naman
n~g CAIIGAT CAYO, sa macatowid baga'y magpacaigat, tumulad sa igat, na
sa cadulasan n~g catawan ay nacahahagpos sa camay n~g humuhuli. Cung
minsa'y Dolores Manapat at cung minsa'y Salvadora Liwanag ang
nacafirma sa m~ga libritong iyon. Isa sa m~ga libritong tagalog na
sagot sa m~ga librito ni Fr. Jos Rodriguez ay ang nacafirma'y si
Dimas Alang, pamagat ni Rizal, na siyang sumulat n~g libritong iyon.

Sa m~ga libritong Caiigat cayo'y ipinakikilala ang m~ga malulupit at
m~ga cahalayhalay na asal n~g m~ga fraile at ang canilang m~ga
pagdaraya sa m~ga filipino, at bucod sa rito'y linilibac ang m~ga
maling aral, ang m~ga licong itinuturo, at ang m~ga cung d sana
catampalasana'y catawatawang m~ga aral n~g Iglesia Catlica Apostlica
Romana, at ang m~ga libritong yaon ang caunaunahang limbag na sa
wicang tagalog ay nag-als n~g pirng n~g m~ga nalalabuang isip n~g
tagarito.

Bucod sa m~ga libritong Caiigat ay may isinabog din dito sa Maynilang
m~ga dahong papel na limbag, na ang pamagat ay Alerta Paisanos! at
iba pa, na pawang laban din sa m~ga fraile at sa m~ga macafraile.

       *       *       *       *       *

May m~ga bagay na nangyari n~g m~ga panahng yang hind dapat
calimutan, sapagca't nagpapakilala n~g casiglahn n~g loob n~g m~ga
tong bayan, n~g canilng tunay na pag-ibig sa kinamulatang lp at
n~g canilng malakng galit sa m~ga fraile na dito'y pawang
nag-uugaling maban~gis na hr bawa't is.

Niyo'y icapat na araw n~g Octubre n~g 1888, casalucuyang
ipinagpifiesta ang San Francisco de Asis, na hind magcasiya sa
simbahan n~g m~ga franciscano sa Maynil ang dami n~g taong nagsimb
sa misa mayor; n~g matapos na ito'y may apat  limang batang lalaki na
namamahagui, sa nagsisilabs sa simbahan, n~g m~ga libritong walng
pinag-ibhan ang culay n~g takp sa m~ga librito ni Fr. Jos Rodriguez,
at ang pamagt ay Caiingat cayo. Nang matatapos na ang paglabs n~g
m~ga tao'y ntanawan n~g isng fraileng franciscano, buhat sa bintn
n~g convento n~g simbahan n~g "Tercera Orden", na caniyang
pinanunun~gawan, ang pamimigy n~g m~ga librito n~g m~ga batang yan.
Ipinatawag agad-agd n~g fraile ang uldg na portero at pinagutusang
cumuha n~g is sa m~ga libritong ipinammigay. Sumund naman ang
uldg. Humin~g sa m~ga bat n~g is sa m~ga libritong iyon at
ipinanhic sa fraile, at n~g buclatn nit ay nakitang ang m~ga
libritong yaon ay hind pal ang Caiingat cayo ni Fr. Jos Rodriguez,
cung di ang Caiigat n~g m~ga tagalog, at sa gayo'y nalips n~g galit
ang fraile, at sinabi n~g pasigw sa uldg, na pagdaca'y iparakp sa
m~ga guardia civil veterana ang m~ga batang iyn. Patacbng nanaog ang
uldg, tumawag n~g m~ga veterana at iniutos niyang dacpn ang m~ga
batang nammigay n~g m~ga librito sa m~ga tong lumlabas sa simbahan
n~guni't n~g canilng hanapin ay wal na cahi't is man, nacatacas n~g
laht, at cahi't pinagpilitang maalaman cung sino sino ang m~ga batang
iyon, at cung sino sino ang sumusulat, nagpapalimbag, lumilimbag at
nagpapacalat n~g Caiigat cayo, ay hind nangyaring maalaman, at
nasayang lamang ang di cacaunting nagugol na salap n~g m~ga fraile sa
pagpapahanap na iyn.

       *       *       *       *       *

Caugalian, buhat sa caunaunahang mul, na sa simbahan n~g Santa Cruz,
nayong malak nitong Maynl, ay wicang tagalog ang guinagamit sa
pagsesermn, at sa pagca't si Fr. Jos Rodriguez ay balitang magaling
managalog, inanyayahan siya n~g cura prroco sa nasabing nayon n~g
Santa Cruz, na si pr Eustaquio Moreno, fraileng recotelano, na siya
na ang magsermn sa ica 12 n~g Octubre n~g sinabi n~g tang 1888,
fiesta n~g Nuestra Seora del Pilar, pintacasi n~g bayan. Punngpun
n~g to ang simbahan, n~guni't pagcakita nil na si Fr. Rodriguez ang
pumanhc sa plpito at siya ang magsesermn, umugong ang isng
alin~gawn~gw na salisalitaan n~g isa't is:--Tayo na!--anil,--ang
magsesermn pala'y ang maestro n~g Dios! At nan~gaglabasan n~g, sa
simbahan, na ano pa't iiln iln lamang ang nanir, na siyang naking
n~g pag-alimura ni Fr. Jos Rodriguez cay Rizal at sa boong
catagalugan.

Hind na namin saysayin ang lubhang maraming bagay bagay na nangyaring
nagpaliwanag n~g pagcapucaw n~g loob n~g tagalog sa manin~gas na
pag-ibig sa kinamulatang lp, mul n~g canilang mabasa  mabalitaan
ang m~ga sinulat ni Rizal, hangang sa dumating ang malualhating
icadalawampo't apat na araw n~g bowan n~g Agosto n~g 1896, na
pagpapasimul n~g panghihimagsic n~g m~ga filipino sa gobierno n~g
castl, sapagca't lalawig caming lubh, at ang bagay na ito'y itatal
na namin sa librong aming ilalathal na ang pamagt ay REVOLUCION NANG
FILIPINAS; sucat na ang aming sabihing salamat sa m~ga isinulat ni
Rizal ay naguising sa m~ga dibdib n~g catagalugan ang natutulog na
pagsinta sa sariling dan~gal; at cung nangyari ang gayong
caligaligayang bagay, sa gayong balibalit lamang ang pagcaalam n~g
caramihan sa m~ga sinulat ni Rizal, sapagca't bibihir ang tunay na
nacatatalos n~g _Noli me tangere_, _Filibusterismo_ at ib pang
canyang itinitic sa wicang castl di lalongll n~g mag-aalab n~g di
ano lamang ang pagsintang iyn, cung canilng ganp na maunaw ang
m~ga pants na casulatan ni Rizal, na siyang naguing maliwanag na araw
na humaw n~g dilim na m~ga lupaing ito? Ito ang wags na cadahilanan
at pinagsicapan naming isatagalog ang calahatlahatang sinulat ni Gat
Jose Rizal, at ilathal sa isng paraang macacayang icabasa n~g lalong
carukrukhaang tagalog, at lubs ang aming pag-asa na ang aming munting
pagal ay pag-aanihan n~g matimyas at saganang bun~gang icagagalng at
icararan~gal n~g Sangcapuluang Filipinas.

Nanatili si Rizal sa Lndres, at doo'y ipinagpatuloy niya ang
pag-uuss n~g m~ga casulatan at librong kinalalagdaan n~g m~ga
nangyari sa canyng lp n~g m~ga panahong nacaraan na, bucod sa
siya'y nagpapadal n~g sulat na ipinalalathl sa "La Solidaridad." Sa
sandasandaling siya'y natitiguil ay naglilibang sa pag-ukit n~g m~ga
larawang cahoy. Tatlong "esttua" ang nayari niya sa Lndres na
canyng pinamagatang "Ang pagtatagumpay n~g camatayan sa buhay", "Ang
pagtatagumpay n~g carunun~gan sa camatayan" at "Si Prometeong
nacagapos". Bucod sa rito'y sumusulat siya n~g m~ga casaysayang wicang
ingls at wicang alemn, na canyng ipinaddala sa m~ga pamahayagan.
Ntitira si Rizal sa Lndres, sa nayon n~g Chalk Farm, sa bahay n~g
isng mag-anac na m~ga ingls, na naboboo sa isang matandang lalaki at
tatlong dalaga, na nagpapakita sa canya n~g boong cagandahan n~g loob,
dahil sa sila'y nan~gallugod sa catalinuhan n~g isip at catimyasan
n~g asal niya. Iguinaw ni Rizal n~g isang mainam na larawang cahoy
ang m~ga ulo n~g tatlong dalagang iyon at saca inihandog sa canila.

Isang araw ay naparoon siya sa bahay ni G. Antonio Regidor at
nagsabing siya'y aalis sa bahay na iyon at siya'y pasasa Pars, sa
pagca't nararamdaman niyang tila siya'y ibig maraig n~g paghilig n~g
budh sa is sa m~ga dalagang iyon.--"Hind mangyayaring dayain co ang
dalagang iyon--ani Rizal cay Regidor;--hind ac macapapacasal sa
canya, sa pagca't hind itutulot na gawin co ito n~g m~ga ibang
pag-ibig na linisan co sa ating lupain, at d co n~ga maitutumbas ang
pagdary sa isang dalisay at malinis na pag irog". Nalalarawan sa
mukh ni Rizal ang malaking pakikipaglaban niya sa panghihinang n~g
pusong sarili n~g sinasabi niya ang m~ga bagay na iyn sa cababayan
nating si G. Antonio Regidor.

       *       *       *       *       *

Lumipat n~g si Rizal n~g tang 1889 sa Pars at doon tumuly muna sa
bahay n~g ating calah at cababayang si G. Valentn Ventura, at bago
lumipat sa Rue de Maubergue, bilang 45, sa Pars dn, at ipinagpatuloy
niya roon ang pagcath n~g _Filibusterismo_, na canyang pinasimuln na
n~g siya'y natitir pa sa Lndres, at tuloy ipinalimbg niya roon ang
librong _Sucesos de las Islas Filipinas_, ni Doctor Antonio de Morga,
na canyang nilagyan n~g m~ga paliwanag upang lalong mapagcurong
magalng n~g babasa.

Samantala'y walng licat ang paglaganap sa boong Filipinas n~g
maraming dahong limbg, na doo'y ipinauunaw ang sari-saring m~ga
mahahalay at tampalasang cagagawn n~g m~ga fraile sa pagyurac sa
dan~gal at pamumuhay n~g m~ga filipino, m~ga dahong limbg na
ipinamamahagui n~g boong lihim sa m~ga tagarito, at hind mapagcr
n~g m~ga cawan n~g Gobierno cung sino ang nagdadal rito, baga man
nakikilalang m~ga gaw sa limbagan sa Hongkong, at hinihinalang ang
nagpapalimbag doo'y marahil si G. Doroteo Corts  si G. Jos Mara
Basa, na capow cababayan natin.

May isng nagn~gan~galang filipinong sumagt n~g dahong limbag din sa
m~ga dahong limbag na iyn. Sa sagt n~g filipinong yao'y
ipinagsasanggalng ang m~ga fraile't ang m~ga castl, at tinututulan
at minmasam ang guingaw n~g m~ga filipinong na sa Europa, at
lalonglalo na ang guingaw n~g m~ga sumusulat sa _La Solidaridad_ at
ang m~ga pagbabagong utos na hinihin~g n~g m~ga magcacapanig sa
"Asociacin Hispano-Filipina;" hind raw mabuting dito'y ipagcaloob
ang Cdigo poltico, ang nauucol baga sa m~ga calayaan sa pamamayan,
at hind raw pakikinaban~gan n~g sino man ang magcaroon sa
Kapulun~gang bayan n~g Espaa n~g m~ga filipinong tagapakiharp natin
doon, bucod sa canyang inaalimura't ipinalalagay na m~ga tampalasan
ang m~ga tong dito'y nagcacalt n~g m~ga dahong limbag na laban sa
m~ga fraile at m~ga castl.

Nacarating hangang sa Europa ang tutol na iyon, at d nalao't dito'y
dumatng ang isang masigabong sagot n~g m~ga filipinong na sa Pars.
Ang taglay na fecha n~g sagot na iyo'y 10 n~g Octubre n~g 1889.
Sinasapanth n~g ilng ang sagot na iyo'y gaw ni Rizal; datapwa't
ani G. Mariano Ponce ay hind raw. Si G. Mariano Ponce ay isa sa
lalong m~ga caibigang matalic ni Rizal.

Nagpasimul si G. Antonio Luna n~g pagsulat sa _La Solidaridad_, at
ang guinamit niyang pamagat na pangfirma sa canyng m~ga ilinalathl
ay "Taga-Ilog," at sa pagca't inuyat ni "Taga-Ilog" ang ilng m~ga
ugal n~g m~ga castl, sumagot sa canya ang phayagang "El Pueblo
Soberano", sa Barcelona, at doo'y pinacacalaitlait n~g d caws si G.
Juan Luna, sa pagca't waln~g boong isip ang m~ga castl cung d si
G. Juan Luna ang pumifirm n~g "Taga-Ilog." Hind nacatis si Rizal
cung d ipagsangalang ang cababayan sa isang mainam at bayaning
pan~gan~gatuwiran, na canyng ilinathl sa _La Solidaridad_ n~g ica
30 n~g Noviembre n~g 1889. Na sa Pars n~g panahng iyn si Rizal.
Ganito ang wacs n~g casagutan niya:

" ...dinaramdam namin ... na ang isng pamahayagan n~g isng "partido"
na may cagalinggalin~gang m~ga mith, na pinacananais na mcamtan ang
m~ga dakilang adhic na pamamahala't paglalagd n~g m~ga cautusa'y ang
pagcacapantaypantay ang guinagamit na saguisag; pagca nauucol na sa
filipino'y limutin ang canyang linalands na asal at gumamit n~g
pananalitang sa capalalua'y malabis at pusps n~g casun~gitan,
nasasalig sa camalan, na wr mandin ang hinahan~gad ay ang
papagn~galitin ang m~ga may tapt na loob na nananahn sa
Sangcapuluan, at tila mandin sa canila'y sinasabi: Ha! Howag cayong
umasa sa cadalisayan n~g talarongtimban~gan, howag cayong umasang
kikilalanin ang inyong m~ga catowiran, huwag cayong umasa sa
pagcahabg: cailan ma'y hind mangyayaring cami'y inyong maguing
capatid! Tunay n~ga't ibig namin ang Calayaan, ang pagsunod sa
Talarongtimban~gan, ang Pagcacapantaypantay; n~guni't ibig naming cami
lamang ang magcamit n~g tatlong cagalin~gang ito; tunay n~ga't
ipinaglalaban namin ang icgagaling nang sangcataohan; n~guni't ang
icagagaling lamang n~g sangcataohan sa Europa; hind lumlampas ang
aming pagtin~gn sa daco pa roon; sa pagca't cayo'y m~ga, lahing
marilaw  caymangui, cayo n~g ang bahl sa inyong sariling catawn!
Talagang maban~gis ang laht n~g m~ga "partido"--cahi't na ang lalong
maiiruguin sa m~ga calayan--sa m~ga taga ibang lupang nasasacop n~g
canicanilang nacin. Cung ibig ninyong magtam n~g lubs na catowiran
ay inyong hanapin sa pamamag-itan n~g pakikibaca."

Naghayag si Rizal n~g dalawang casulatang mahahalag sa _La
Solidaridad_, mula n~g Septiembre n~g 1890 hangang sa m~ga unang bowan
n~g 1891, na ang m~ga pamagt ay _Filipinas dentro de cien aos_,
(calagayan n~g Filipinas sa loob n~g sandaang tan) at _Sobre la
indolencia de los filipinos_ (tungkol sa catamaran n~g m~ga filipino).
Sinasaysay ni Rizal sa _Filipinas dentro de cien aos_ ang m~ga
caunaunahang nangyari sa Filipinas, ang casalucuyang nangyayari n~g
panahng iyon at ang inaacl niyang mangyayari sa hinaharap. Tungcl
sa casalucuyang nangyayari, nagsasalit si Rizal n~g m~ga catotohanang
masasaclp, n~guni't m~ga dkilang catotohanan.

"Ang pagca maramdamin ang ps"--ani Rizal--"ang siyang pan~gulong
budh n~g "indio", at sinugatan nila ang pagca maramdaming iyan; at
cung natutong manatili sa pag-titis sa m~ga hirap at pagcaamis n~g
bhay sa paanan n~g isang bandera n~g taga ibang lp, sa paglilingcod
sa Espaa,[53] hind nacapagtis n~g makita niyang ang sa caniya'y
ibinabayad n~g canyang pinaghahayinan n~g buhay ay pag-alimura at m~ga
sawng caasaln (chonggo, pilsopo, filibustero at iba pa). Nang
magcgayo'y untiunting hiniwatiga't siniyasat ang canyang calagayan at
napagkikila ang canyang anyong cahapishapis (wal-in ang pag-asa
magpacailan man, sa canyang catubusan). Ang hind nan~gag-aacal n~g
ganitng mangyayari, palibhasa'y npacalupit na m~ga pan~ginoon,
ipinalagy nilng paglabg ang an mang dang, ang an mang pagttol,
at camatayan ang siyng parusang bigy; pinacsng lunurin sa dug ang
an mang sigw n~g paghihrap, at guinaw ang sunodsund na
pagcacmal. Datapowa't hind napaglat sa ganit ang budh n~g bayan.
At baga man sa ilang ps lamang napcaw ang pagdaramdam, ang nin~gas
nito'y hind nagllicat n~g marubdob na paglalakit, salamat sa m~ga
catampalasanan at m~ga masasamang cagagawn n~g tan~ging m~ga tong
nagpupumilit inisn ang m~ga damdaming mahl at mairugun. Tulad namn
cung narirgkitan n~g alab ang suot na damt, ang pagcgulat at
pagmamadal n~g pagpapagpag ay siyng lalong nacapagpaparubdob n~g
nin~gas, at bawa't isng pamamayagpag, bawa't isng paghamps sa
nin~gas ay isng hhip na lalong nagpapaalab."

Mahb pang lubh ang canyng m~ga sinaysy, n~guni't ang lalong
nacapagttaca'y ang marami sa canyng m~ga sinabi'y naguing isng
panghuhla, catulad n~g m~ga wic niyng it:--"Marahil mapag-isipan
n~g malakng Repblica Americana ang muha n~g sacp sa m~ga dacong
it, bag man hangga n~gayo'y wal siyng pinakikialamn cung d ang
canyng m~ga pag-aaring na sa sa dagat Pacfico at hind pa n~g siya
nakikitalamitam sa m~ga nacucuha n~g m~ga ibng nacin sa Africa."

Sinabi rin niyng cahi't lubhang payapang loob ang filipino'y
mapipilitang ipagpasumal, sa camatayan ang buhay na pusps n~g lait
at cahirapan, at gayon n~g ang nangyari.

Ipinagsasangalang ni Rizal tow na ang canyang m~ga calh, sa
pamamag-itan n~g canyang pluma, sa m~ga paratang at pagpapahirap n~g
m~ga fraile at m~ga castl, na ano pa't cung aking sasabihin dito ang
lahat n~g canyang m~ga guinawa'y hahab n~g d cawas ang casaysayang
ito, caya't n~g d magcgayo'y isinasam co sa bumabasang cung totoong
ibig niyang matals na ganap ang buhay ni Rizal at ang canyang m~ga
sinulat, bucod sa _Noli me tangere_, _Filibusterismo_ at _Sucesos de
las Islas Filipinas_, ay adhicain at basahin ang librong d malalaon
at aming ipalilimbag na ang pamagt ay _Buhay ni Rizal_.

Nals sa Francia si Rizal at lumipat sa Madrid n~g man~gan~galaghatan
na ang Agosto n~g 1860, at pagdating niya roo'y pinagod niya ang
maraming pahayagan sa calalathl n~g canyng m~ga sinusulat sa
paglalaban n~g catuwiran n~g m~ga filipino.

Minsa'y hind na nagcasiya si Rizal na pluma na lamang ang gamiting
sandata. Naglathl si Don Wenceslao E. Retana sa phayagang _La
Epoca_ n~g ica 16 n~g Noviembre n~g 1890, n~g isang sulat na laban sa
m~ga camag-anac n~g ating marilg na capatd, at kinabucasa'y
tumatangap na siya n~g dalawang sacsing inutusan ni Rizal, at siya'y
ipinahahamon sa isang away na patayan (desafi  muerte). Namag-ita't
n~g huwag mtuloy ang away na iyon ang dalawang caibigan ni Retana, at
binigyang wacs ang gayong pag-aalit sa pamamag-itan n~g isang "acta"
 casulatang pinagfirmahanan n~g lahat, na doo'y sinasabing walang
cahi't munting han~gad si Retanang ligaliguin cahi't babahagy, ang
calooban ni Rizal, at cung sacali't may salitang dapat icamuh ni
Rizal na canyang sinulat ay ipinamamanhic na huwag pansinin at yao'y
hind niya han~gad. Si Retana rin ang sa canyang _Vida y escritos del
Dr._ Rizal _ay nagsabi n~g ganito:_ "Nang matapos na ang bagay na
iyon, isa sa m~ga kinatawan co, na si Sr. Scheidnagel, manunulat na
militar na sa aki'y malaki ang pagguiliw, ay nagsabi sa akin:
Nagaalap-ap acong mtuloy ang pag-aaway niny; sa pagca't talastas
cong totoong magaling ang camy ni Rizal sa pamamaril, at sac hind
marunong malagum."

Sinabi n~g m~ga pamahayagang castlang "La Correspondencia
Alicantina", "El Demcrata," sa Lorca at ib pa, na cung gaano raw ang
cagalin~gang totoo n~g camy ni Rizal, sa pagpapagalng n~g mat, ay
gayon din ang cabutihang magpatm n~g bala; naisusulat niy sa pader
ang canyng pan~galan sa pamamag-itan n~g m~ga bla n~g pistolang
canyng pinapputoc. Magalng din totoong manandata siy n~g espada at
sable.

Nang mmasid ni Rizal na hind niy masunduan sa Madrid ang maalab na
mith n~g canyng calolowang macapagbigay guinhawa sa Inang Filipinas,
bag man guinagamit niy ang boong lacs n~g canyng sip, nanaw siy
roong pusps n~g calungcutan, pagcatapos na mailthal niy sa "La
Solidaridad" ang canyng m~ga pagsisiyasat n~g librong "Las luchas de
nuestros dias" ni D. Francisco P y Margall, at ang canyng m~ga
sinulat na ang pamagt ay "Como se gabiernan las Filipinas," "A mi....
(musa)" at "Mariang Makiling." Ica 27 n~g Enero n~g 1891 n~g umals si
Rizal sa Madrid na ang tun~go'y sa Pars.

       *       *       *       *       *

Hind nalaong totoo n~g pagtir sa Pars si Rizal. Halos sa boong
tong 1891 ay ntira siy sa Blgica. Nanahn muna siy sa ciudad n~g
Bruselas, n~guni't hind nagluat at lumipat siy sa ciudad n~g Gante,
at doo'y ipinalimbg niy ang _Filibusterismo_. Nhahandog ang
librong it sa m~ga presbterong tagalog na si pr Mariano Gmez,
(walompo't limang taon); si pr Jos Burgos (tatlompong tan), at si
pr Jacinto Zamora (tatlompo't limang tan), na ipinabitay n~g
gobiernong castl sa Bagumbayan n~g ica 28 n~g Febrero n~g 1872.

Hind ipinagbil ang cahi't isang libong _Filibusterismo_ sa Madrid,
ni sa aln mang ciudad n~g Europa; ipinadal niyng laht sa Hong-kong
upang ipasoc n~g lihim sa Filipinas; n~guni't ntictican n~g m~ga
cainalm n~g m~ga fraile, caya't n~g dalhn dito sa Maynla'y nahuling
laht. Gayon ma'y nacapagparating din dito n~g librong iyn, n~guni't
cacaunt ang naipamahagui, dahil sa malakng paghihigpt n~g m~ga
nag-uusig sa m~ga libro ni Rizal.

[Larawan: G. Teodora Alonso Y Quintos, In n~g Dr. Jos Rizal Imp. de
M Fernndez. Paz, 447, Sta Cruz]

N~g m~ga caarawang dumating dito sa Maynil ang librong
"Filibusterismo" ay pinaparoonan naman ang Calamb n~g m~ga guardia
civil at n~g m~ga castilang sundalong artillero, na ang namiminuno'y
ang maban~gis at walng habg na si Francisco Olive y Garca, coronel
n~g 20. tercio n~g guardia civil, na totoong maraming pinahirapan at
binarl at ipinabarl na m~ga filipino, mul n~g Agosto n~g 1896
hangang sa malupig dito ang gobierno n~g castl. Ang m~ga guinaw n~g
ganid at tampalasang it at ib pang m~ga castl at caural n~g m~ga
castilang sa Filipinas ay naglaganap n~g kilabot dahil sa canilng
calupitn, ssaysayin co sa aking librong ilalathala tungcol sa
Revolucin n~g 1896. Iguinib n~g m~ga guardia civil at n~g m~ga
artillero, sa utos ni Olive, ang m~ga bahay nang m~ga taga Calambang
inaacalang catoto at nakikisang-ayon cay Rizal, at n~g maiguib na'y
sinunog naman. Guinawa ang lahat n~g it sa cahin~gian n~g m~ga
fraile. Hind pa nagcasiya ang m~ga fraile sa gayong gaw ay hinin~g
sa pamamag-itan ni Olive sa general Weyler na ipatapon sa Jol ang
dalawampo't limang m~ga camag-anac at caibigan ni RizaL, at
sumang-ayon namn ang general na iyon.

Nang mbalitaan ni Rizal ang gayong nangyari, nagdamdam n~g di
gagaanong pighat at saclp n~g loob.

Inacl ni Rizal na dalhin ang canyang ama't in at m~ga capatid sa
Leida,  sa Delpt  sa Utrecht, at doon na sila tumirang casama niya,
sa pagca't ito ang sa canya'y hatol n~g canyang caibigang si profesor
Blumentritt, datapuwa't hind pumayag sil sa canya, caya't ang
guinaw niya'y lumipat siya sa Hongkong at doo'y dumating n~g
magtatapos na ang buwan n~g Noviembre n~g tang 1891, sa pagca't ibig
niyang mpalapit siya sa m~ga sinsinta n~g canyang calolowa.

Hinan~gad niyang omowi dito sa Filipinas, caya't sumulat siya sa
canyang "familia" n~g ganito:

"Hongkong, 1 n~g Diciembre n~g 1891."

"Minamahal cong ama't in at m~ga capatid: Sinsundan cong walang
lict ang cahapishapis na Calvariong inyong linlacbay, Huwag cayong
man~ganib at hind aco nagpapahin~galay sa pagsisicap. Lakng
caligayahn sana cung matulutan ninyo acong macaow riyan! Marahil
magbago ang lahat! Ipagcaloob n~ga ninyo sa akin ang capahintulutang
ito at papariyan agad ac. Umaasa ac, lubos ang aking paniniwalang
magalng ang ating calalabasan."

"Natatalastas co ang pagcaparoon n~g apat na cababayan sa Jol, at ang
pagcbalic n~g aking capatid na lalaki sa Maynila. Natalastas co ring
mulng ipinatawag sa Gobierno Civil ang Nanay, si Pan~goy at si
Trining. Taglayn niny ang caunting pagtitiis. Lacsn ang loob."

"Sa pagca't pinapagmmadal aco n~g panaho'y bbigyan cong wacs itng
sulat."

"Maalab ang aking mithng cayo'y mayacap."

Ang inyng anc,--Rizal.

Sinagt agad siy n~g canyang familiang howag ituloy ang canyang
gayac, cay hind siy ntuloy niyn n~g pag-owi rito.

Umupa siy n~g bahay sa Hongkong at doon na siy nagtumir, hangang sa
siya'y bumili n~g maraming libro, na ang bilang ay dumating hangang sa
sanglibo.

N~guni't hind rin siy mtahimic; ninanas niyang totoo ang
capanatagn n~g canyng m~ga magulang, m~ga capatd, m~ga camag-anac
at m~ga cababayan, caya't naglacby siya sa Borneo, lupang sacp n~g
Inglaterra[54], at n~g makita niyang doo'y maluwag ang pamamayan,
min~g siy sa Gobierno n~g Ingls na pagcalooban siy n~g lupang
mtahanan at mpagtamnan n~g m~ga halaman, at pumayag naman ang
Gobiernong iyon.

Gayc na sana si Rizal, n~g pagpasa Borneo, na doo'y isasama niy ang
canyng m~ga magulang, capatd, kinamag-anacan at cababayan, n~g
mabalitaan niyang dito sa Filipinas ay may bagong Gobernador General
na totoong masintahin sa catowiran. Ito'y ang teniente general Eulogio
Despujol y Dusay, Conde de Caspe, na dumating dito n~g ica 17 n~g
Noviembre n~g 1881. At tunay n~g namn. N~g m~ga unang buwan n~g
pamumun rito n~g general Despujol ay nagpakita n~g pag-uusig sa m~ga
gawng masam n~g m~ga castl, at ipinakilala niyang hind siy
sang-ayon sa m~ga caasaln n~g m~ga fraile. Sa pagca't marami ang
nagbalit cay Rizal n~g m~ga gayong panunupd n~g General Despujol sa
canyng mataas na catungculan, sumulat siya sa Gobernador General na
it, at sinabi niya ang nasang omow rito sa Maynil upang ihandg
niya ang pagtulong sa lalong magalng na pamamanihal n~g lupang it.
Hind sumagt si Despujol sa sulat na iyn, n~guni't n~g macaraan ang
ilng buwan, mulng sumulat si Rizal n~g Mayo n~g 1892 sa General, at
sinabi niy ang canyang acalang bumalic siy sa bayang itng sa
canya'y pinan~ganacan, upang ipagbili niya at n~g canyang m~ga
caibigan ang m~ga pag-aaring sa canila'y ntitira pa, at n~g macalipat
sil n~g pamamayan sa Borneo, na casama ang canicanilng asawa't m~ga
anc, at doo'y man~gan~gasw sil sa pagsasca, sulat na hind
sinagt n~g sulat din n~g general Despujol, cung d ang guinawa'y
ipinasabi na lamang sa cany sa Cnsul n~g Espaa sa Hongkong, "na sa
pagca't culang na culang sa magsasac ang m~ga lp rito sa Filipinas,
hind n~g gawang macabayan ang alsn n~g m~ga magsasac rito upang
bigyang casaganaan ang lp n~g m~ga taga ibang nacin, caya't dahil
dito'y hind n~g siy macatutulong sa gayong nais"; sac idinugtong
ang sabing: "sino mang filipino'y macatutulong mul sa aln mang bayan
n~g Sangcapuluan sa iguiguinhwa n~g lupang it, sa loob n~g
nasasaclaw n~g m~ga cautusn n~g sariling bayan."

Datapuwa't cung nagsusumakit man si Rizal sa icapapanatag n~g m~ga
irog n~g canyng puso'y hind naman niya nililimot ang ipagtatam n~g
guinhawa, m~ga calayan at casarinln n~g Filipinas, at sa pagca't ang
pagcacaisa'y siyang mahigpt na cailan~gan upang tamuhn ang m~ga
gayng bagay, inisip niya't itinatag ang isng samahang pinan~galanan
niyang _Liga Filipina_; nagpalimbag siy n~g maraming palatuntunan n~g
capisanang it at ipinadal sa canyng caibigang si G. Domingo Franco.

Sa pagca't inaacal cong lubhang mahalagang bagay, aking isasatagalog
ang "Estatutos de la Liga Filipina", sa pagca't mainam na gawing
ulirn sa pagtatay n~g ano mang samahang nauucol sa catubusan nitong
ating kinaguisnang bayan.[55]

Ang m~ga abreviaturang cagamitan sa "Estatutos de la Liga Filipina"
(Palatuntunan n~g Pagcacabigksbigks n~g m~ga Filipino) ay ang
sumusnod:


L. F.,  Liga Filipina; Pagcacabigksbigks n~g
m~ga  Filipino.

A * * *,  Archipilago; Sangcapuluan.

VIO * * *, Vnvs  Instar   Omnium;    Pagcacais
n~g laht.

Cp, Consejo popular;  Capulun~gng bayan.

CP, Consejo   Provincial; Capulun~gng Lalawigan.

CS, Consejo  Supremo; Cataastaasang Pn.

GS, Gefe Supremo; Cataastaasang Pn.

G, gefe; Pn.

F, Fiscal; Tagausig.

T, Tesorero; Tagain~gat-yaman.

S, Secretario; Calihim.




A, Afiliado  afiliados; Capanig  M~ga Capanig.

P, mayscula (malaking P), ang cahuluga'y Provincial, ang nauucol sa
Lalawigan; at p minscula, (maliit na p), ang cahuluga'y "popular, ang
nauucol sa bayan".

Ganito sa wicang tagalog ang sinabi n~g "Estatutos":

L. P.

ADHICA: Paglakiplakipn ang A * * * sa is lamang capisanang
nag-iibigang mahigpt, malacs at nagccaisang any ang magcacapanig.

2. Man~gagtangkilican sa laht n~g capan~ganiban at
pan~gan~gailan~gan.

3. Pagsasan~ggalang laban sa an mang catampalasanan at gawng saw sa
catuwiran.

4. Pagpapalag n~g pag-aaral, n~g pagsasaca at n~g pan~gan~galacal.

5. Pag-isip at paggamit n~g m~ga pagbabagong cautusn.

Saguisag: VIO * * *

Palatandan: * * *

PARAAN:

1. Upang masunduan ang m~ga ADHICANG ito'y magtatatag n~g Cp, CP at
sac isng CS.

2. Bawa't C ay magcacaroon n~g isng G, F, T, S at m~ga capanig.

3. Bubu-in ang CS n~g m~ga GP, at gayon ding bubu-in ang CP n~g m~ga
Gp.

4. Nag-uutos ang CS sa LP at makikipag-alam na tuly-tuly sa m~ga GP
at m~ga Gp.

5. Nag-uutos ang CP sa m~ga Gp.

6. Ang Gp ay nacapag-uutos sa m~ga A.

7. Bawa't CP at Cp ay gagamit n~g isng pan~galang ib sa pan~galan
n~g kinalalagyang bayan  lupan.

MGA CATUNGCULAN N~G M~GA A.

1. Magbabayad n~g dalawang piso pagpasoc, at bucod sa rito'y piso sa
bawa't buwan.

2. Ssunod n~g walng tutol at n~g boong caganapn ang laht sa m~ga
cautusng mangaling sa isng C  sa isng G  sa GS.

3. Ipagbbigay alm sa F n~g canyang C ang an mang mahiwatigan 
maringg na nauucol sa LP.

4. Pacaiin~gatan ang paglilihim n~g ano mang lagd, cautusn 
cahatuln n~g C.

5. Sa an mang ggawin sa pamumuhay ay bbigyang lin~gap ang m~ga A;
howag bbili cung d sa tindahan n~g A, at cung magbbili naman n~g
ano man sa isng A ay bababan ang halag. Parurusahan n~g mabigat ang
ano mang pagsuay sa cautusang it. * * *

6. Ang A na hind sumaclolo, baga man mangyayari, sa isang capw A, na
nakikitang na sa caguipitan  pan~ganib ay parurusahan, at ang
caliitan n~g parusang ito'y ang capantay n~g paghihirap na tiniis n~g
dapat niyang saclolohan.

7. Gagamit bawa't A, pagpanig niya sa LF, n~g bagong pan~galang hind
niya mababago ul hangang hind siy naguiguing GP.

8. Itutulong sa bawa't C ang isng gaw, isng paalaala, isng
natutuhang dunong  n~g paghicayat sa magagandang loob na cababayang
sila'y umanib sa LF.

9. Howag paaalimra at howag magpapall canino man.

MGA CATUNGCULAN NG G.


1. Lin~gatan ang bhay n~g canyang C. Sacali't siy ang GS, dapat
niyng masaulo ang m~ga pan~galang bago at gayon din ang n~galang
tunay n~g m~ga C, at sacali't siya'y Gp ay dapat niyang masaulo ang
m~ga pan~galang dati at pan~galang bago n~g sacp niyang m~ga A.

2. Sa towi na'y pagsisicapang maalaman ang lalong magalng na paraan
upang magcisa ang canyng m~ga nasasacupan at sila'y mapag-abot-usap
agad-agd.

3. Pagsisicapang maalaman at pagdaca'y bibigyang cagamutan ang m~ga
pan~gan~gailan~gan n~g LP, n~g CP  n~g Cp, alisunod sa cung siya'y
GS, GP  Gp.

4. Ppansinin agad at paglilitisin ang lahat n~g m~ga paalaala, m~ga
sulat at m~ga cahin~gang canyang tangapn, at ipagbbigay alam na
madal cung can~gino nararapat.

5. Sa pan~ganib ay siya ang magpapuna at siya ang unang mannagot n~g
ano mang mangyari sa loob n~g caniyang C.

6. Magbigay ulirn n~g canyang pagca masunurin sa canyang m~ga pn,
at n~g siy, nama'y sundn n~g canyang m~ga pinamumunan.

7. Ipagpapalaga'y ang catapustapusang A na isng caboan n~g LF.

8. Ang m~ga caculan~gng gawn n~g m~ga pn ay parurusahan n~g higut
ang cabigatn sa m~ga parusang ibinbigay sa isng A lamang.

MGA CATUNGCULAN NG F:

1. Ang F ang siyang man~gan~gasiw upang tumupd ang lahat n~g
cancanilang catungculan.

2. Isusumbong sa harp n~g C ang ano mang pglabg  hind pagtupd na
canyang mmasid sa sino mang caanib sa C.

3. Ipagbigay alam sa C ang ano mang pan~ganib  pag-uusig.

4. Siyasatin ang calagayan n~g salap n~g C.


CATUNGCULAN NG T:


1. Magttaglay n~g isng talaan n~g m~ga bagong pan~galan n~g m~ga A.
na bumubu n~g canyang C.

2. Magbbigay n~g mahigpit na sulit sa buwan buwan n~g tintangap
niyng bayad n~g is't is, na ang magtatal sa libro'y ang m~ga A
rin, na ang cancanilang tan~ging pan~galang bago (simblico) ang
gagamitin.

3. Magbibigay n~g "recibo" (catibayan), at canyng ipatatal sa
librong talaan, na ang letra at sulat ay sa to ring nag-aambag, ang
laht n~g ambg na humihguit sa pso at hind humhiguit sa limampong
piso.

4. Ititira n~g Tp sa Caja n~g Cp ang icatlng bahagui n~g m~ga
naliligpit niyang m~ga bayad at n~g siyang maipagtakp sa m~ga
cailan~gan n~g sinabi n~g Cp. Pagdumatng na sa halagang sampong piso,
ang dalawng bahagui ay ibbigay sa TP; ipakikita sa TP ang canyang
talan at siy rin, sa macatuwd baga'y ang Tp din, ang susulat sa
talan n~g TP n~g salaping canyng ibinigy. Pagcatapos ay magbbigay
n~g isang "recibo" ang TP, at cung sang-ayon siy sa m~ga cuenta ay
canyng llagyan n~g "Visto Bueno"  "Sang-ayon" ang librong talaan
n~g Tp. Gayon din ang gganaping paraan pagca nagbibigay ang TP sa TS
n~g halagang mahigut sa sampong piso.

5. Ittira n~g TP sa canyng Caja ang icasampong bahagui n~g m~ga
salaping sa canya'y ibinibigay n~g m~ga Tp at n~g siyang magugol n~g
CP. at ang siym sa sampong bahagui ay ibbigay sa TS n~g CS.

6. Pagca ibig magbigay n~g sino mang A sa LF n~g halagang mahigut sa
limampong piso, canyang ihahabilin ang salaping iyon sa aln mang
matatg na Banco, na ang ipallagay niya'y ang tunay niyang pan~galang
caraniwan, at sac ibbigay niya ang recibo sa sino mang magali~ngn
niyang T.


MGA CATUNCULAN NG S.


1. Ipagbibigay alm sa bawa't pagpupulong ang pinagcayarang bats at
ipauunw, ang m~ga gagawin.

2. Siya ang susulat n~g m~ga liham n~g C. Sacali't umals  hind
macaganp ang sino mang pn, maghahalal siya n~g samantalang cahalili
sa punong hind macaganp.


MGA CATUWIRAN NG MGA A.


1. May catowiran ang laht n~g A sa saclolong paghahatol at sa
saclolong salap n~g canyang C at n~g LF.

2. Mahihin~g niya sa laht n~g m~ga A na siya'y tangkilikin sa
canyang pan~gan~galacal  hnap-bhay, cailan man at patibayan niyang
hind sahl ang calacal  hnap-bhay niya sa m~ga ib. Upang camtn
niya ang tangkilic na it, sasabihin niya ang canyang tunay na
pan~galan at ang canyang calagayan sa canyang Gp, upang ipagbigay alam
nit sa GS, at n~g ito nama'y macapagbigay alm sa laht n~g m~ga A
n~g LF.

3. Sa ano mang caguipitan, pagcaap  catampalasanang laban sa
catuwirang sa caniya'y mangyari, mahhin~g niya ang boong
pagtatangkilic n~g LF.

4. Macahhin~gi n~g puhunan sa ano mang hnap bhay, cailan ma't may
salap sa Caja.

5. Macahhin~gi n~g bawas n~g halag n~g ano mang canyang bilhin, 
ano mang paglilingcod na canyang hilin~gin sa alin mang tindahan 
bahay-calacal na tinatangkilic n~g LF.

6. Hind mapaghahatulan ang sino mang A hanggang hind muna
naipahihintulot sa canya ang pagsasanggalang.


MGA CATUWIRAN NG GS.


1. Hindi siya matututulan, cung d rin lamang may man~gunang sumbng
na laban sa canya ang F.

2. Macagagaw siya n~g bawa't canyang magalin~gn, dahil sa
caculan~gan n~g panahon upng mahintay ang pagpupulong na dapat gawin
n~g m~ga bumub n~g CS; n~guni't may catungculan siyang managt sa
m~ga casisihng sa canya'y gawn, cung gumaw siya n~g d dapat.

3. Sa loob n~g alin mang C. ay siya ang hucm na macahahatol sa ano
mang usapn  pagcacalit.

4. Siya ang tan~ging may capangyarihang macaalam n~g tunay na m~ga
pan~galan n~g canyang m~ga A  nasasacupan.

5. Lubs ang canyang capangyarihan upang canyang itatag ang m~ga
paraang gagawin sa m~ga pagpupulong, m~ga pagpapadalahan n~g sulat at
ang m~ga inaadhicang gawn, upang lalong pakinaban~gan, pumanatag at
mangyari n~g boong cadalan ang m~ga adhic n~g LF.

6. Pagc lubhang marami ang nan~gapapanig sa isang Cp, mangyayaring
magtatag ang Gp n~g isang sub C, at siya ang unaunang maghahalal n~g
m~ga pn. Cung natatatag na ay pababayaang ang m~ga magcacapanig ang
siyang maghalal n~g m~ga pn, ayon sa tadhn n~g m~ga palatuntunang
ito.

7. May capangyarihan ang lahat n~g G na magtayo n~g isang C sa alin
mang bayang wala pa nito, at pagkatapos ay ipagbibigay alam sa CS * *
*  sa CP.

8. Ang G ang siyng maghhalal sa S.


MGA CATUWIRAN NG F:


1. Magpalabas  magpapasoc sa nasusumbong sa pinagpupulun~gan,
samantalang pinaguusapan sa C ang m~ga nangyari.

2. Masisiyasat sa ano mang oras ang m~ga librong talaan.


MGA CATUWIRAN NG T:

Magagamt ang salapng canyang iniin~gatan sa isng mahgpit at
lubhang malaking pan~gan~gailan~gan n~g sino mang A  n~g C; n~guni't
may catungculang ipagbigay sabi at managt sa harp n~g Tribunal n~g
LF.

TANGING MGA CATUWIRAN NG GS:


1. Macatatawag n~g m~ga pulong  pagcacatipong hind caraniwan, bucod
sa guingaw sa bown bown.

2. May malakng capangyarihan ang G S upang macagamit n~g salapi n~g
capisanan sa totoong m~ga pan~gan~gailan~gan, cailan ma't ipagbigay
alam pagcatapos sa CS.


PAG-UUCULAN NG SALAPI:


1. Pagcacagugulan sa pagpapa-aral ang A  ang canyang anc, cung
mapagmasdang totoong matalas ang sip at masipag mag-aral, n~guni't
walang caya.

2. Gugugulan ang paglalaban n~g catuwiran n~g isang dukhang A sa
canyang pakikipag-usapin sa isang macapangyarihan.

3. Sasaclolohan ang maguing dukhang A.

4. Pahihiramn n~g puhunan ang A na mag cailan~gan, sa pagtatay n~g
isang hnap-buhay  n~g macapagsaca n~g lp.

5. Tutulong at n~g gumaang ang pagdadal rito n~g m~ga mquina at ang
pagtatayo n~g m~ga bago ritong hnap-bhay  kinakailan~gang
hnap-bhay.

6. Magbbucas n~g m~ga tindahan, m~ga almacen at iba pang mbibilhan
n~g m~ga A n~g canilang m~ga kinakailan~gan upang macabil n~g lalong
mura ang halag cay sa m~ga ib.


MGA BATAS NA PANGCALAHATAN:


1. Sino ma'y hind mattangap sa LF, cung hindi muna nagagawa ang
pagcacaisang voto n~g m~ga A sa C n~g canyang bayan, at cung hind pa
nagagawa sa canya ang m~ga pagtikm na kinacailan~gang sa canya'y
gawn muna.

2. Dalawang tan ang taning lamang n~g tagl n~g pan~gan~gatungculan
n~g bawa't isa, liban na lamang cung magcaroon n~g ano mang sacdl n~g
F.

3. Upang magtam n~g catungculan ay kinakailan~gan ang tatlng icapat
na bahagui n~g m~ga "voto" n~g m~ga caharp.

4. Inihahalal n~g m~ga A ang Gp, ang Fp at ang Tp; ang m~ga punong p
ang siyng man~gaghhalal sa m~ga punong P, at ang m~ga punong P ang
maghhalal sa GS.

5. Cailan man at ttangap n~g isng A, ipagbibigay alm n~g Gp sa GS
ang pan~galang dati at ang pan~galang bago n~g tinangp na A; at gayon
din ang ggawin pagca nagtay n~g isng bagong C.

6. Ang pan~galang "simblico" (pamagt) ang, siya lamang illagay sa
pagppadalhan at gayon din ang firma sa m~ga sulat cung panahng
caraniwan, at ganit ang ggawing pagpapadal: ipaddala n~g A sa Gp
at ipaddala n~g Gp sa GP,  sa GS, at gayon din sa pabalc; sa
macatuwid: mangagaling sa GS  GP na patun~go sa Gp, at mul sa Gp
han~gang sa A. Cung panahng d caraniwan lamang manyayaring masr
ang ganitong palcad. Gayon man, sa ano mang panahn at sa alin mang
calagayan ang GS ay macapagppadala n~g sulat  mangyayaring
makipag-usap sa canino mang capanig sa LF.

7. Hind kinacailan~gang mcaharap ang laht n~g m~ga capanig n~g C sa
pagcacaroon n~g catibayan n~g ano mang pagcayaran.

8. Sa aln mang sandal n~g caguipitan ay ipallagay n~g bawa't C na
siy ang caligtasan  ct n~g LF, at cung sa ano mang dahil ay
magcawaraywaray  masir ang aln mang capulun~gan, bawa't C bawa't G,
bawa't A ay magaatang sa sarili n~g catungculang pagtatatag at pagyar
ul n~g nalansg.


CASULATAN SA PAGPASOC SA LF.


Sa Gp n~g Cp sa...........................

Aco'y si...........................,......
................may..................tang
gulang...................., ang calagaya'y
...............(dito ilalagay cung bint,
may asawa  bao)..........................
ang hanap-buhay, tubo sa bayan n~g........
.............lalawigan n~g................
nananahan sa daang........................
bilang...........n~g bayan n~g............
lalawigan n~g......,.................., sa
aking pagka tunay na anac na irog n~g Filipinas;
sinasaysay co, sa ilalim n~g tunay at
tapat na panunump, na aking napagkikilala
at ganp na napagttalos ang m~ga adhicng
pinagsisicapang camtan n~g LF, na ntatal
sa licuran n~g casulatang ito; caya n~ga aco'y
napassacop at cusang nakikiusap sa GP n~g
lalawigang ito, na mangyaring aco'y tangaping
A * at tapat na loob na catlong n~g LF,
at sa icapagccamit n~g cahilin~gan cong ito,
lubos acong nhahandang gumaw at sumunod
sa m~ga kinakailan~gang pagtikm na sa
aki'y hin~gn, bilang pagpapatotoo n~g cataimtimn
n~g aking pakikipanig.

.............ica..........n~g.........
......ng 18........

               ...................................


       *       *       *       *       *

Taglay n~g vapor na naghatd sa Maynl cay Rizal ang sumsunod na
sulat cay Don Eulogio Despujol, Gobernador at Capitn General n~g
Filipinas.

"Marilg na guinoo: Ang cadahilanan nito'y ipagbigay alm p sa iny,
na casabay n~g correong it ang aking pagpariyan sa aking bayan, upang
lumagy p ac sa ilalim n~g inyong capangyarihan, ang una, at ang
icalawa'y upang paghusayin ang aking sariling m~ga pagcabhay. Aayaw
ang m~ga caibiga't m~ga ibang tao na aco'y pumarito, at ipinaalaala
nila sa aking lumlagay ac sa pan~ganib na lhim sa ganitng gaw;
n~guni't umaasa aco sa ganap ninyong pag-ibig sa catuwirang
tumatankilic sa laht n~g m~ga nassacop n~g Espaa sa Filipinas;
umaasa rin ac sa dalisay cong ipinagmamasakit at sa capayapan n~g
aking budh, at matututong in~gatan aco n~g, Dios at n~g m~ga cautusn
sa lahat n~g m~ga sl pagpapahamac.

Sabihanang dahil daw sa akin ay pinag-uusig n~g boong calupitn ang
aking m~ga magulang na matatand na, ang aking m~ga camag-anac at pat
n~g m~ga tong hind co kilal. N~gayo'y humharap ac upang sa akin
ibunt ang gayng calakng m~ga pag-uusig, upang aco'y managt sa m~ga
sacdl na ibig nilng gawn laban sa akin, at sa ganito'y n~g
mawacasn iyang caligaligng masaclp sa m~ga walang casalanan, at
malungcot sa pamahl p ninyong nagsusumicap na mapagkilala sa
panununtn sa catowran.

"Dahil sa hind po niny pag-imic sa aking m~ga sulat;--hind pag-imc
na sa wala acng maacalang naguiguing cadahilanan cung d ang lubhang
malaking calakhan n~g pag-itan, mul sa cataastaasng calagayan po
niny hangang sa cababan n~g aking cataohan, sa pagca't kilala po ang
cagandahan ninyong makipagcapowa tao,--hind co maalaman cung inyong
mamagalin~gn ang humarp aco sa sa inyo, hind man ninyo aco
tinatawag. Dahil sa bagay na ito'y maghihintay po aco sa is sa m~ga
hotel[56] sa Maynl, marahil ay si "Hotel Oriente" sa
pagbabac-sacaling may ibig p cayng paglagayn sa akin  ano mang
bagay na ipag-uutos, at cung macaraan ang tatlong araw, cung wal
cayng inilalagay na hadlng, gagamitin co ang aking calayan upang
paghusayin co ang aking caunting pag-ar, sa aking pag-asang
nacaganp na aco sa Gobierno at sa aking m~ga cababayan.

"Taimtim cong nasang cayo'y in~gatan n~g Dios sa mahabang panahon, at
aco po, guinoo ang puspos na mapitagan at masunuring lingcod,--Jose
Rizal.--Hongkong, 21 n~g Junio n~g 1892".

Ang sumusunod namang sulat na hind napagtals cung d n~g siya'y
patay na, ay canyang inihabilin cay D. Lorenzo Pereyra Marquez, na
taga Macaw, bago siy lumulan sa vapor na maghahatd sa cany sa
Maynl, at ang bilin ay ibigay sa canyang familia, ang dalawang sulat
na iyon, cung siya'y patay na, Ganit ang sabi:

"Sa m~ga iniirog cong m~ga magulang, m~ga capatd at m~ga caibigan:

"Ang pagsintang sa towi na'y isinusuy co sa iny ang siyang sa aki'y
naguutos na gawn co ang ganitng bagay, na ang mangyayari sa hul
lamang ang macapagsasabi cung matin  hind. Ang nangyayari ang
siyang nagppasiya sa m~ga bagay alinsunod sa kinallabasan; n~guni't
magalng  masam ang cahnatnan, cailan ma'y wiwicing ang tungculin
co ang siyng nag-utos, at hind n~g dapat damdaming mamaty ac sa
pagtupd ng aking catungculan.

"Talasts cong cayo'y pinapagdusa co n~g hind caws; n~guni't hind
ac nagsisisi sa aking guinaw, sa pagca't yao'y siya cong
catungculan. Masay ang aking loob sa paglagy sa pan~ganib, hind n~g
pagdusahan co ang aking sala (na sa bagay na ito'y wal acng
guinagawang camalian ayon sa aking paniniwl), cung d n~g bigyn
cong capurihn ang aking gaw at sacsihn n~g aking pagbibigay
halimbw ang m~ga bagay na aking iniaral.

"Dapat magpacamaty ang tao sa pagganp n~g canyang catungculan at sa
canyang m~ga pinananaligan. Ipinagmmatigas co ang laht n~g m~ga
caisipng aking inilagd tungcol sa calagayan at hinharap na panahn
n~g tinubuan cong lupan, at mamamaty ac n~g boong tow sa pagsinta
sa canya, at ll na sa pagsusumicap na inyong camtan ang tapat na
catuwiran at capanatagn.

Isinasapan~ganib co n~g boong galc ang aking bhay-upang aking
mailigtas ang lubhang maraming m~ga walang malay-sala: ang lubhang
maraming m~ga pamangkin, ang lubhang maraming m~ga sangl n~g m~ga
caibiga't hind caibigang nan~gagcacahirap dahil sa akin.

An ac? Isng tong nag-isa, walang familia hlos, nilagoc, na n~g
bhay ang lubhang mapait na m~ga carayaan n~g mundo. Maraming
pag-cabig ang akng tinis, at marilm ang handog sa akin n~g
hinharap na panahn, at totoong cdilimdiliman cung ang hinharap na
panahng iya'y hind liniliwanagan n~g ilaw, n~g liwayway n~g aking
tinubuang lupan. Samantalang lubhang marami ang m~ga tong puspos n~g
m~ga pag-asa at n~g m~ga minmithing tow, na marahil ay liligayang
laht cung aco'y mamaty; sa pagca't inaasahan cong masisiyahan na ang
aking m~ga caaway at hind na nila pag-uusiguin ang totoong maraming
walang mlay-sla. Hlos sumasa catwiran sil n~g pagtatanm n~g galit
sa akin tungcol sa aking magulang at sa aking m~ga kinamag-anacan.

"Sacali't lisy ang aking palad, talastasn n~g lahat na maligayang
makikitil ang aking bhay, sa pag-aacalang masusunduan sa aking
pagcamatay ang pagpapahint n~g canilng masasaclap na m~ga kahirapan.
Man~gabalc naw sil sa kinaguisnang bayan natn at n~g doo'y
lumigaya sil.

"Hangang sa hulng sandal n~g aking bhay cay ang aking
isasapag-isip at hahan~garn cong inyong tamuhn ang lahat n~g bagay
na m~ga caligayahn.--Jose Rizal.--Hongkong, 20 n~g Junio n~g 1892".

It namn ang pan~gatlong sulat na canyang ilinagd, na
nagpapakikilalang nakikinikinit na niyang maaams ang canyang bhay
sa canyang pag-ow dito sa bayang kinakitan niya n~g unang liwanag:

"Sa m~ga Filipino:

"Totoong mapan~ganib n~g ang aking guinaw  ang aking ggawin, at
hind co kinacailan~gang sabihing pinag-sip co munang magalng bago
co itinuly. Talasts cong aayaw na gawn co it halos ang laht;
datapuwa't talasts co rin namang hind alm n~g halos laht ang
nangyayari sa aking ps. Hind mangyayaring mabuhay ac na aking
nalalamang maraming nan~gagdurusa sa m~ga wal sa catowrang sa
canila'y pag-uusig dahil sa akin; hind mangyayaring mabuhay acng
aking pinanonood ang aking m~ga capatid at ang canilang maraming m~ga
hinlg na pinag-uusig na walng pinag-ibhn sa m~ga tong tampalasan;
minmagaling co pang lumulng sa camatayan, at ipinagcacaloob co n~g
boong tow ang aking bhay upang mligtas lamang ang pagcaramiraming
m~ga walng mlay-sla sa gayng wal sa catuwirang pag-uusig.
Talasts cong naaatang sa akin ang isng bahagui n~g sasapitin n~g
aking tinubuang lp, sa hinharap na panahn: na cung mamatay aco'y
marami ang man~gagtatagumpay, at yamang gayo'y marami ang
nan~gagmimithi n~g aking pagcapahamac. Datapuwa't an ang aking
gagawin? Ang unauna'y may m~ga catungculan acng dapat ganapn sa
aking sariling budh, may m~ga catungculan ac sa m~ga familia n~g
nan~gagdurusa, may catungculan ac sa aking m~ga magulang na
dumarating hangang sa caibuturan n~g aking ps ang canilang m~ga
buntng hinin~g; talasts cong ac lamang, cahi't ang camatayan co
ang mcapalit, ang siyang macapagbibigy ligaya sa canil, sa
pagpapabalc sa canilng kinamulatang bayan at sa catahimican n~g
sariling bhay. Walngwal ac cung d ang aking m~ga magulang;
n~guni't ang tinubuan cong lpa'y marami pang totoong m~ga anc na
macahhalili sa akin, at humahalili na n~gang higut sa akin ang
canilng naggaw.

"Bucod sa rito'y ibig cong ipakita sa m~ga nagsasabing d umano'y
hind tayo marunong sumint sa kinamulatang lp, na tayo'y marunong
magpacamaty sa pag-tupd n~g ating catungculan at sa ating m~ga
pinananaligan. An ang cabuluhan n~g camatayan, cung namamatay dahil
sa sinsinta, dahil bag sa kinamulatang bayan at dahil naman sa m~ga
tong sinusuyuan n~g ganp na pag-ibig?

"Cung napagttalastas co sanang aco ang pinagpapatoonan n~g
poltica[57] n~g Filipinas, at cung mapagtalasts co sanang cagamitan
n~g aking m~ga kababayan ang aking pag-lilingcod, marahil
mag-alinlan~gan aco sa pagpapatuloy nitong aking ggawin; datapowa't
may m~ga ibng macacahalili sa akin, at humahalil na n~gang malaki
ang nagagawa cay sa akin; hind lamang ito: marahil pa'y may m~ga
nagpapalagay na aco'y calabisan na, at hind gagamitin ang aking m~ga
paglilingcod, sa pagca't aayaw nilng pakilusin ac.

"Sinint cong lagu ang caawaaw cong tinubang lp, at matibay ang
paniniwal cong siya'y aking pacassintahin hangang sa hulng sandal
n~g aking bhay, chman gawn sa akin n~g sangcataohan ang wal sa
catowiran; at hind co hinalagahan at pw cong inihandog sa
kinguisnan cong lupan ang aking panahng dratnin, ang aking bhay
at ang aking m~ga catowan. Ano man ang aking csapitan, mammatay
acong pinacapupuri ang aking bayang tinuban at sa canya'y mmithiin
ang pagbubucang liwayway n~g canyang catubusan.

"Pagcamatay co'y ilathla ang m~ga sulat na ito.--Jose
Rizal.--Hongkong, 20 n~g Junio n~g 1892."

Dumating dito sa Maynl si Rizal, na casama ang isang capatid niyang
babae, n~g ica 26 n~g gab Junio n~g 1892, at doon siya tumuloy sa
Hotel de Oriente, at bilang 22 ang tahanang ibinigy sa canya ron.
Hindi kinacailan~gang sabihing siya'y sinalubong n~g canyang m~ga
magulang, m~ga capatid, bayaw, m~ga camag-anac, m~ga caibigan, m~ga
cakilala at hind cakilala. Lumaganap agad-agad sa boong Maynl ang
matuling alin~gawn~gaw n~g canyang pagdatng, at nan~gagtac n~g d
caws ang canyang m~ga caibigan at m~ga caaway sa canyang
capan~gahasan sa pagparito niy sa lupang pinaghaharan n~g m~ga
ganid na psong walang ibng lalong pinacananais cung d kitln ang
canyang mahalagang bhay. Buhat n~g matalasts ang canyang pagdatng
dito'y walang d humulang hind malalao't canyang dratnn ang
capahamacng malaon n~g sa canya'y inilalaan n~g m~ga taong
tampalasang isinasacdal niya sa sanglibutan, sa pamamagitang n~g m~ga
casulatang canyang ilinathl sa--"La Solidaridad" at ib pang m~ga
pmahayagan sa Europa, at lalonglalo na sa m~ga kitnath at
ipinalimbag niyang m~ga librong "Noli me tangere" at "Filibusterismo"
at gayon din sa "Sucesos de Filipinas" na sinulat ni Morga at nilagyan
niya n~g m~ga paunaw at bago ipinalimbag.

Nang mabalitaan n~g paham at macabayang si Guinoong Apolinario Mabini
ang canyang pagdating dito, caracaraca'y nagsady n~g gab rin iyon sa
tinatahanan ni G. Manuel Hidalgo, na asawa ni G. Saturnina Rizal,
capatid na pan~ganay n~g Doctor Rizal, at namanhic na siya'y
pakisamahan at ipakilala sa bayaning nagtatangol n~g m~ga catowiran at
camahalan n~g m~ga filipino. Napahinuhod naman si G. Manuel Hidalgo,
sinamahan niya si Mabini at ipinakilala cay Rizal. Pag-daca'y
nag-irugn ang dalawang psong capow bayani, ang dalawang
maniningning na isip na capowa nahahandog sa maalab na pag lilincod sa
Inang Bayan. Maraming totoo ang canilang pinag-usapang pawang
nahihinguil sa adhcang pagtubs sa Filipinas sa caalipinang
kinagagapusan. Nang magpaalam si Mabini ay ito ang sinabi ni Rizal sa
canya:--"Sa sandalng pag-uusap natin ay napagkikilala cong tunay po
cayong macabayan, matalas ang caisipan at may psong hind marunong
magulat sa bl n~g m~ga pan~ganib; cayo po'y is sa lalong mahalagng
ct at capurihan n~g cahabaghabag nating Bayan." Tumumbs si Mabini
n~g m~ga pananalitang sumsacsing agpang na agpang sa canya ang
canyang apellido: Mabini, mahinhn, hind magas, hind hambg. Casama
ni G. Manuel Hidalgo sa pagdalaw na iyon cay Rizal ang canyang anc na
si G. Alfredo Hidalgo, na casalucuyan n~gayong nag-aral sa Estados
Unidos galing na sa Lndres.

Nang gab ring pagdating ni Rizal, 26 n~g Junio n~g 1892, ay dumal
siya sa isng pulong na guinaw sa Tundo sa bahay ni guinoong Doroteo
Ongjungco, at doo'y dinatnan niy ito at saca si na guinoong Timoteo
Paez, Domingo Franco, Agustn de la Rosa, Ambrosio Salvador, Numeriano
Adriano, Bonifacio Arvalo, Deodato Arellano, Arcadio del Rosario,
Luis Villarreal, Faustino Villarroel, Estanislao Legazpi, Gregorio
Santillan, Mariano Crisstomo, Genaro Heredia, Jos A. Ramos, Ambrosio
Flores, Pablo Rianzares, Juan Zulueta, Teodoro Plata, Apolinario
Mabini, Moiss Salvador, Francisco Nakpil, ang am ni G. Ongjunco at
si G. Andrs Bonifacio. Si Rizal ang nan~gulo sa pulong at sa canila'y
nagsalit n~g ganit, ayon sa isng nacapaking:

"Man~ga mutyng capatid: Panahn n~g pag-ispin natin ang lalong
magalng na paraan upang mailigtas ang ating Inang Bayan sa
cahapshpis na caalipinang kinatatanicalan. Capan~gitpan~gitang
catacsiln ang magpabay, tayong manatili sa pagcabusabos n~gayong
nagttapos na ang siglong icalabingsiym. Pinagcagugulan n~g pagod n~g
sip at n~g catawn n~g ilng m~ga castl at n~g maraming m~ga
filipino, at ac ang is sa m~ga filipinong iyan, upang camtan natin
ang m~ga calayaang tintamo n~g m~ga europeo at n~g ib pang m~ga
lh, n~guni't nasayang na laht ang canilng pagsusumcap, at
nasayang, palibhasa'y nagcacwatac-watc ang ating lacs; pag-isahn
natin ang maraming mumunting cyang nan~gagcacahiwalay, sa
pamamag-itan n~g taimtim at tunay na pag-iibigan at pagmamalasakitan,
at makikita ninyong maiguiguib natin ang capangyarihan niyang m~ga
tong dito'y lubs na nacapangyayari, at siyang mahigpit na
humhadlang n~g pagcasulong natin sa pagdunong na ikinararan~gal at sa
casaganaang iguiniguinhawa. Totoong casakitskit! Tayo ang tb
rito, tayo ang may r nit at tayo ang alipin n~g m~ga nanunuluyan
lamang! Hind tayo magttamong catubusan hangang dito'y nacapangyayari
ang m~ga fraile, na siyang tunay na may r at pan~ginoon n~g
Filipinas at n~g calahatlahatang m~ga filipino. Naglambl ang Gobierno
n~g Espaa at ang m~ga fraile sa pag-ams sa atin, caya't
kinacailan~gang pacaisiping magalng. Hind casucatn ang maguing
caaway n~g m~ga fraile; kinakailan~gang tumutol tayo sa Gobierno;
kinacailan~gang maguing caaway naman tayo n~g Gobierno. Nan~gagcacais
ang m~ga fraile't ang Gobierno n~g pagcacait sa atin n~g m~ga
calayan. At mangyayari bagng maatm nating magpacailan ma'y howag
na tayong magcamt n~g m~ga carapatng nauucol sa to, gayong tayo'y
to rin namang gaya n~g m~ga ibang lh? Anng capacanng tayo'y
maguing Abogado  Mdico, anng capacanng ibats sa Cdigo civil na
tayo'y m~ga castl, cung sa catotohana'y inaapi tayo n~g Gobierno n~g
castl, cung sa catotohana'y ibinabawal sa atin ang ilathl n~g
hayagan ang ating m~ga mith, ang ating m~ga adhic, na ano pa't
walang pinag-ibhan sa pagbabawal sa ating tayo'y umsip, na gamitin
natin ang ating sip? Busabos n~gang ganp ang ating tunay na
calagayan! Man~gagpipisan n~g tayo; man~gagcacwatasan tayong sa
sulc n~g dugo'y nagdaramdam n~g dan~gal n~g pagcatao; man~gagtipon
tayo n~g m~ga kinacailan~gan upang masunduan nating sa ati'y ibigay
ang ating m~ga catuwiran sa pamamayan; papagtibayin natin, sa isng
salit, ang buhay n~g "Liga Filipina". Ang m~ga palatuntunan n~g
samahng it'y talastas na marahil ninyong laht, at cung di man alm
ninyong laht, ang caramihan sa inyo'y nacatatals. Ihall ninyo sa
inyong m~ga casamahn ang m~ga tong mamiminn sa adhicng iyng
sacali't matuloy ay siyang lalong matibay na maaasahang
macapaglligtas sa cahabag habag na caalipnan n~g Filipinas, na dapat
nating paghandugan tow na n~g pamumuhay at buhay. Walang salang ang
gagawin nating ito'y magbubun~ga n~g ating m~ga pagcapatapon at m~ga
pagpapahirap sa atin ... Ah! Tuman~gis cay! tuman~gis ang anc sa
pagcapahamac n~g am! tuman~gis ang ama sa pagcapahamac n~g anc!
tuman~gis ang capatd sa pagcapahamac n~g capatd! Datapowa't ang
sumsinta sa bayang sa caniya'y pinan~ganacn, at napagttant ang
m~ga kinacailan~gan upang macamtn ang icagagalng nito'y dapat
lumigaya, sa pagca't sa lands lamang na it mtatamo ang Calayan!
Manump tayong laht na sasacsihan natin ang maalab na pagsinta sa
Inang Bayan n~g pagbubuhos n~g ating dug!" Nagsipanumpang laht ang
m~ga naroron.

Sa lahat n~g m~ga nagsidal sa pulong na iyo'y si _G. Andrs
Bonifacio_ ang carukharukhaan; ang m~ga casamahan niya'y m~ga
nacacacaya sa buhay; halos ang laht ay may sariling pag-aar at
marami ang m~ga marurunong; datapwa't si Bonifacio'y isng abng
"bodero" n~g bahay-calacal ni na guinoong Fressell at m~ga casamahang
pawang d tagarito, at bbahagy ang tintangap bown bown; n~guni't
hind cail na si G. Andrs Bonifacio ang siyang nagtuly n~g adhic
ni Rizal. Isang catotohanang ang catubusa'y madals guinganap n~g
lalong m~ga dukha!

Mulng nagcatipon sil n~g gab n~g icatlong araw n~g bown n~g Julio
n~g 1892, at doo'y nan~ghalal na pmunuan ang m~ga sumsunod:

_Nagmunacla_: Dr. Jose Rizal.

_Cataastaasang pang-ulo_: Ambrosio Salvador.

_Taga-usig_: Agustin de la Rosa.

_Taga-in~gat yaman_: Bonifacio Arvalo.

_Calihim_: Deodato Arellano.

_M~ga casangni_: Andrs Bonifacio, Mamerto Natividad, Domingo Franco,
Moiss Salvador, Numeriano Adriano, Jos A. Dizon, Apolinario Mabini,
Ambrosio Rianzares Bautista, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos,
Paulino Zamora, Juan Zulueta, Doroteo Ongjunco, Arcadio del Rosario at
Timoteo Pez.

Ang caramihan sa m~ga nakianib sa "Liga Filipina", cung di ipinabarl
ay pinahirapan, ibinilang  ipinatapon sa malayong lp n~g Gobierno
n~g castl. Ipinabaril si Rizal, Domingo Franco, Moiss Salvador,
Numeriano Adriano, Jos A. Dizon, Lus Villarreal, Faustino
Villarroel, Antonio Salazar, Vicente Molina, Jos Trinidad, at iba pa;
pinahirapan at ibinilang si Agustin de la Rosa, Bonifacio Arvalo,
Ambrosio Rianzares, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos, Arcadio
del Rosario, Timoteo Pez at iba pang lubhang marami; ibinilango't
ipinatapon sa Mindanao si Pablo Rianzares at doo'y pinatay sa
cpapahirap; ibinilango't ipinatapon sa pulng Chafarinas si Paulino
Zamora at iba pang marami.

Sa daang Raxa Matand ay nagtay ang m~ga taga Tund n~g ilng
"monumentong" bat na nagpaalaala n~g pagcapagtay n~g "Liga Filipina"
n~g gab n~g ica 3 n~g Julio n~g 1892, sa tapt n~g lugar na iyn, sa
bahay na may bilang 176, daang Ilaya. Ambag na cus ni G. Timoteo Pez
ang lupang pinagtayuan n~g sinabi n~g monumento.

Namanhic si Rizal sa General Despujol, na mangyaring makipag-usap sa
canya, at pumayag namn. Ang unang ipinakiusap ni Rizal sa General
Despujol ay mangyaring palabasin sa pagcbilang ang m~ga napipiit at
paowin ang m~ga tinapon dahil sa canya, yamang siya'y naririto na at
handang sumagt sa an mang sacdal, at ipinagcaloob naman ang gayong
cahilin~gan. Nagsalitaan sil n~g maluat tungcol sa bagaybagay na
nauucol sa pamamahl n~g Filipinas. Nang mananaog na si Rizal ay
siya'y tinanong n~g General Despujol:--An p ang palatuntunang
susundin n~g inyong caasaln dito sa Filipinas?--Makikibagay p ang
palatuntunan n~g aking caasaln,--ang malumanay na sagt ni Rizal--sa
caasalang gamitin n~g Espaa sa Filipinas. Cung bbigyan p ang
Filipinas n~g Espaa n~g m~ga calayan at m~ga carapatng ucol, na
siyang mith n~g laht n~g tagarito, ac po'y castl, tunay na
castl, at ang pagca castl co'y higut sa iny, higut sa pagca
castl n~g laht n~g m~ga castl; datapowa't cung hind, cung
papapanatilihin ang pagaap sa cafilipinuhan, ay! pagcacagayo'y
...ac p ang tunay na filibustero, ang lalong ganid na filibustero!

Ipinagbilin cay Rizal n~g General Despujol, na pagcaca araw n~g
Mircoles ay makipagusap sa cany, at gumanp naman si Rizal. N~g
sumunod na pag-uusap nilng dalawa'y nasabi ni Rizal sa General
Despujol ang ganit:--Isng cagalin~gang malaki ang cautusng
magcaraon ang Gobernador General sa Filipinas n~g capangyarihang
magaw ang bawa't ibiguin, cailan man at nauucol sa icagagalng n~g
bayan.--Bakn p? ani Despujol--Sa pagca't salamat sa cautusang iy'y
magagaw p niny ang madla't maraming cagalin~gan dito sa
cahabaghabag na bayan, ang sagt ni Rizal.--Nagcacamal p cayo; ang
tutol n~g General, ang cautusng iya'y walng casing sam. Dahil sa
cautusng iya'y hind maulatang m~ga catampalasanan ang magagaw, at
marahil ay guinaw na.--Iyan po'y cung masam ang General, ang sagt
ni Rizal; datapowa't cung isng Gobernador General na masintahin sa
catuwirang gaya p ninyo'y isng tunay na cagalin~gan.--Hindi, hindi;
ang pagdaca'y isinalabat n~g General; hind dapat ipagcatiwal ang
capangyarihang iyan sa lalong banl; banl ma'y mangyayaring mmali,
banl ma'y maaaring matucs  mapagdayan. Sa ganitong
pan~gan~gatuwira'y si Despujol din ang hind nalao't nagbigy
catibayan sa canyng guinawang hind carapatdapat laban cay Rizal.

Ipinagpatuloy nit n~g boong casipagan ang paglaganap n~g canyng m~ga
aral. Napasa Bulacan, nagtuly sa Malalos, at nilibot ang ibang
malalakng bayan sa Capampan~gan at sa Tarlac. Hind kinacailan~gang
sabihing hind hinihiwalayan si Rizal n~g m~ga cawaning lihim (polica
secreta) n~g Gobierno. Nagcacasalusalubong ang m~ga telegrama n~g m~ga
Gobernador sa m~ga lalawigan sa Gobernador General, at ang m~ga
telegrama nit sa canil.

Samantala'y pinagbabalaan si Despujol n~g m~ga fraile at n~g m~ga
castila, na cung d niya ipararkip agd si Rizal at ipabbilang ay
ipallagay nilng casabuat siya nito sa tacsl na acalang pag-labag sa
capangyarihan n~g Espaa. Gulong-gul ang sip ni Despujol; cung d
niya sundin ang m~ga fraile at m~ga castila'y siya ang lubhang
nan~gan~ganib mapahamac, at cung sundin naman niya'y tampalasan siya
sa isang tong walang ibang casalanan cung d ang pag-sintang maalab
sa kinamulatang bayan. Ano ang dapat niyang gawn? It ang madals
niyang tanong sa sarili. Nagtagumpay, sa cawacasan, ang pag-ibig sa
sariling catahimican; caya't umisip siya n~g paraang dapat ipagpahamac
cay Rizal. Ipinag-utos niya sa lahat n~g m~ga puno n~g guardia civil
veterana dito sa Maynl at gayon din sa m~ga Gobernador sa m~ga
lalawigang sa icasiyam na oras n~g umagan~g ica 5 n~g Julio n~g 1892,
sabay-sabay na salicsikin (requisahin) ang lahat n~g bahay na
tinatahanan n~g m~ga taong inaacalang caibigan ni Rizal  cacamp ni
Rizal, at tingnan cung may m~ga sulat  ano mang pahayagan  librong
laban sa Espaa  sa Religin Catlica. Caguilguilals! Dalawa pa
munang oras bago gawin dito sa Maynl ang pagsalacay sa bahay bahay
n~g m~ga filipinong kilala rito n~g m~ga panahong iyong cacamp ni
Rizal ay tumangap ang m~ga tang ito n~g pasabing:--"Iligpt ninyo
agad agad at itg ang m~ga casulatan, pmahayagan  librong sa inyo'y
macapapahamac, sapagca't sa umaga ring ito'y cayo'y sasalacayin n~g
veterana." Ang nan~gagpasabi ay ang m~ga capanig sa pamunuan n~g Liga
Filipina, na pinagsabihan naman n~g isang taga Naic, Cavite, na n~g
panahong yao'y madals sa palacio n~g Malacanyang, at canyng
narin~gg ang m~ga pag-uutos n~g General Despujol sa m~ga pn n~g
Veterana. Salamat sa gayong pasabi'y nacapag-in~gat ang lahat at hind
naracpan sa canicanilang bahay n~g ano mang sucat icapahamac. Sa m~ga
lalawiga'y hind gayon ang nangyari, palibhasa'y walang sucat magamit
na paraang macapagpaunaw sa canila n~g darating na pan~ganib, caya't
sa canila'y maraming m~ga nsamsam na "La Solidaridad", "Noli me
tangere", "Filibusterismo", m~ga dahong limbag na laban sa fraile at
m~ga sulat at larawan ni Rizal at iba pang m~ga filipinong na sa
Europa at na sa Hongkong. Dinakp at ibinlang ang m~ga nsamsamn.

Nagcsiya n~g maguing cadahilanan ang m~ga nasamsam na m~ga
pamahayagan, m~ga libro at m~ga dahong limbag, na walang caanoanomang
laban sa Espaa, cung d pawang laban lamang sa masasamang m~ga gaw
n~g m~ga fraile, upang iparakip si Rizal at ipapiit sa ct n~g
Santiago (fuerza de Santiago) at ipalathal sa "Gaceta de Manila" n~g
ica 7 n~g Junio n~g 1892 ang isng "decreto"  cautusang ipinatatapon
si Rizal sa isa sa m~ga pul (sa Dapitan) n~g dacong Hilaga n~g
Filipinas, dahil sa casalanang pag-cath, pagpapalimbag at
paglalaganap dito n~g "Noli me tangere" at "Filibusterismo" at n~g
m~ga dahong limbag na laban daw sa Religin Catlica Apstolica
Romana, at dahil daw naman sa nacuhang m~ga dahong limbag na laban sa
m~ga fraile, sa balutan n~g banig at unan ni Rizal at n~g canyang
capatid na babae, at n~g masiraang pri ang Martir natin ay sinabi
pang itinutol daw ni Rizal, na hind siya ang may dala n~g m~ga dahong
limbag na yaon, cung d ang canyang capatid na babae. Ipinag-uutos din
naman ni Despujol sa decretong iyon, na canyang ipinagbabawal ang
pagpapapasoc at pagpapalaganap dito n~g lahat n~g m~ga kinath at
isinulat ni Rizal at iba pang laban sa religin catlica at sa
capanatagan n~g capangyarihan n~g Espaa.

Tunay n~g cayang nararapat na parusahan si Rizal at siran siya n~g
pri sa gayong paran?

Sino ma'y walng naniniwalang nagsab si Rizal na ang canyang capatd
na babae ang may dal n~g m~ga dahong limbg na nsamsam sa balutan
n~g bang at unan, Kilala n~g laht ang ca-acasan at camahalan n~g
loob ni Rizal, na ano pa't cung icapapahamac n~g canyng capatd,
cahit maguing totoong it ang may dal n~g m~ga dahong limbg na iyn,
aangkinin ni Rizal ang casalanan, howag lamang magdusa ang capatd
niyang babae; hind cail sa canyng capatd na pagdatng nila rito'y
pacasisiyasating magalng ang canilng m~ga dal, cay hind n~g
masasapantahang siya'y man~gan~gahas na magddala rito n~g m~ga bagay
na talasts niyang icapapahamac, liban na lamang cung sir ang isip,
at ang capatd na babaeng casama n~g pag-ow rito'y matalino at
mapag-in~gat, lal n~g hind maaacalang si Rizal ang siyang magddala
n~g m~ga dahong limbag na iyn dito, sa pagca't nalalaman n~g laht
ang catalasan n~g canyang sip; kinacailan~gan n~gang may isng taksl
na camy na doo'y naglagy, at it n~g ang catotohanan: Ang sumiyasat
n~g balutan n~g banig at unan n~g capatd na babae ni Rizal ay ang
teniente n~g carabineros na naga-apellidong _Nozaleda_, pamangking bo
n~g arzobispong Nozaleda, fraileng dominico, at sa acal n~g lahat ay
it ang naglagay sa balutang iyn n~g m~ga dahong limbg na laban sa
m~ga fraile, at ang nagpatibay n~g sapantahang ito'y ang d nalaon at
nangyari. May isng filipinong taga Naic, nagcanul cay Don Miguel
Rodriguez Berriz Juez de primera instancia sa Intramuros, (loob n~g
Maynl) na ang m~ga dahong limbg na dito'y ilinalaganap, laban sa
m~ga fraile at laban sa Gobierno n~g Espaa'y pawang gaw n~g m~ga
fraile sa canilang limbagan sa Malabn, at m~ga cainalm din m~ga
fraile ang nan~gagccalat, upang mapagbintan~gan at maipahamac ang
m~ga filipinong hind marunong manghinuy sa m~ga fraile, na canilng
lihim na pinadadalhn n~g m~ga dahong limbag na iyn. Sa pagcaibig ni
Don Miguel Rodriguez Berriz na matant niya cung catotohanan  hind
ang sumbong sa cany, lihim na naparoon siyng may ilng casama sa
"Asilo de hurfanos, (Ampunan sa m~ga ulilang lalaki) sa Malabon--na
n~g panahng iyo'y sacp n~g lalawigang Maynl, at n~gayo'y sacp n~g
lalawigang Rizal--na sa ilalim n~g pamamahl ni pr Jos Rodriguez,
fraileng agustino, at doo'y canyng nsamsam ang m~ga "molde" n~g m~ga
ikinacalat ditong laban sa m~ga fraile. Natotohanan n~gang doon din
guinawa ang m~ga "dahong limbag" na pinagpatacaran n~g pagtatapon cay
Rizal sa Dapitan. Inusig si pr Jos Rodriguez, datapowa't hind
nailng arawan at namaty na bigl it, baga man walng sakt, bat at
matab ang pan~gan~gatawan. Salamat sa nangyaring ito'y nawal ang
pinacapan~gulong dapat managt sa gayong catacsiltacsilang gaw.

Halos ang laht n~g m~ga pamahayagang castlng inilalathl rito at
sa Espaa, pagcatapos na mailagd nil ang utos ni Despujol na itapon
sa Dapitan si Rizal, pinacamura-mura nila it n~g walang w, liban na
lamang sa "El Globo," na nagtanong, cung dapat ipalagay na hind
umbig sa Espaa ang bawa't hind pumupuri sa m~ga fraile, dahil sa
ipinatapon si Rizal sa pagca't sumulat lamang n~g laban sa m~ga
fraile; ang sabi n~g "La Correspondencia Militar"; ang guinaw raw ni
Despujol ay pagtulad sa asal n~g tribunal n~g Inquisicin, at ang wic
naman n~g "El Pas" ay di raw espada cung d pangwisc n~g tubig na
bendita ang tan~gan ni Despujol at siya'y General n~g m~ga dominico.
Tumutol n~g maalab na pan~gan~gatuwiran laban sa masamng cagagawng
iyn ni Despujol ang laht n~g m~ga pmahayagang ingls sa Hongkong;
ang "O Independente" sa Macao, ang "Almeine Zeitung" na malaking
pamahayagan sa Munich at ang mahalagang pmahayagan sa Lndres na ang
pan~gala'y "London and China Telegraph." Ipinagmalaskit n~g si Rizal
n~g ilang m~ga pmahayagan sa Madrid, n~g laht n~g m~ga pmahayagan
sa Hongkong at sa Macao, at n~g m~ga mahahalagang pmahayagan sa
Inglaterra at sa Alemania. Bucod sa rito'y nagharp n~g isng
manin~gas na pagtutol ang Cnsul n~g Inglaterra dito sa Maynl sa
gayong pag-ams cay Rizal.

Maiinam na casulatan ang m~ga inilathal sa "La Solidaridad" sa
pagsasangalang cay Rizal. Sumulat ang ating macabayang si Gat Marcelo
Hilario del Pilar Gatmaitan n~g isang pan~gan~gatuiran lubhang magand
ang ayos, na doo'y ipinagmamalasakit niya n~g boong lacs si Rizal,
datapuwa't; ay! nagpacabin~g ang Espaa sa tinig n~g catotohanan at
n~g cagalin~gan! Hind niya inacalang ang canyang di paglin~gap sa
catuwira'y mamumun~ga ang pagclugs n~g canyang capangyarihan sa m~ga
lupaing ito!

Mula n~g ica 7 hangang sa ica 14 Julio n~g 1892, ay nanatili siya sa
pagcbilangg sa Fuerza n~g Santiago. N~g kinabukasan, pagcaumagang
umagga'y binalit siya at ipinadalang lhim sa pangdigmang vapor
"Alava" na, sa canya'y naghatid sa Dapitan, na nasa pampan~ging dacong
ibabng silan~gan n~g pul n~g Mindanaw.

       *       *       *       *       *

Nabalitaan agad ni _Andrs Bonifacio_ ang pagdakp cay Rizal. Hind
panglulum ang pumasoc sa loob niya sa cahambalhambal na nangyari;
cung d sa bugs n~g matindng hpis sa pagyurak sa capurihn at
catuwran n~g inapng capatd, ay sumibol sa canyang pus ang maalab
na han~gad na ihayin ang buhay sa pagwawacs n~g capangyarihan n~g
Espaang gumawa n~g gayong calaitlait na calupitan sa m~ga mapagtis
na anc n~g Filipinas. Pagcabalit niy n~g pagdakp cay Rizal;
pagcatapos n~g sandalng pag-iisip sip, n~g araw ding iyon, _icapito_
n~g Julio n~g 1892, ay canyang inanyayahan sa pagpupulong na lihim si
na guinoong Deodato Arellano, Briccio Pants, Teodoro Plata, Valentin
Daz, Ladislaw Diw at Jos Dizon. Hind naluatan at dumal ang m~ga
guinoong ito, na pinagsabihan ni Andrs Bonifacio ganit  cawan~gis
nitong pananalit:

"M~ga Capatid:"

"Tayo'y di m~ga pants, caya hind maririn~gal na talumpat at d
maririkit na sulat ang ating idaraos; sa gaw natin daanin: ang
catubusa'y hind nacucuha sa salita  sa sulat; kincamtan sa
pagsasabog n~g dug."

"Talastas na ninyo ang calupitng guinaw sa ating capatid na si Dr.
Rizal, iya'y maliwanag na halimbawang nagpapakilala sa ating di tayo
macaliligtas sa caalipnan cung d daraanin sa pakikibaca."

"Sucat na ang pagpapacabab! Sucat na na ang pan~gan~gatuwiran!
Nan~gatuwiran si Rizal ay hinuli pagcatapos na mapag-usig ang m~ga
magulang, capatid, kinamag-anacan at cacamp!"

"Sucat na! Papagsalitain natin naman ang sandata! Na tayo'y
pag-uusiguin, mabibilango, ipatatapon, papatayin? Hind dapat nating
ipanglum ang lahat n~g ito, mabuti pa n~ga ang tayo'y mamatay cay sa
manatili sa pagcabusabos."

"At n~g maganap natin ang dakilang cadahilanan n~g pagpupulong nating
ito'y ating maitay ang isng malacs, matibay at macapangyarihang
catipunan n~g m~ga anc n~g Bayan."

"Mabuhay ang Filipinas!!!"

Sumang-ayong walng alinlan~gan ang m~ga capulong, at n~g gab ring
yaong ica 7 n~g Julio n~g 1892 ay ntatag ang _Kataastaasan Kagalang
galang Katipunan n~g m~ga Anac Bayan_.

Dinag n~g pananampalasan ni Despujol ang laht n~g m~ga sinulat ni
Rizal, Marcelo H. del Pilar, Mariano Ponce at iba pang macabayang
filipino; salamat sa pananampalasang iya'y napucaw ang ps m~ga
Anac-Bayang pagwaray-warayin ang capangyarihang umaalipin.

At sa cagalinggalin~gan ang palacad n~g asal n~g nan~gapapanig sa
Katipunan: "Gumaw n~g gumaw n~g walng imc", cabaligtarn n~g
maraming capisanang. "Salit n~g salit'y wal ginagaw." Hind
nagluat at libolibong filipino ang umanib sa Katipunang iyon.

       *       *       *       *       *

Pagdatng ni Rizal sa Dapitan ay ibinigay siy sa Gobernador doong si
Don Ricardo Carnicero y Snchez, capitn sa infantera, casama n~g
pagbbigay na iyon ang isng sulat, na bucod sa m~ga iba't ibang
bagay, ipinag-uutos sa Gobernador na patahanin si Rizal sa convento
roon n~g m~ga jesuita, at sacali't hind mangyari it, ay doon siya
patirahn sa bahay n~g Gobernador. Tinanggap din naman ni pr Antonio
Obach; jesuitang misionero sa Dapitan, ang isang sulat ni pr Pablo
Pastells, Superior n~g Misin n~g m~ga pring Jesuita sa Filipinas, na
doo'y ipinagbibiling sacali't ibig ni Rizal na tumir sa convento n~g
misionero, ay sa ilalim n~g tatlong bagay na ggawin ni Rizal: Una,
hayag na ttalicdan at pagsisisihan ni Rizal ang canyang m~ga sinabing
laban sa religin catlica, at maghahayag siy n~g m~ga pagpapatotoong
iniibig niya ang Espaa at kinalulupitan niya ang m~ga cagagawang
laban sa Espaa; icalaw, na bago siya tangapn ay ggaw muna siy
n~g m~ga "santo ejercicio" at sac "confesin general," n~g canyang
dinaanang buhay; at icatl, na sa hharaping panahon ay
magpapacagalng n~g asal, na ano pa't siya'y maguing ulirn n~g ib sa
pagca masintahin sa religin catlica at sa Espaa. Hind pumayag si
Rizal sa gayong cahin~gian sa cany, caya't hind siya tinangp n~g
paring jesuita at doon siya ntira sa bahay n~g Gobernador na si
Carnicero.

Hind nalan at tumangp si Rizal cay pr Pastells n~g isng librong
sinulat n~g presbterong si Don Flix Sar, y Salvany, at sa handog na
iyo'y napasalamat si Rizal at nan~gacong siya'y ttumbas, bagay na
tinupd niya n~g ica 15 n~g Enero n~g 1893, na nagpadal naman siy
cay pr Pastells n~g isng marikit na esculturang larawan ni San
Pablo, na canyng guinaw. Nagsulatn si pr Pastells at si Rizal
mul n~g Agosto n~g 1892 hanggang Mayo n~g 1893. Pinagpipilitan ni
pr Pastells na maakit si Rizal sa pagbabalic-loob sa religin
catlica. Hind pa nagcasiya'y inutusan ni pr Pastells na pumaroon
sa Dapitan si pr Francisco de Pula Snchez upang causapin si Rizal
at pagtiyagaang hicayatin sa pagcamp sa religin catlica.

Kinaibigang magalng si Rizal n~g Gobernador Carnicero, upang matarc
niya ang lalim n~g m~ga inisip at minimith n~g canyang bilangg, at
bawa't sabihin ni Rizal sa Gobernador na iyon, pagdaca'y ipinagbibigy
alm cay General Despujol.

Iniudyoc ni Carnicero cay Rizal na ang mabuti'y man~gasw na lamang
siya sa pagpapasaca n~g lp, na doo'y totoong matab at sagn, at
n~g mangyari ang gayo'y anyayahan niy ang canyng familia at n~g doon
na mtira, at maniwalang hind magsisisi n~g pagcparoon.

--Cung gayon--ani Rizal--pasimulaan p niny ang pagpapatibay n~g
inyng salit, sa pamamag-itan n~g pag-gaw n~g magalng upang
macaparito ang siyam cataong na sa Jol n~gayon, sa pagca't doon sila
itinapon n~g Gobierno, dahil sa akin.

Nan~gac si Carnicero, na siya ang bahalang mamanhc sa Gobernador
General, at n~g ipagcaloob.

--Hind p maly--ani Carnicero cay Rizal--na ipagcaloob n~g Gobierno
ang aking cahin~gang dito'y magcaroon n~g isng "mdico titular";
cung ipagcaloob p ba'y ibig ninyong sabihin co sa Gobernador General
na cay na ang ihall na mdico titular dito?

--Marahil po'y tangapn co ang catungculan iyan--ang sagt ni
Rizal--sacali't pumarito at pumayag na mamayan dito ang aking familia;
cung d p sil mananahan dito'y hind co ttanggapin ang catungculang
sinabi ninyo.

Humin~g si Rizal, at pumayag naman ang Gobernador, n~g malakng
lupang walang nagmamay-r at walang pananm, sa dacong ilaya n~g
Dapitan, at canyang tinamnn n~g sarisaring cahoy na namumun~ga n~g
macacain at n~g iba't ibang halaman.

Iniakit ni Rizal sa Gobernador Carnicero ang pagpapagawa n~g isng
mainam na "plaza" n~g Dapitan, at sa pagca't pumayag ay iguinaw niya
n~g isang magandang "plano".

Sa lahat n~g correo'y maraming dumarating na m~ga libro, "folleto",
m~ga pmahayagan at m~ga sulat na padal cay Rizal n~g canyang m~ga
magulang, m~ga capatid at m~ga caibigan; datapuwa't ang lahat n~g
ito'y hind niya tinatanggap cung hind muna mabasa n~g Gobernador
Carnicero, at cung inaacl nitong dapat mabasa niya ay ibinibigay;
datapuwa't cung hind ay itinatag at hind ipinamamalay sa canya.
Gayon din naman ang m~ga ipinadadala niya sa iba't ibang tao; binabasa
muna n~g Gobernador, at cung di ibig nito'y hind ipinaddala, baga
man sinasabi, sa canyang ipinadal na. Isng castilang "auxiliar de
fomento" ang sa canya'y lihim na banty.

N~g ic 18 n~g Septiembre ay ipinatawag si Rizal sa convento ni pr
Obach, na curang jesuita roon, at sinabi sa canya nitong binigyan na
raw n~g "indulto" n~g Gobernador General ang m~ga taga Calamb, at
gayon din ang canyang capatid na itinapon sa Jol, bagay na canyang
ikinagalac n~g d cawas.

Si Rizal, ang Gobernador Carnicero at isng castilang nagn~gan~galang
Francisco Eguilior ay lumlar sa Loteria, sa bown, bown, at
bumibili silang sapisapi n~g isang boong billete, na halagang sampong
piso. Nang icawalong oras n~g umaga, n~g ic 21 n~g Septiembre n~g
1892, ay dumatng sa Dapitan ang vapor-correo "Butuan" na
napapamutihan n~g sarisaring bandera. Dalidaling sumalubong ang
Gobernador at iba pang m~ga cagawad niya, na may casamang isng
bandang "msica", sa pagca't ang boong acala'y may dumating na isng
punong may malaking capangyarihan, at ang unang balitang sinabi sa
Gobernador n~g capitn n~g vapor ay tumm sa dalawangpung libong piso
ang billete n~g Lotera, bilang 9.736, na pinagsasapan ni Rizal, n~g
castilang si Francisco Eguilior at n~g sinabi n~g Gobernador. Ang
tatlong billete ay ipinadala ni Dr. Rizal sa canyang am at n~g
sin~gilin ang cabayarn n~g tinamaan, at ipinagblin niyang ipamahagui
sa m~ga mahihirap nilang camag-anac at caibigan, at gayon n~g ang
guinaw, at ang ntira sa canya ay inaacalang ipag-pagaw n~g bahay at
puhunanin sa pagpapatanim n~g niyg at sa pagsasaca n~g lp.

Nacabil si Rizal sa Dapitan n~g isng malaking lp, na may m~ga
cahoy na nagbubun~ga n~g pinakikinaban~gan, sa halagang labing walong
piso lamang, na ayon sa balc niya'y mapag-aanihan hangang sa halagng
dalawang libong piso sa bawa't isang tan. Bucod sa lpang iyo'y
bumil siy n~g lp n~g Estado at ang caratig nitong may m~ga labing
walong hectrea ay binil naman niy cay G. Luca Pagban~gon. Bumili
rin sa nayon n~g Daanglogsod, sacp n~g bayang Lubun~gan, malapit sa
Dapitan, n~g tatlomp at apat na hectrea; at sac is pang lupng may
m~ga limamp at walong area. Binil niya ang dalawang lupang it cay
G. Sixto Carrin, na taga Dapitan. Tinamnn niya ang m~ga lp niyang
iyn n~g maraming punong abac, niyg at iba pang m~ga cahoy na
pinakikinaban~gan. Marami rin namang cawayan ang canyang itinanm
doon. Ang lp sa Dapitan ay batuhn at bundc-bundc. Sa lugar na
minagalng niy sa canyng lp ay nagtay siya n~g isng bahay, na
labing isang metro't calahat ang harapn at sampong metro ang lalim,
sa macatuwd ay halos parisuct ang lak. Ang bubng n~g bahay na
iyo'y pawid, cawayan ang balangcs, cahoy ang m~ga cahabaan, haligui
at ib pang m~ga casangcapan at tabl ang sahg. Sa tab n~g bahay ay
nagtay siya n~g isng camalig na pitng metro ang harapn at labing
limang metro ang lalim. Cawayan ang balangcs, at pawang cahoy na ang
m~ga ibang casangcapan at tabl, ang sahg.

Araw-araw, pagcacaumaga, pagcatapos na cumain n~g agahan, ay
pumaparoon sa canyang m~ga lupan si Rizal, nagtatrabajong casama n~g
canyang m~ga inuupahan, hangang sa icalabing dalawang oras n~g araw,
na umuuw upang mananghalan, pagcacain ay nagbablic sa canyang
lupan, itintuloy ang canyang paglilinang n~g lp  pagtatanim n~g
m~ga halaman, n~g nig, n~g abac at m~ga cahoy na namumun~ga, at
pagcahapon, paglubog n~g araw ay umuuw sa tintahanan at hangang
kinabucasan naman.

Cailan mang umaals siya upang pumaroon sa lupang canyang dindilig
n~g pawis, ay hind nalilimutan ang paghin~g n~g pahintulot sa
Gobernador, hind niya nililimot na siya'y "deportado," bilangong
itinapon doon, baga man ang Gobernador ay nagpapakita sa canya n~g
magandang calooban, casama siya sa pagcain sa agahan, sa tanghalian at
sa hapunan, at sa bahay niya natitir. Cung may natatanaw siya sa
dagat na ano mang sasacyang patun~go sa Dapitan, caracaraca'y umuuw
siya sa bahay n~g Gobernador na canyang tinatahanan, at n~g howag
hinalain cailan man,  cumapit cay sa canya ang bintang, na ibig
niyang tumanan doon.

Guinagamit ni Rizal ang gab at ang araw n~g lingg sa pagtutr sa
m~ga bat n~g pagbasa, pagsulat, cuenta at n~g m~ga wicang castl,
latn, ingls, francs at alemn, at nanggagamot n~g walang bayad sa
m~ga tagaroon. N~g mpaalis na si Rizal sa Dapitan, ay maraming m~ga
batang nacapagwiwic at nacacasulat n~g castl, latn, alemn,
francs at ingls, bucod sa magalng na pamamayan at pakikipagcapuw
tong canya ring pinagtiyagaang itinr. Hind nanghinaw si Rizal n~g
paglilimbag sa ps n~g m~ga bat, n~g pagsintang maalab sa
kinamulatang lp, at n~g pagmamalasakit n~g dan~gal n~g lh at n~g
sariling cataohan.

Pinagsikapan din niyng umayos ang pananamit n~g m~ga babae, hangang
sa canyang iaral, na sacali't hind macagamit n~g zapatos ay man~gag
medias man lamang, at n~g huwag mamasdan ang paa; m~ga aral na hind
nasayang, sa pagca't marami ang sumund sa canya.

Sa canyang m~ga pagpapasial sa dacong hapon n~g m~ga araw n~g linggo
at fiest, madals na ncacasalubong niya si pr Snchez, at
pagcacgayo'y wal n~g iniuusap sa canya ang jesuitang ito cung di ang
natutungcol sa religin.

Hind nawwal ang galit n~g m~ga fraile cay Despujol, baga man
ipinatapon na niya si Rizal, caya n~ga't hind sila tumitiguil n~g
pag-uusig upang paalisn dito ang General Despujol. N~g magtatapos na
ang tang 1892 ay naals sa camay n~g "partido conservador" ang
pamamahal n~g Gobierno n~g Espaa, at ang nahalili nama'y ang
"partido liberal". Nahalal na Ministro n~g Ultramar si Maura. Sumulat
ito, sa udyc n~g m~ga fraile, cay General Despujol, na inaanyayahang
siya'y magbitaw n~g catungculan. Hind sumang-ayon ang General
Despujol, sumagot na hind siya macapagbibitaw n~g canyang tungcol,
yamang cya niya ang pagganap at gumganap naman siya n~g boong
pag-iingat catalinuhan; n~guni't cung minmasam siya n~g Gobierno'y
mangyayaring bawan siya nito n~g catungculan, at gayon n~ga ang
nangyari; siya'y inals at ang inihalili sa canya'y si D. Ramn
Blanco, na teniente general n~g hucb n~g Espaa. Hind n~ga
pinakinaban~gan n~g General Despujol ang lahat n~g canyang guinawang
pagbibigay loob sa m~ga fraile upang tampalasanin si Rizal sa
cadahilanan lamang na nakikita nilang tunay n~ga't sumusunod si
Despujol sa canila sa m~ga pithayang pagpapahirap sa m~ga masintahin
sa calayaa'y pinagpipilitan namang dito'y lumaganap ang m~ga
carunun~gan at ang paglago n~g m~ga pagsasapi-sap, at sac hind
lubs ina-ams si Rizal.

Sa udyc n~g m~ga fraile, pagcatapos na maipadala sa Dapitan si Rizal,
ay binawan n~g catungculan si G. Manuel Arguelles, na n~g panahong
iyo'y "Auxiliar de fomento" sa lalawigan n~g Batan~gan; si G. Pedro
Serrano, maestro n~g m~ga bat sa pan~galawang Escuela n~g Binundc;
si G. Antonio Consunji, "Gobernadorcillo" sa San Fernando,
Capangpan~gan, at si G. Ruperto Laxamana, teniente primero sa Mxico,
Capangpan~gan; at ipinatapon sa maly si G. Doroteo Corts na taga
Maynl; si G. Mariano Alejandrino na taga Arayat, Capangpan~gan; si
G. Antonio Roxas, na taga Malolos, Bulacn; si G. Len Apacible, na
taga Balayang, Batan~gan; si G. Jos Basa, na taga San Roque,
Tan~gway, at si G. Vicente Reyes, na taga Santa Cruz, Laguna, ayon sa
Superior Decreto n~g sinabi n~g General Despujol, n~g ica 13 n~g
Septiembre n~g 1892, na inilathl sa "Gacete de Manila" n~g 20 n~g
Septiembre n~g 1892.

May m~ga nangyaring nagpapakilalang nabawasan n~g d spal ang
alang-alang at pag samb, sa m~ga fraileng nagpapanggap na "cahalili
n~g Dios." N~g panahng na sa Dapitan pa si Rizal ay nagcaron n~g
isng pigung sa isng bahay sa Balayang, Batan~gan; sa pigung na
iyo'y dumal ang fraileng cura prroco roon. Pinahalc niya sa canyang
camay ang m~ga tong doroon, n~guni't tumanggu sa paghalc sa camy
niya ang isng magandang dalagang anc n~g isng guinoo. Ipinilit n~g
fraile recoletanong humalc ang dalaga, at nanatili it sa pagtanggu.
N~g magcagayo'y sinampl n~g fraile ang dalaga, casabay ang lalong
masasaclp na pagmura; nuha ang dalaga n~g isng tungcd at hinambalos
n~g walang toos ang fraile, at it nama'y tumugn n~g suntc, sicad at
tabig ... N~g mabalitan sa Maynl n~g capisanan n~g m~ga fraileng
recoleto ang nangyaring ito'y nagcagul n~g d cawas, at canilang
binagabag ang Gobierno n~g d gayon lamang, sa paghin~ging parusahan
n~g mabigat ang dalagang iyn, ang m~ga casambahay at si Rizal, na
siyang may cagagawan daw n~g laht n~g nangyayari.

Niyon ding m~ga panahong iyo'y nangyari naman sa isa sa m~ga bayan n~g
Bulacn ang isng caguluhan. Napatun~go ang isang fraileng franciscano
sa isang bahay na walang namamahay cung d dalawang dalaga. Nang
papasoc na siya'y sinansala siya n~g isa sa m~ga dalaga, at sinabi sa
canyang sa pagca't capowa babae ang tan~ging na sa bahay, hind
magaling na panooring tumtangap n~g lalaki: Nagmatuwd ang
franciscanong sa pagca't siya'y pr ay hind macarurun~gis ang
pakikiusap niya sa capurihan n~g sinoman. Nanatili ang dalaga sa
pagsansala sa canya, n~guni't nagpupumilit din ang fraile, at n~g
mkita nitong ayaw na totoong papasukin siya, ang guinawa'y tinampal
n~g boong lacs ang dalagang iyn. Pinagtulun~gan siyang dinaluhong
n~g dalawang dalag, na ano pa't n~g umals siya roo'y punit-punit ang
caniyang pananamit. Sabihin pa ang galit n~g lahat n~g m~ga fraile,
n~g canilang mabalitaan ang gayong m~ga nangyari. Buhat sa plpito n~g
simbahan n~g San Agustin dito sa Maynl, ay itinalc ni pr Coco,
fraileng agustino ang ganitng saysay: "Ibig niny ang dug ...?
Daranac ang dug!!"

Samantala'y nagcacasundong mabuti ang Gobernador Carnicero at si Dr.
Rizal. Dating caugalian ni Carnicero ang ipapal sa lansan~gan  sa
guitn n~g plaza ang bawa't magcasalang filipino. N~g mapanood ni
Rizal ang gayo'y nakiusap cay Carnicero na howag gayonn ang tong
bayan, sa pagca't llong ssam--At bakit, ang tanng ni
Carnicero.--Sa pagca't sa ganyang guingaw p niny, ang tugn ni
Rizal, ay nawawal ang cahihiyan n~g tong bayan. Salamat sa gayng
m~ga paghimoc at iba pang pan~gan~gatuwirang matimyas, ay nagbago ang
ugal ni Carnicero, at ang dating maban~gs at malupit ay gumand ang
asal. Nalalao'y lalong nagmamahalan si Rizal at si Carnicero, bagay na
totoong ikinagagalit n~g m~ga paring jesuita, caya n~ga't pinagpilitan
nilang mahalinhan si Carnicero sa pagca Gobernador sa Dapitan. Sumulat
ang jesuita, na si pr Juan Ricart, n~g ica 23 n~g Abril n~g 1893,
cay Don Federico Ochando, Gobernador General interino dito sa
Sangcapuluan, na sinasabing malaon na raw na hind nagssimba ang
Gobernador Carnicero cahi't dakilang araw, bagay na totoong napupuna,
dahil sa Dapitan ay walang castl cung d siya, at sac isng
itinapon doon, at cung sacali't magsimb man ay hind lumuluhod,
cahi't sa sandalng itinataas ang "hostia." At pagca umaga n~g Virnes
Santo ay nagpapatay n~g vaca ang Gobernador na iyon, na ipinadalng
wal man lamang takp sa Comandancia n~g oras pa namang lumlabas ang
m~ga to sa simbahan. Dahil dito at sa m~ga iba pang
cawalang-galan~gan sa "religin"; siya'y tinatawag na moro n~g m~ga
tong-bayan at iba pa. Dahil sa sulat na ito'y inals ni Ochando si
Carnicero sa pagca Gobernador sa Dapitan, at ang inihalili'y si D.
Juan Sitges y Pichardo, capitn n~g Infantera at mdico. Umals sa
Dapitan si Carnicero n~g ica 4 n~g Mayo n~g 1893, sa macatowid ay
totoong mahigpt ang capangyarihan n~g humin~ging siya'y bawan n~g
catun~gculan.

Mul n~g dumatng si Sitges ay nag-iba ang calagayan ni Rizal.
Pinaals siya sa bahay n~g Gobernador, pinatir sa isng bahay na
malapit doon, pinahaharap siya sa Gobernador pagcacaumaga, tanghal at
hpon, nagpalibot n~g bando sa boong bayang nagpapakilala n~g
pagcuculang tiwl cay Rizal, at iba't iba pang paghihigpt. Sumaclp
n~g d ano lamang ang calooban ni Rizal, n~guni't camunt ma'y hind
siya naparag sa sam n~g loob. Ipinagpatuloy na parang walang ano
mang nangyayari ang canyang pagsasaca n~g lp, panggagamot na walang
bayad, pagtutur sa m~ga bt at pagcacaawang-gaw. Inaanyayahan niya
sa canyang bahay ang m~ga anc n~g dukh, pinacacain, pinararamtan at
tinuturuan n~g m~ga dunong, at madals na isinasama sil niya sa m~ga
cagubatan, upang turuan at sanayin sa mabuting pagbarl, sa pagkilala
n~g sarisaring cahoy at dam. Pinapanghuhuli n~g laht n~g bagay na
parpar upang tuyuin at maipadala sa Europa, casama n~g m~ga dahon,
ugat, balt, bun~ga at dagt n~g m~ga cahoy at damng canyang
hinihirang. Pinapan~gun~guha rin naman sil n~g sarisaring m~ga cabibi
at iba pang m~ga catowatowang nacucuha sa buhan~ginan n~g m~ga
pasigan, na itinutur niya cung aln ang may m~ga cahulugn. Pinpalit
sa canya n~g m~ga taga Europa ang laht n~g iyn n~g maiinam na m~ga
libro at n~g mahahalagang casangcapan sa "ciruga" at "oftalmologa".

Sinabi co nang hind nagpapabayad si Rizal, sa laht n~g m~ga taga
Dapitang canyang guingamot; datapuwa't sinsin~gil cung m~ga ibang
lh at ang nassin~gil niyang ito'y canyang ipinammili n~g m~ga
cailan~gang ipinamamahagui sa mahihirap,  cung dil caya'y guinugugol
sa icagagaling n~g bayan. May na pa sa Dapitang isng ingls na may
bilg ang isang mat upang ipagamt sa pahm na itinapon doon.
Guinamot siya ni Rizal, inalis ang bilg at lumiwanag ang mat. Nang
magaling na'y sinin~gil siya ni Rizal n~g limangdaang pisong guint,
at pinagbayaran naman n~g ingls n~g maluwag sa loob. Ang salaping
ito'y guinugol ni Rizal sa pagtatatag n~g m~ga ilaw sa m~ga lansan~gan
at plaza n~g Dapitang dating wala roon. Nagtay si Rizal n~g isng
Hospital sa tapat n~g canyang bahay, at doon niya dinadala,
pinacacain, inaalagaan at guingamot ang lahat n~g m~ga mahihirap na
nan~gagcacasakit. Sariling salap ni Rizal ang guinugol sa pagpapagaw
n~g hospital na iyon, at sariling salap rin niya ang guinugugol naman
sa m~ga cailan~gan at casangcapan n~g hospital at ang sa m~ga gamt,
pagcain, pag-aalag at iba pa. Sa cagandahan n~g canyang loob ay
culang na lamang ang siya'y sambahn n~g m~ga taga Dapitan, na
pagcakita sa canya'y bumabat at nagbibigay galang n~g higuit sa
pag-galang sa pring cura at sa Gobernador, palibhasa'y paggalang na
cs at udyc n~g tunay na pag-irog sa tong mapagcaawang gaw, ulirn
n~g calinisan n~g ps, mapagsumicap sa icarurunong at idarangal n~g
clah at inaaring mahigpt na catungculan ang tapat at maalab na
pagsinta sa capowa tao.

Isinusulat n~g Gobernador Sitges sa Gobernador General n~g Filipinas
ang laht n~g m~ga asal at gaw ni Rizal, at canyang ipinagmamapur
ang canyang paghihigpt sa marilg na filipinong sa canya'y
pinbabantayan.

N~g dumating dito ang General Blanco ay lumuwag ang calagayan ni
Rizal. Ipinag-utos sa Gobernador Sitges na pagpitaganan at
pacalin~gapin si Rizal, howag hahabaguin camunt man, howag
pahaharapin sa canya cung di totoong cailan~gan, at bigyang calayan
n~g pagsulat at pagtanggap n~g sulat canino man. Mul niyo'y nagbago
ang asal ni Sitges, sinabi cay Rizal ang m~ga caluwagang utos n~g
General Blanco, n~guni't hind sinabing sa utos na it, cung d parang
galing sa cus niyang pagcacaloob, at ipinahiwatig pang cung cailan
daw niya ibig ay mbabalc si Rizal sa dating cahigpitan!... Baga man
gayo'y cailan man at walang capansana'y humaharap si Rizal sa
Gobernador sa araw araw, sa towing tanghal bago cumain. Hind
nagculang cailan man si Rizal sa pagpipitagang walang halong
caruwagan, sa cahinusayan at cakinisan n~g pananalit, sa mahinhng
kilos at sa matimyas na pakikipagsalitan. Laguing malinis ang
catawan, ang pananamit, ang bahay at ang m~ga casangcapan, at cailan
ma'y hind nmamasid sa canya ang cagusutan n~g sip, n~g asal n~g
catawan, n~g buhoc at pananamt. Bago pa lamang nagbbucang liwayway
ay nacapaglinis na n~g boong catawan, sucly na ang buhc, bihs at
hand na sa laht n~g bagay.

Pinagasisicapan niyang sa pakikipagmatuwiran tungcol sa religio'y
huwag sugatan ang pagsampalataya n~g ib; malumanay siyang tumututol,
at gumagamit siya n~g magagalng na paraan upang huwag siyang camuhan
n~g canyang causap. Minsa'y sinady siy sa canyang bahay n~g
jesuitang si pr Obach, at pinakiusapan siyang siya'y magbigay n~g
caunting ambag sa gugugulin sa pagpifiesta cay San Roque, na pintacasi
sa pangulong nayon n~g Dapitan:

--Hind p maaar, padre--ang isinagot ni Rizal na nacan~git at mam
ang pananalit--papaano po bang ibig ninyong aco'y umambag sa
pamumuhay n~g isng capan~gagaw co? Sa araw na si San Roque na lamang
ang siyang macapan~gan~gasiw sa panggamt, mawawalan ac n~g
cabuluhan sa ibabaw n~g lp!

Guinagawang liban~gan ni Rizal ang pakikipagsalitaan sa m~ga batang
dukhng caniyang inaampon, at binibigyan niya n~g m~ga ganting pl,
alinsunod sa canicaniyang carapatan n~g pagcatuto n~g m~ga dunong na
canyang itinutur at n~g m~ga wicang castl, ingls, francs at
alemn. Sino ang hind iirog sa canya sa ganitong gaw?

Cusang tumulong ang caramihang canyang m~ga catoto sa pagtatay n~g
isng daanang bat n~g malinaw na tubig na nagmumul sa isng
saluysoy, upang sumapit hangang sa canyang bahay na ipinagaw at
canyang tinatahanan.

N~g buwan n~g Agosto n~g 1892 ay dumatng sa Dapitan, sa
capahintulutan n~g General Blanco, ang ina at isng capatid na babae
ni Rizal, na may casamang isng alilang lalaki. Nagtam n~g d masayod
na galc ang ating Mrtir sa gayong pagdatng, at inubos niya ang caya
sa paglilingcod at pagpapakita n~g pag-ibig sa canyng in at capatd.

N~g icapat n~g buwan n~g Noviembre n~g 1893 ay dumatng sa Dapitan ang
isng to, nanagn~gan~galang Pablo Mercado, na pagca gab ay lihim na
napa sa bahay ni Rizal, at it ang canilng naguing salitaan:

Rizal.--Sino po ba cay?

_Ang dumating_:--Pablo Mercado p ang aking pan~galan, at sa catunayan
po'y narito at tingnan p niny ang letra n~g m~ga botn n~g aking
puos. Cararating co pa p lamang na galing sa Calamb. Ac po'y
inyong camag-anac, pinsan co cay ...

Rizal:--("Sinalabat ang causap.") Hintay p muna cayng sandal at may
gagawin ac. Cay po'y maup.

Pumasoc si Rizal sa kinalalagyan n~g in at capatd na babae at
tinanng n~g marahan cung nakikilala nil ang tong iyong bagong
datng, na ang sabi'y camag-anac daw nil. Lumabs ang in at capatd
ni Rizal; pinagmasdang magalng ang bagong datng pagcatapos ay nasoc
at sinabi cay Rizal na hind nakikilala.

Lumabs si Rizal at ipinagpatuloy ang pakikipag-usap sa nagsabing
cany raw camag-anac:

Rizal--At ano po ba ang inyong sady sa akin?

_Ang bagong dating_--Caya po aco napirito'y ibig cong matalastas ang
inyong calagayan. Dinaramdam co po at dinaramdam n~g labs n~g lahat
ninyong m~ga cababayan ang sa inyo'y catampalasanang guinagaw. Sa
Maynl po'y nagtatag n~g isng capisanan upang cayo'y ipagmalasakit
at sumunod sa bawa't inyong magalin~ging ipag-utos, cahi't icaramay
n~g buhay.

Pinagcaisahan po n~g capisanang iyang lihim na aco'y pumarito, at
ipinamamanhic po sa inyong sa canila'y ipag-utos ang bawa't inyong
ibiguin, sa icagagaling n~g bayang na sa catacot-tacot na caalipnan,
at sa icaliligtas p naman ninyo sa inyong pagcapatapon dito, at n~g
maniwal p cayo'y ipinadala nil sa akin itong inyong larawan.
Maipagcacatiwala p ninyong lubos sa akin ang inyong m~ga sulat sa
ating m~ga cababayan, at mahigpit na gganapn co ang bawa't inyong
ipag-utos, sucdang aking icabitay.

Rizal (Nagtindig na malaki ang galit) At marapat ca n~gang bitayin, sa
capan~gitan n~g iyong damdamin. Umals ca n~gayon din dito, tacsl na
carug at n~g d ca mapahamac. At ipinagtulacan ni Rizal ang taong
iyon hangang sa mapanaog sa canyang bahay.

Kinabucasan, pagcaumaga'y humarap sa Gobernador si Rizal, at sinabi
niya ang lahat n~g sa canya'y sinalit n~g taong iyon. Ipinarakip ito
n~g Gobernador sa pamamag-itan ni G. Anastasio Adritico, na n~g
panahong iyo'y Gobernadorcillo sa Dapitan, at n~g napipiit na'y sinabi
niya ang ganito sa harap n~g nabanguit n~g Gobernadorcillo at dalawang
sacs:

"Ang totoong pan~galan co'y hind Pablo Mercado, cung d _Florencio
Nanaman_, ayon sa cdula personal na ipinakikita co, may tatlompong
tang gulang, binat at tub sa Cagayan n~g Misamis. N~g buan n~g
Mayong nagdaan ay ipinatawag p aco n~g fraile recoletong cura sa
Cagayan n~g Misamis, at it ang sinabi sa akin: Humanap ca n~g isng
larawan ni Rizal. Cung macakita ca na n~g larawang iyon ay pumaroon ca
sa Dapitang kinalalagyan ni Rizal. Sa pamamag-itan n~g dal mong
larawan ay makikilala mo agd siy at hind ca magcacamal.
Magpacunuwar cang icaw ay totoong cacamp niya, at sabihin mong cahit
iyong icabitay, nahahand cang gumanap n~g ano mang canyang ipag-utos,
tungcol sa icatutubos n~g Filipinas. Sabihin mong ang iyong pan~gala'y
Pablo Mercado, icaw ay tb sa Calamb at camag-anac ca niya. Huag
mong limutin; ang pan~galan mo'y "Pablo Mercado" (inulit pa n~g Cura
sa sakin) sa pagca't Mercado ang apellidong tunay ni Rizal. At sabihin
mong ang nag-uutos sa iyo'y isng capisanang itinayo n~g m~ga filipino
sa Maynl, upang iligtas ang Filipinas sa caalipnan n~g Espaa. Cung
macacuha ca cay Rizal n~g m~ga sulat na pag-akit sa m~ga filipino n~g
paghiwalay sa Espaa, cata'y bibigyan n~g totoong malaking ganting
pl, na ano pa't yayaman ca n~g d caws. Sacalit aco'y mamatay,
dahil sa aco'y maysakt n~gayon, pumaroon ca sa convento n~g m~ga
recoleto sa Maynl, sabihin mo roon ang utos co sa iyo, at nalalaman
na roon, tuloy ibigay mo ang m~ga sulat ni Rizal, at pacagagantihin ca
roon n~g sagn sa iyong tapt na paglilingcod sa amin. Sa paglilibot
mo sa m~ga bayang iyon daraanan ay pagsicapan mong macacuha ca n~g
m~ga librong cth ni Rizal,  n~g ano mang sinulat niya laban sa
Espaa  sa m~ga fraile, at dalhin mong lahat sa akin. Hind
magcuculang tiwal sa iyo ang m~ga filipino at gayon din si Rizal,
cung matuto ca sa pananalit at sa paggaw n~g m~ga paraan, sa pagca't
icaw ay calh nil. Ililihim mong mabuting mabuti ang bagay na it,
na ano pa't sino ma'y walang macaalam. Howag cang manimdim sa ano mang
pan~ganib na capahamacan. Walang napapahamac na sino man sa
paclilingcod sa m~ga fraile; talastas mo ang calakilakihan naming
capangyarinan. Tangapin mo itong pitompong pisong baon mo, at cung
culan~gin ca sacal ay magsabi ca sa akin agd,  sa convento n~g
recoletos sa Maynl, at pagdaca'y tatangap ca n~g iyong
macacailan~gan." It p ang sinabi sa akin n~g cura. Napasa Maynl p
ac at doon ac nacacuha n~g larawan ni Rizal. Si Estanislao Legaspi,
na taga Binundoc, ang nagbigay sa akin, at binigyan pa ac nit n~g
dalawang botng may m~ga letrang P. M. caucol n~g m~ga unang letra n~g
aking bagong pan~galan at apellido, at n~g lalong maniwl si Rizal.
Naparito p ac rito, at aco'y tumuly sa bahay n~g teniente mayor. Sa
is sa m~ga pinagdaanan cong bayan ay nacaumit ac n~g dalawang
librong cath ni Rizal na dal co n~gayon. Pagcagab ay naparoon p
ac sa bahay ni Rizal, at pinagpilitan co pong bigyan niya ac n~g ano
mang casulatan, at wal p acong npal cung d aco'y ipagtabuyan at
palayasin".

Ang m~ga sinabing it ni Pablo Mercado  Florencio Nanaman ay isinulat
sa papel n~g Gobernadorcillo, finirmahan niya, pinafirmahan sa
nagsalit at sa dalawang sacsing caacbay, at ipinadal, sa Gobernador
Sitges, at ipinadal naman nito sa Gobernador General, samp n~g
bilanggong si Florencio Nanaman. Mul n~g dumatng it sa Maynila'y
nawal't sucat ang pagsisiyasat n~g m~ga punong may capangyarihan
tungcol sa napagkilalang adhicang catacsiln n~g lilong si Nanaman, at
n~g lalong balaws na sa canya'y bumayad upang gumaw n~g calupitn.
Ano't nagcagayon? Talinghag n~g macapangyarihang salap!!!

Nagpadal n~g sulat si Rizal cay General Blanco n~g Febrero n~g 1894,
at ipinakikiusap na siya'y alpasan na. Hind agd pinansn ni Blanco
ang capamanhicang iyn; n~guni't sa cawacasa'y sumagot cay Rizal at
sinabing siya'y pawawaln; n~guni't hind rito cung d sa Espaa,
capan~gacuang pinapagtibay cay Rizal n~g ito'y macausap n~g tan ding
iyn n~g magdaan sa Dapitan.

Hind nagtitiguil ang m~ga caibigan ni Rizal n~g pagsulat sa canya,
caya't nalalaman niya ang lahat n~g m~ga nangyari sa Maynl at ang
m~ga adhc n~g m~ga filipino, at gayon ding natatanto niya ang lahat
n~g guinagaw n~g Gobierno at n~g m~ga fraile; n~guni't cailan may
hind siya sumsagot. Ang nagddala sa canya n~g m~ga sulat na iyn ay
ang canyang m~ga capatid. Nacalagy ang bawa't sulat sa loob n~g isa
sa m~ga "empanadang" dal sa canya. Guinagaw ang m~ga empanadang yaon
sa bahay n~g magcapatid ni na guinoong Alejandro at Venancio Reyes.
Ang m~ga pagpaparoo't parito n~g m~ga capatid ni Dr. Rizal ay
nacapucaw n~g pagcuculang tiwala n~g Gobernador Sitges, caya't ang
guinaw, nito'y ipinauusis niya ang m~ga dal, pat pananamit at
catawn n~g bawa't dumating sa Dapitan, sampo n~g m~ga capatid na
babae ni Rizal, at bac may dalng sulat  ano mang laban sa Gobierno
 sa m~ga fraile, ay walang nacuha.

Ipinan~gac n~g General Blanco na ipagcacaloob cay Rizal na macalipat
sa ibang lalawigan n~g Filipinas, n~guni't hind rin tinupad, at ang
ipinagcaloob sa canya'y ang macalilipat sa Sindan~gan, sacop n~g
Mindanaw at malapit din sa Dapitan, bagay na totoong ipinamanglaw
niya.

Mangyayaring macatanan si Rizal sa Dapitan cung inibig, sa pagca't may
sarili siyang isng malaking "baroto" na canyang sinsacyan, at walo
walong araw na siya'y naglalayag sa m~ga pampan~gin n~g dagat, di
baga maluag niyang magagawang magpatuloy siya n~g pag-als at tumun~go
sa isang malakng sasakyang taga ibang nacin at pahatd sa ibang
lupang d sacop n~g capangyarihan n~g Espaa? Magaang na magaang na
magagaw niya it, n~guni't hind niya ibig na masabi nino mang hind
siya natutong gumanap sa canyang pan~gacong hind tatanan.

Hind nilimot ni Rizal ang paglilingcod sa carnun~gan at paglilibang
sa tul. Nagpapadala siya sa m~ga pants sa Europa n~g m~ga bagay na
d kilala roong nacucuha sa Dapitan. Sumulat siya n~g isng "Gramtica
tagala comparada," at iba't iba pang ucol sa dunong at cumath siy
n~g maraming tulng wicang castl. Sa Dapitan niy kinath ang m~ga
tulng "Mi retiro" (Ang aking kinaliligpitan) at ang "Canto del
Viajero" (Awit n~g naglalacbay) at iba pa, bucod sa hind siya
nagllicat n~g pakikipagsulatan cay Herr Ferdinand Blumentritt.

Nang buwan n~g Noviembre n~g 1895 ay sumulat siya sa Gobernador
General Blanco at hinihin~g niyang siya'y ipadalang Mdico sa hucb
n~g m~ga castl sa Cuba.

       *       *       *       *       *

Sampo n~g pag-ibig n~g sariling puso'y ipinagphuli ni Rizal sa
pagsinta sa kinamulatang lp. Cung inibig niya'y nacapagasawa sana
siy, sa lalong mayaman at sa lalong maganda dito sa Filipinas, at sa
Europa ma'y nacakita sana siy n~g lalong tan~ging dalaga; n~guni't
minagalng niya ang howag magasawa't n~g hind magcaroon n~g ano mang
sagabal sa paglilingcod sa Inang Filipinas.

Dumatng sa Dagupan n~g Febrero n~g 1895 ang isng mayamang ingls, na
nagn~gan~galang Mr. Stopper, may catandaan na ang gulang, bahagy na
macakita at sa Hongkong tumtira, casama n~g isng dalagang ang
pan~gala'y Josefina Bracken, taga Irlanda at may m~ga labingsiyam na
tan ang gulang. Ang sady n~g ingls na iyn cay Rizal ay ang
pagpapagamt n~g mat, sa pagca't bantg it sa cagalin~gang gumamt
sa ganitng sakt. Tumir ang ingls at ang dalagang irlandesa sa
isng bahay na malapit sa bahay ni Rizal. Casama n~g dalawang iyn ang
isng filipinang catoto raw n~g isng cannigo sa Catedral n~g
Maynl. Doa Manuela Orlac ang pan~galan n~g filipinang iyn. N~g
calaghatan n~g bowan n~g Marzo'y omow sa Maynl ang tatlng
magcacasama: nagtuly sa Hongkong si Mr. Stopper, ntira na sa Maynl
si Doa Manuela Orlac at bumalc sa Dapitan si Bb. Josefina, sa
pagca't totoong naibigan niy si Rizal.

N~g m~ga panahng iyo'y may pananim na si Rizal na anim na libong pn
n~g abac, m~ga nig at iba pang halaman.

N~g Abril n~g 1896 ay inutusan ni Andrs Bonifacio si Doctor Po
Valenzuela upang sabihin cay Rizal na pinagcaisahan n~g m~ga capanig
sa "Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak-Bayan", na
pagpilitang tamuhn ang Casarinln n~g Filipinas sa pamamag-itan n~g
pakikihamoc sa m~ga castl. Sumagt si Rizal na sa acal niya'y dapat
maghintay n~g isng dalawang tan pa bago ituly ang munacal, at n~g
macapaghandang magalng ang bayan.

Nahalinhan si Sitges at ang nahaliling Gobernador sa Dapitan ay si Don
Rafael Morales, at sa pagca't ito'y tumas sa pagca Comandante ay
nahalinhan naman, at ang naparoong Gobernador ay si G. Ricardo
Carnicero, bagay na ikinagalac ni Rizal, sa pagca't dati na niyang
cakilala.

N~g unang araw n~g Agosto n~g 1896 ay tumanggap si Rizal n~g isng
sulat, fecha 1.o n~g Julio n~g 1896, ni General Blanco, na doo'y
sinasabing alang-alang sa canyang cahin~gia'y macacapasa Cuba siya,
upang magung mdico n~g hucb n~g castilang naroroong casalucuyan.

N~g dumatng siya sa Maynila'y nacaals na ang vapor-correo "Isla de
Luzn". N~g magcgayo'y ipinadal si Rizal sasasacyng--pang-digmng
"Crucero de Castilla", at doon ntira hanggang sa ica 3 n~g Septiembre
n~g 1896, na siya'y lumulan sa "Isla de Panay", na umals dito sa
Maynilang patun~go sa Espaa, n~g araw na iyon. Binigyn si Rizal n~g
General Blanco n~g dalawang sulat; ang isa'y cay D. Marcelo Azcrraga,
na tagarito sa Filipinas at casalucuyang Ministro de la Guerra sa
Espaa, at ang isa'y sa Ministro de Ultramar. Sa sulat na iyo'y
ipinagtatagubilin si Rizal, sa pagca't ito'y nagpakita n~g maganda't
ulirang caasalan sa loob n~g apat na tang pagcpatapon sa Dapitan, at
tunay na hind cainalm sa caguluhang munacal n~g isng lihim na
capisanan.

Talastas n~g nagpasimul ang "revolucin" n~g m~ga filipino n~g ica 24
n~g Agosto n~g 1896 at n~g umals dito si Rizal ay casalucuyang maalab
na totoo ang labann sa lalawigang Tan~guay n~g m~ga hucb n~g m~ga
castl at n~g m~ga, tagalog. Inilalaban n~g m~ga tagalog ang guloc na
pan~gl at sibt na bucawe sa baril na mausser at magagalng na caon
n~g m~ga castl. At dito naman sa Maynila'y dinirakp, binbalit,
ibinibitin, binubugbog n~g cakilakilabot, iniins sa m~ga ct at
pinpatay ang bawa't filipinong kilalng mayaman  marunong, 
pinaghihinalaang maruhong sumint sa tinubuang bayan,  cainalm cay
 caanib "sa Katipunan"  sa "masonera",  caaway n~g m~ga fraile, 
hind gumagalang n~g lubos sa m~ga "cahilili n~g Dios" na it. Ang
gulantng, tacot, panghihilacbot, lagum na walng cabagay ang siyang
naghahar sa bawa't lahing caymangui. Nagpapahirap at namumucsa n~g
catacottacot ang m~ga militar at ang m~ga voluntariong castl at
lahing castl. Madals umals sa Maynl ang m~ga vapor na tigub n~g
lulang m~ga filipinong ipinatatapon sa malalayong lupan pagcatapos na
maibitin at mabugbg n~g walang aw. Ang sumusulat nito'y is sa m~ga
pinahirapan at ipinatapon sa Ceuta, dahil sa "dakilang casalanang"
pagsagot n~g hayagan sa pamamagitan n~g isng "awit" na aking cath,
na ang pamagat ay "Ulirn n~g cabaitan  buhay ni Patricio Horacio",
sa librong ang pan~gala'y "Tanda Baciong Macunat", na sinulat ni pr
Miguel Lucio Bustamante, fraileng franciscano at cura-prroco sa
Tanay, lalawigang Morong noon, at n~gayo'y Rizal. Sinasabi sa librong
iyong "Tanda Baciong Macunat", na ang tagalog daw "na inihihiwalay 
pinahihiwalay cay sa calabaw ay naguiguing palamarang tao sa Dios at
sa Har": Ang pag-alimurang ito'y sinagot co sa aking "awit" n~g:


"Anong  sinasabi sa gayong  pag-irng
cungd hayop camng parang calabaw rin?
pagmurang cung tunay na pag-uurin,
dusta'y bumbalic sa imbng may turing!!"

"Ihalimbw n~g di ca rito anc
at icaw'y tumub sa cabilang dagat,
hind rin n~ga wastong dusting marahs
ang lubhang payapang taga Filipinas."

"Saan kinucuha iyang kinacain,
itinatab mo't ikinagagalng,
iguiniguinhawa't nagbibigay alw
cung d sa masamang yong iniring?"


At iba't iba pa.

       *       *       *       *       *

Sa pagca't hind acalaing magtatagumpay ang m~ga filipino sa m~ga
castl, marami ang dahil sa lagum ay cusang nan~gagsiharap sa m~ga
pinn, catulad ni Doctor Po Valenzuela at iba pang lubhang macapal,
at ang m~ga iba'y nahuli.

Ang m~ga nahuli at cusang humarap sa m~ga pn'y ibinitin at binugbog
n~g cakilakilabot, at pinilit na pinasigaw upang maramay ang m~ga
tong alinsunod sa m~ga fraile ay caaway n~g Religin at n~g Espaa,
at salamat sa udyc n~g m~ga fraile ay halos di mabilang ang
ipinabarl, ipinatapon, hinatulang mabilang hangang nabubuhay at
sinamsamn n~g lahat n~g pag-aar. At sa pagca't si Rizal ay siyang
lalong kinagagalitan n~g m~ga fraile, isng himal na n~g lamang ang
macapagliligtas sa canya; at ang himala'y hind dumating ...

       *       *       *       *       *

Mul n~g sumacay si Rizal sa vapor "Isla de Panay", hind tumtantan
ang m~ga castilang casacay niya roon n~g sa canya'y pagpapasaring n~g
masasaclap, pag-irap at pagpapakitang galit. Dalawang castl lamang
ang sa canya'y nagpakita n~g cagandahang calooban: si D. Juan Utor y
Fernndez at si D. Federico Br. Pagdatng sa Singapore ay lumunsad sa
vapor na casama ni D. Pedro Roxas, na hind na nanumbalic sa vapor.

Hind nalilin~gid cay Rizal na hanggang nananatili siya sa loob n~g
capangyarihan n~g Espaang pinaghaharian n~g m~ga fraile, saan man
siya pumatun~go'y nan~gan~ganib na lubh ang canyang buhay; talastas
din naman niyang cung mtira na siya sa Singapore ay hind na siya
mapanghihimasucan n~g caniyang m~ga caaway; datapuwa't paanong
pagtaliwacs niya sa tungculing atang n~g capurihan? Cung mtira siya
sa Singapore, tunay n~ga't siya'y ttahimic, n~guni't marurun~gisan
namn ang canyng dan~gal n~g capintasang siya'y tumanan, tumalicod sa
pakikitunggali sa icatutubos n~g canyang bayan sa caalipnan.

N~g ipakiusap niya sa General Blanco na siya'y ipadal sa Cuba, ay it
ang sinabi niya sa canyang pinacasintang Ina:

"--Nanay: Wal pong daang magcaroon ac n~g calayaan sa paglilingcod
sa tinubuang lp, cung narito rin lamang ac sa bayang sacp n~g
capangyarihan n~g m~ga fraile. Tunay n~ga't dito sa Dapitan ay
nacapagtatanim ac n~g m~ga abac, niyg at ib pang halamang sa
capanahuna'y magbubun~ga n~g icapapanatag n~g aking catandaan,
n~guni't capan~gitang budhing totoo ang walang adhican cung d ang
sariling cagalin~gan! Sa ganito'y hinin~g co p sa Gobernador General
na gawn ac n~g magalng na magung mdico n~g hucb n~g m~ga castl
sa Cuba, at cung magcagayo'y msusunduan co ang aking mithing cailan
ma'y macagaw n~g cagalin~gan sa capowa tao. Cung tamuhin co p ang
han~gad cung it, hind lamang manggagamot ac sa m~ga nasusugatan at
nagcacasakt na m~ga castilang cawal, cung d macapanggagamot din ac
sa m~ga nagcacasakit at nasusugatang m~ga cubano. Walang tungcol na
makipagpatayan ang mdico, cung d ang magligtas sa camatayan. Inuusig
n~g m~ga cubano ang maran~gal na pitang magcamt n~g Casarinlan at
m~ga calayaan, at sa pagca't siya co rin namang han~gad sa ating
kinamulatang bayan, sino ang nacacaalam cung cahi't babahagya'y
macatutulong ac sa canila, hind sa pamamag-itan n~g anomang
paglililo, na totoong aking kinamumuhan, cung d sa m~ga caparaanang
hatol n~g wagas na catuwiran. Ano man ang caratnan n~g casalucuyang
pagbabaca n~g castila't cubano cung camtan co ang catungculang aking
hinihin~g ay mapapagaling ac. Cung matalo ang m~ga cubano'y macaoow
ac sa Europa, at cung manalo nama'y gayon din at cung nasa Europa na
aco'y maipagpapatuloy co ang aking paglilingcod sa Filipinas at sa
iny naman."

--"Talastas mo anac co--ang sagot n~g Ina ni Rizal na tumutul ang
saganang lh sa m~ga mat,--na ang bawa't magalin~gn mo'y minamabuti
co naman. Ipinagpipighat co n~g labis ang pan~gun~gulila sa iyo;
datapuwa't huwag mong pansinin ang aking ililigaya, cung d ang
icararan~gal n~g ating lh at n~g tinubuan nating lp."

Casagutan itng nagbbigay dan~gal, hind lamang sa mahl na in ni
Rizal, cung d sa laht n~g m~ga babaeng filipina, at macatuwirang
tutol naman sa m~ga walang pusong nagsasabing sucat na sa babae ang
matutong mamahay, maglingcod at sumint sa asawa't m~ga anc, at hind
kinacailan~gang matuto n~g m~ga dunong. Cung han~gl ang in ni Rizal,
hind n~g marahil mapag-aabot na marapat mahaln ang kinaguisnang
lp cay sa sariling buhay at sa buhay n~g lalong pinacammutyang
anc. Hind dapat limuting sa calooban n~g ina lalong tumutulad ang
calooban n~g bun~ga n~g canyang pagsinta, palibhasa'y ang in ang
unang maestra n~g m~ga anc buhat sa camusmusn. Cung hinadlan~gn n~g
in ni Rizal ang hilig nit sa pagsusumakit sa icagagalng n~g
Filipinas, mul pa sa canyang pagcabt, hidw bag sa catuwirang
sapantahing marahil hind natin pangguiguilasan n~gayon ang pagca
macabayan n~g Mrtir nating capatd?

Hind camalan ang capaniwalaang bawa't tao'y nagppalagay, na ang
laht n~g capowa niya tao'y tulad sa canya ang damdamin at panucl.
Palibhasa'y hind namugad cailan man sa dibdib ni Rizal ang day,
bintang at catacsilan, hind naman niya naisip na bac gamitin n~g
canyang marami't macapangyarihang m~ga caaway ang tacsl at
capan~gitpan~gitang sandatang paratang, na guinamit cay Cristo n~g
m~ga judo, ni Bobadilla cay Coln, n~g m~ga caaway n~g caliwanagan
cay Galileo, n~g m~ga caaway n~g calayan cay Mariana Pinedas ...
Nagbalc siya sa vapor "Isla de Panay", baga man naguguniguni na niya
ang sa canya'y calaguimlaguim na mangyayari.

Nals sa Singapore ang "Isla de Panay." N~g magdaan sa Port Said ang
vapor na it, ay tumanggap ang capitan n~g utos na piitin at hwag
papakipagusapin canino man si Rizal. N~g na sa dagat Mediterrneo na
ang "Isla de Panay," n~g maulap na hapon n~g ica 27 n~g Septiembre n~g
1896, sinabi ni Don Juan Utor y Fernndez cay Rizal, na canyang casama
sa paglalacbay-dagat na iyon, sa pakiusap n~g capitn n~g vapor, ang
cautusng sinabi na, at n~g maalaman ni Rizal ay n~gumit at
nagsalit:--Pinipilit co sanang paniwalan ang cadalisayan n~g loob
n~g Gobierno n~g Espaa; n~guni't pinasisinun~galin~gan ang aking
pananalig n~g canyang m~ga d wastong gaw.

Pagdatng sa Barcelona, Espaa, n~g "Isla de Luzn" ay inilunsd na
bilang si Rizal, at itinuloy agad-agad sa bilangguang cakilakilabot
n~g Montjuich. Hind nalao't kinuha sa bilangguang iyn si Rizal at
isinacay sa vapor "Coln" upang ibalc sa Maynl.

N~g mabalitaan sa Europa ang gayong nangyari cay Rizal, pagdaca'y
nagsigalaw ang canyang m~ga caibigan, lalonglalo na ang ating
cababayang na sa Lndres, na si Dr. Antonio Mara Regidor; cay n~ga't
sila'y tumelegrama agad sa abogadong ingls na si Mr. Charles Burton
Buckley, na nasa Singapore, upang magharp n~g isng sulat sa Tribunal
Supremo doon at hin~gng ilunsd si Rizal sa "Coln," sa pagca't
napipiit na walang utos ang sino mang hucm. Tumelegrama rin naman sa
Banco Chartered, upang pagbayaran ang lahat n~g magugol sa pagliligts
cay Rizal. Guinanap n~g abogado ang cahin~gian sa canya; n~guni't
walang nangyari. Nagpasiy ang Tribunal Supremo sa Singapore, na sa
pagca't si Rizal ay tong sacop n~g Espaa, at nalululan sa isng
vapor n~g Espaa ay d n~g niya mapapakialaman.

Dumating ang "Coln" sa Maynl n~g ic 3 n~g Noviembre n~g 1896, at
pagdaca'y inihatd siya sa bilangguang "Fuerza de Santiago" upang
managt sa m~ga sumbng, di umano, n~g canya ring m~ga cababayang
pinasigw sa capapahirap na calaguimlagum n~g m~ga verdugong
casapacat n~g m~ga fraile.

Ang m~ga casulatang pinagpapatacaran n~g m~ga sumbong ay ang
nasumpun~gan n~g m~ga guardia civil veterana sa Maynl, sa bodega ni
Mr. Fressell, na ang nagligpt doon ay si Gat Andrs Bonifacio. Ang
m~ga casulatang yao'y pawang salin lamang n~g m~ga sumusunod:

1. Sulat ni G. Antonio Luna cay G. Mariano Ponce.--2. Sulat ni Rizal
sa canyang m~ga capatid.--3. Sulat ni G. Marcelo H. del Pilar cay G.
Deodato Arellano.--4. "Kundiman"; tulang cath ni Rizal.--5. Sulat ni
D. Crlos Oliver.--6. Sulat ni "Panday Pira", (G. Pedro Serrano
Laktaw) na inihahalal si Rizal na Venerable de Honor n~g "Gran Logia
Central Nilad".--7. Sulat ni "Dimasalang" (Rizal) cay "Tenluz" (G.
Zulueta).--8. Sulat ni Dimasalang (Rizal) sa isng Comit.--9. Sulat
na walang pan~galan at walang fecha, na doo'y tinututulan ang
pagpapatapon sa Dapitan cay Rizal.--10. Sulat ni Ildefonso Laurel cay
Rizal.--11. Sulat ni Rizal "Segundo."--12. Sulat ni Gat Marcelo H. del
Pilar cay G. "Juan A. Tenluz" (Juan Zulueta)--13. Talumpat ni G.
Emilio Jacinto sa isng pagpupulong n~g Katipunan, na winacasan n~g
m~ga ganitng salit: "Mabuhay ang Filipinas! Mabuhay ang Calayan!
Mabuhay ang Doctor Rizal! !Man~gagcisa tayo!!"--14. Talumpat ni G.
Jos Turiano Santiago, sa pulong ding iyn n~g Katipunan, na it ang
m~ga catapusng saysay: "Mabuhay ang Filipinas! Mabuhay ang
Calayan! Mabuhay ang marilg na Doctor Rizal! Mamaty ang
mapagpahirap na nacin!! Maynla, 23 n~g Julio n~g
1893.--Tiktik".--15. Sa Talisay, tul ni Rizal:

Pinagpatuunan din n~g m~ga sacdal na laban cay Rizal ang m~ga
"declaracin" n~g m~ga filipinong pinahirapan n~g catacot-tacot, na si
na guinoong Martn Constantino, Aguedo del Rosario, Jos Reyes, Moiss
Salvador, Jos Dizon, Domingo Franco, Deodato Arellano, Ambrosio
Salvador, Pedro Serrano, Po Valenzuela, Antonio Salazar, Francisco
Guison at Timoteo Paez.

Ang hucm na nuha n~g sinabi n~g m~ga declamacin at lubhang
nagpahirap sa m~ga filipino ay ang malupt at caban~gisban~gisang si
Coronel Olive.

N~g ica 26 n~g Noviembre n~g 1896 ay inihalal n~g General Blanco na
Juez especial ni Rizal si D. Rafael Dominguez, capitn n~g infantera,
at secretario si Juan Gonzlez y Garcia, cabong castl n~g regimiento
n~g infantera nm. 74.

N~g ica 5 n~g Diciembre n~g 1896 ay nagpasiy si capitan Dominguez, na
ayon daw sa m~ga casulatang narakp at sa m~ga "declaracin" ni Martn
Constantino, Aguedo del Rosario, Jos Reyes at iba pa, si Rizal ay
siyang buhy na calolowa n~g panghihimagsic, pan~gulong pn n~g m~ga
"filibustero", pan~gulong nagtatag n~g panghihimagsic, at iba pa.

Ipinadal n~g General Blanco ang "causa" sa Auditor General de Guerra
na si Don Nicols Pea, at nagpasiya it n~g ica 7 n~g Diciembre n~g
1896 na "embargohin" cay Rizal ang halagang isng "millong piso" ang
cauntian, papanatilihin it sa pagcbilangg, maghall n~g isng
fiscal (tagasumbong) at isng defensor (tagapagsanggalang). Hind
maihahalal na defensor cung d is ring oficial n~g Ejrcito,
alinsunod sa utos n~g Auditor Pea.

Nhalal na fiscal ang ganid na pusong si don Enrique de Alcocer.

Nagpadal cay Rizal n~g isng talan n~g may mahigut na sandaang
pan~galan n~g m~ga primero at segundo teniente n~g hucb. Walng
nakikilala sa aln man sa canil si Rizal; n~guni't natitigan niya ang
pan~galang D. Luis Taviel de Andrade, na capatd ni D. Jos Taviel de
Andrade, teniente n~g guardia civil na sa canya'y guinawang
tagapagbantay n~g 1887, at canyang lubos na naguing caibigan. At
inihalal ni Rizal na canyang "defensor" ang sinabi n~g don Luis, at
agad-agad tinanggap nito ang gayong catungculan.

Bagong cahahalili cay General Blanco n~g ica 13 n~g Diciembre n~g
1896. Ang nahalili sa canya'y isng bagong Nern; si Don Camilo
Polavieja, na nitng m~ga hulng panaho'y pinamagatn n~g m~ga
castilang "sacristan n~g m~ga fraile" at "bayaning capitan general sa
campanario n~g Palanyag."

N~g m~ga araw na iyo'y walang laguing naririn~gig sa m~ga bibg n~g
m~ga fraileng agustino, dominico, recoletano at franciscano, cung d
ang m~ga sigaw na _bariln! patayin! lipulin ang lahing
filipino!!!_

"Wala na n~gang totoong carimarimarim--ani Don Wenceslao E. Retana,
na dating caibigang matalic n~g m~ga fraile--wal n~g totoong
cakilakilabot masdang gaya n~g napapanood na nan~gagpapamagat na m~ga
_alagad ni Jesus_ (na ang cabaita't pagcamahabaguin ay pusps) na
nan~gag-aasal halimaw na mninil. Kinacailan~gan pa bagng bumanguit
n~g m~ga pan~galan? Kinacailan~gan pa bagang dito'y ititic yaong m~ga
fraileng nagcucusang sumama sa m~ga hucb, hind n~g macapaglingcod sa
m~ga calolowa, cung d nang macapagpasulong sa m~ga sundalo n~g
pagpatay sa m~ga filipino, at n~g magtam naman sil n~g galc sa
panonood n~g pagpapaagos n~g dug n~g m~ga filipino?"

At sa pagca't ayaw ipabarl ni General Blanco ang bawa't sa canya'y
iudyoc, ang m~ga fraile't m~ga castila'y nagagalit n~g d ano lamang
sa canya; ito ang dahila't nan~gagalc n~g mainam n~g mahalili si
General D. Camilo Polavieja, sa pagca't talastas nilang pasasasan
sil nit sa dug n~g m~ga filipinong canilang totoong kinauuhawan.
Hind n~g dapat ipagtacng pagpilitan nilng mpatay si Rizal.
"Hind baga si Rizal ang siyang lalong maran~gal sa m~ga
filipino?--ani Retana.--Kinacailan~gang bariln siya agad-agad! Ang
dug nito'y hind ang caraniwang tinto, hind ang caraniwang
Valdepeas: ang dug niya'y ang Chipre, ang lalong mahalagang
alac!..."

N~g ica 21 n~g Diciembre n~g 1896 ay ipinadala sa Consejo de Guerra
n~g teniente fiscal na si D. Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, anac
n~g isang meztisong castl at dito ipinan~ganac sa Filipinas, ang
canyang sumbong, na doo'y hinihin~ging patayin si Rizal, pagcatapos na
maisaysay ang pinagtanitanicalang d gagaanong m~ga paratang at
casinun~galin~gan.

Ipinadala n~g ica 22 n~g Diciembre sa defensor na si Don Luis Taviel
de Andrade ang "causa" ni Rizal, at pagdaca'y pinagsicapan naman n~g
defensor na iyong salicsiki't namnaming magalng ang nalalaman sa
causang iyon, upang macatupad siya sa canyang mabigat na tungculin.

Nang dalawin si Dr. Rizal n~g canyang capatd na pan~ganay na si G.
Neneng Rizal, at n~g canyang bayaw na si G. Manuel Hidalgo, ay
itinanong n~g bilangg cung paano ang nangyayari sa pagbabaca n~g
castila't tagalog.

--Cahapishapis!--ang sagt ni G. Neneng--tatl  apat na raang
tagalog ang namamaty bawa't labann, at sa castila'y caunt lamang:
samp  labingdalawa ang nasusugatan  namamatay; ayon sa sabi n~g
m~ga phayagan! Totoo cay iyon? ang tanng pa ni G.
Neneng.--Hind--ang tugn ni Rizal--cung ibig ninyong maalaman cung
aln ang catotohanan ay ganito ang inyong gagawin: cung baga sabihin
n~g m~ga phayagang ang napaty sa tagalog ay 200, at 10 ang namaty
sa castl; alisn ninyo ang isng cero sa 200, at idagdag ninyo ang
cerong inals sa 10, at ang makita ninyong maguing bilang ay siyang
catotohanan  malapit sa catotohanan. Sa ganang akin ay hind co na
dinaramdam ang aco'y ipapaty man n~g aking m~ga caaway; natatanaw co
na sa silan~ganan ang pagbubucang liwayway n~g catubusan n~g tinubuan
cong lp.

Guinaw ang Consejo de Guerra n~g ica 26 n~g Diciembre n~g 1896 sa
"cuarto de banderas" n~g "cuartel de Espaa". Binub ang Consejo de
Guerrang iyon n~g teniente coronel n~g caballera na si D. Jos
Togores Arjona, pan~gulo; m~ga "vocal" si D. Ricardo Muoz y Arias,
capitan sa artillera; si D. Manuel Reguera, capitan n~g caballera
nmero 31; si Don Santiago Izquierdo Osorio, capitan n~g cazadores n.
8; si Don Braulio Rodriguez Nuez, capitan n~g cazadores n. 7; si D.
Manuel Diaz Escribano, capitan n~g batalln n~g ingenieros; at si Don
Fernando Prez Rodriguez, capitan n~g Subinspeccin de las armas
generales. Caharap dn doon ang teniente auditor de segunda na si D.
Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, si Rizal, ang canyang defensor na
si D. Luis de Andrade, teniente n~g infantera, ang isng capatd na
babae ni Rizal, ang casintahan nitng si G. Josefina Bracken at ang
lubhang maraming tong halos pawang m~ga castl.

Inihatid si Rizal mul sa fuerza de Santiago hangang sa Cuartel de
Espaang naliliguid n~g caramihang sundalong may fusil at nacalagay sa
dulo n~g fusl ang bayoneta at nababalit n~g mahigpt na abot sco.
Icawalong oras at sampong minuto n~g umaga n~g dumating si Rizal sa
harp n~g Consejo de Guerra. Nalalarawan sa canyang mukh ang
cadalisayan n~g canyang ps, ang catapan~gan n~g canyang dibdib, at
ang calinisan n~g canyang budh. Lumin~gap siya sa magcabicabil.
Tinitigan niya bawa't nanonood. Napagkikilala sa canyang anyong hind
siya nagugulat sa camatayan. Ang pananamt niya'y americana at salawal
na maitm, chaleco at corbatang put. Mahusay na mahusay ang
pagcacasuclay n~g buhc. Pinaup si Rizal sa isng bancong cahoy,
balit rin n~g mahigpt na abot-sco at may m~ga sundalong bantay sa
caliwa't canan at sa licuran. Dinag pa niya ang lalong casamsamaang
tulisn, ang lalong tampalasang mamamatay-tao. Dinin~gg ni Rizal sa
loob n~g walompo at limang minuto ang pagbasa n~g "causang" laban sa
canya; pagcatapos ay binasa naman n~g fiscal na si Alcocer ang canyang
m~ga sumbng, na sa catapusa'y hinihin~g sa pan~galan n~g hr sa
Espaang patayin si Don Jose Rizal Y Mercado Alonso. N~g marin~gg n~g
caramihang castilang doo'y nanonood ang maban~gs at catampalasanang
cahin~gan ni Alcocer, nan~gagpacpacan n~g mainam at sa m~ga mat
nila'y bumbuga ang galc n~g boong infierno. Pagdaca'y nagtindg
namn si D. Luis Taviel de Andrade, at binasa ang canyang macatuwiran
at bayaning pagsasanggalang. Tinutulan n~g boong tapang ang m~ga
sumbng n~g fiscal, inisaisang hinimay ang canyang m~ga sacdl,
ipinaliwanag na walang ano mang casalanan si Rizal, sinaysay ang
masun~git at d wastong pag-uusig sa canya n~g m~ga caaway n~g
caliwanagan, at sa cawacasa'y sinabing lihis sa catowiran at saw sa
m~ga cautusan ang cahin~gian n~g fiscal, na ipapatay ang canyang
ipinagsasangalang, at hinihin~g niyang kilalanin ang pagca walang
casalanan nit at bigyang calayaan. N~g matapos mabasa ang gayong
pagsasanggalang, wal sino mang umimc; ipinakilala sa canilng
calamigang hind nil naibigan ang macatwirang pananalita ni teniente
Taviel de Andrade.

Tinanng si Rizal cung mayroon siyang ibig sabihin, at ang guinaw
nito'y ibinigay ang isng casulatang kinatatalaan n~g m~ga
pan~gan~gatuwiran niya at pagsasanggalang sa canyang sariling catawn.

N~g araw ding iyn, ica 26 n~g Diciembre n~g 1896 ay inilagd n~g m~ga
bumbu n~g Consejo de Guerra, ang hatol na siya'y patayn, at ang
pagbabayad n~g sandaang libong piso sa Estado.--Nan~gapifirma sa hatol
na iyon ang m~ga pan~galang sumusunod: Jos Togores, Braulio
Rodriguez, Manuel Reguera, Miguel Diaz Escribano at Santiago
Izquierdo.

N~g araw na sinabi na ica 26 n~g Diciembre n~g 1896, ay ipinadal sa
Capitan General ang causa ni Rizal at pagtanggap nito'y caracaraca'y
ipinag-utos na ipadal ang causa ring iyn sa Auditor General na si D.
Nicols de la Pea. Kinabucasan, ica 27, inilagd nito ang canyang
pasiy, na siya'y sumasang-ayon sa hatol n~g Consejo de Guerra, cay
n~g dapat na bariln sa lugar na magalin~gn n~g Capitan General.
Sacali't sumang-ayon it ay dapat ipabalc ang causa sa "capitan
instructor" at n~g siya ang magbigay alam cay Rizal n~g nagung
cahatulan sa canya, sa oras na sa canya'y pagdadal sa capilla.

Kinabucasa'y inilagd naman ni D. Camilo Polaviejo, Capitan General
n~g hucb n~g m~ga castl, ang canyang utos na ganit ang saysay:

"Maynl, 28 n~g Diciembre n~g 1898--Sangayon sa pasiyang na sa itaas,
pinagtitibay co ang hatol na lagd n~g caraniwang Consejo de Guerra
dito sa Plaza, at alinsunod sa hatol na iyo'y ipinrurusa sa salaring
si Jose Rizal Mercado ang siya'y patayin, bagay na gganapn sa
pagbarl sa canya sa icapitng oras n~g umaga, icatatlompong araw
nitng bowan, sa "campo" n~g Bugumbayan, tagly ang m~ga pagtupad na
ipinagbibilin n~g cautusan--Sa catuparan nit at iba pang nararapat,
ibalc sa Juez instructor, capitan D. Rafael Dominguez--Camilo G. de
Palavieja.

       *       *       *       *       *

Umagang umaga pa n~g ica 29 n~g Diciembre n~g 1896 ay naparoon na ang
capitang si don Rafael Dominguez sa Fuerza de Santiago upang ipagbigay
alam cay Rizal ang cahatulng siya'y patayn.

Binasa n~g secretario cay Rizal ang cahatulang bo n~g Consejo de
Guerra, ang pasiya n~g Auditor na si Pea, at ang pagsang-ayon ni
Polavieja, sa cahatulan at sa pasiyng iyn. Pumirma si Rizal, bilang
pagpapatotoong tunay n~gang sa canya'y ipinagbigay alam. Anang m~ga
nacapanood, ay hind nalagum camunt man si Rizal sa pakikinig n~g
hatol na siya'y ipinappatay at pumirmang hind nan~ging ang camay,
cung d bagcos pang pinacagalnggalng at liniwanagan ang m~ga letra
n~g canyang pan~galan at apellido.

At tuly hinin~g sa cany ang halagang sandaang libong piso, na ayon
sa lagdng hatol ay dapat niyang pagbayaran sa Gobierno n~g Espaa;
sumagot si Rizal sa capitan Dominguez, na wal siyang pag-ar cung d
ang canyang bahay, camalig at lp sa Dapitan, na pawang sinamsam na
n~g Gobierno--At iyang taglay p ninyong m~ga hiyas?--ang tanong n~g
napacaganid na capitan. Nrito p at inyong tanggapn. At ibinigay
n~g ni Rizal sa capitng iyn, pagcatapos na matanggal sa
kinalalagyan, ang dalawang botones na guint sa puos, at isng
alfiler na guint rin ang pinacatampc na may anyong pukyutan, na ang
pinacacarayom ay plac.

Namanhc si Rizal, na mangyaring paparoonin lamang ang canyang ama't
in, m~ga capatd at ang casintahang si G. Josefina Bracken upang
siya'y macapagpaalam sa canila. Pagcatapos ay sumulat siya cay G.
Ferdinand Blumentritt n~g wicang alemn, ibinigy ang sulat cay
capitan Dominguez, casabay n~g pamanhic na mangyaring ipadal sa dapat
tumanggap.

Ang cahulugn sa wicang tagalog n~g sulat ni Rizal cay Blumentritt ay
it:

"Herrn Prof Ferdin. Blumentritt:

"Minamahal cong capatd: Patay na ac cung tanggapn mo itong aking
sulat. Babariln ac bucas, sa icapitng oras n~g umaga; n~guni't
walang malay-sala ac sa panghihimagsic.--Mamamaty acng payap ang
aking budh.--Paalam na ac, lalong magalng at lalong minamahal cong
caibigan, at cailan ma'y huwag cang magsasapantahang gumaw ac n~g
masam. Fuerza de Santiago, 29 n~g Diciembre n~g 1896--Jose
Rizal--Icumust mo ac cay G. Rosa, Loleng, Conradito at Federico" (sa
tabing cahabaan n~g sulat ay nababasa naman it:) "Iniwan co sa iyo
ang isng libro, na aking hulng pahimacs."

N~g magaw ang laht n~g ito'y dinal si Rizal sa capillang inilagay
doon din sa fuerza de Santiago, at siya'y pinabantayan sa tatlong
sundalo at dalawang oficial, na pawang m~ga castl, na ang
namiminuno'y si Don Juan del Fresno. Hind siya kinalilin~gatan
susumandali man n~g m~ga bantay na iyn.

Agad dumatng ang isng paring castl, capellan n~g regimiento n~g
artillera, at ang tan~gc niya'y cumpisaln si Rizal. Kinausap siya
nit at sinabing pinasasalamatan niya ang gayong pagpapagal, n~guni't
isinasamong howag n~g magpacabagabag, sa pagca't hind niya
kinacailan~gan. N~g magcagayo'y inutusan n~g arzobispong si Nozaleda,
na ang pumaroo'y ang m~ga jesuita, at nagsiparoon n~g sa canya si
pr Miguel Sederra, si pr Mata at si pr Luis Viza.

Samantala'y cumalat sa boong Filipinas at sa boong mundo n~g boong
cabilisn ang lagdang hatol na patayn si Rizal, bagay na totoong
ikinagalc at ipinagdiwang n~g m~ga fraile, n~g m~ga castila at n~g
m~ga lahing castl, at ikinalungcot, at ipinagpighat n~g m~ga
filipino n~g m~ga lahing filipino at n~g laht n~g m~ga tong may
malilinis na calooban.

Nang mabalitaan sa lalawigang Tan~guay, na casalucuyang nakikibaca sa
m~ga castl ang ggawing pagbaril cay Rizal sa umaga n~g ica 30 n~g
Diciembre, pagdaca'y humand ang tatlong daang cawal, at ang gayac ay
agawin si Rizal. Magsisiparito sa Maynlang walang dalang sandata cung
d tiguiguisang pual, man~gagsisitab ang bawa't is sa m~ga
sundalong paparoon sa Bagumbayan upang bumanty sa pagbaril cay Rizal,
at sa isng pinagcayariang hudyat ay sabaysabay na sasacsakin ang
sundalong catab, aagawin ang dalang fusil nit, at pagpipilitang
itacas si Rizal. N~g matant ang gayong adhic n~g m~ga capatd ni
Rizal, sinansal nila ang m~ga macabayang iyn, sa pagca't inaacal
nilng masasayang lamang ang maraming buhay na maaams at wal ring
craratnan.

N~g umaga n~g ica 29 n~g Septiembre n~g 1896 ay dinalaw si Rizal sa
kinalalagyang capilla ni Don Santiago Mataix, redactor-corresponsal
n~g phayagang "Heraldo de Madrid". Nratnan niya si Rizal na tahimic,
walang ano mang agam-agam, na tila mandin sumasacanyang sariling
bahay. Tinanggap siya n~g boong cagandahan n~g loob, at sa pagca't n~g
maup si Sr. Mataix ay tan~gantan~gan nito ang canyang sombrero,
kinuha ni Rizal ito't n~g upang ilagay sa lugar na d macacasagabal.
Inacal ni Mataix na huwag magambal si Rizal sa paglilingcod sa
canya; n~guni't sumagt ang ating Mrtir n~g masayng
pananalitang:--Hind p mangyayari. Aco'y na sa aking bahay, cay
itulot p ninyong aco'y gumanap n~g catungculang pagpapakitang loob sa
m~ga nagbibigay dan~gal sa akin n~g dito'y pagdalaw. At nagsalitaan
sil n~g m~ga bagaybagay tungcol sa dinaanang buhay sa camusmusan, sa
cabataan at sa pagbibinat. Sa cawacasa'y napatun~go ang salitaan
tungcol sa librong "Noli me tangere", at it ang canyang sinabi:
"Hind ac dating kilal n~g marami. Pinagdarayaan ac n~g m~ga
cochero dito sa Maynl at sinisigawsigawan nil ac sa malabis na
pagsin~gl, at pinaglalaruan ac pat n~g m~ga bangkero sa ilog Pasig.
Nals aco't aking tinun~go ang Lndres, at n~g naroroon na aco'y aking
natals na pinag-uusig ac n~g boong galit n~g m~ga fraile; minumura
aco't linalait mul sa plpito, sa confesionario, sa m~ga salitaan, sa
m~ga dahong limbag at sa m~ga libritong ipinamamahagui, hangang sa
pagcalooban n~g m~ga "indulgencia" ang bawa't bumasa n~g m~ga
libritong iyn. Nangyari n~g ang dapat clabasan: bawa't isng
sermn, isng pan~garal sa confesionario, isng pagdust sa akin 
isang pagalimura sa m~ga dahong limbag  librito ay isng
pagpapailang-ilang n~g aking dan~gal sa m~ga mat n~g aking m~ga
cababayan at calh. Ilinalaking totoo n~g aking loob ang hind
naglilicat na pag-alipust sa akin, sa pagca't sa gayng gaw nila'y
pinapupurihan nil ac at ipinakikilala nila, at pinahahalagahan sa
daigdig ang m~ga librong aking kinath. N~guni't maniwal p cay;
hubad na hubad ac sa carapatn upang aco'y pag-usiguin at alimurahin
n~g gayon; sino mang tunay na nacacakilala sa akin ay hind ac
pinupuri at hind ac papaguiguingdapatin papurihang bariln. Ang
tunay na m~ga pants at ang magagalng maglingcod sa tinubuang lp
ang binabarl lamang.

Sac hinarap ni Rizal si pr Faura, marunong na jesuitang director
n~g Observatorio Meteorolgico sa Maynl, at nagsalit:

Natatandaan p ba ninyo ang inyong sinabi sa akin n~g inyong mmasid
ang maalab cong pagsasanggalang sa dan~gal at capurihn n~g aking
lh? Nagcatotoo p ang inyng hl, tunay p cayng profeta:
babariln p ac.

Pagcatapos ay humn~g n~g papel, pluma at tinta at cumath n~g isng
tul.

Icaanim na oras n~g umaga n~g kinabucasang ICATATLOMPO NG DICIEMBRE
n~g 1896 ay ipinahintulot na macapasoc sa capilla ang canyang in,
m~ga capatd at gayon din si G. Josefina Bracken. Niyacap silang lahat
n~g boong pagsinta, sila'y hinagcan at nagpaalam magpawalang hanggan.

--Lumigaya cay--ani Rizal--at aco'y magpapahin~galay na.

Pagyacap ni Rizal sa capatd niyang matand na si G. Neneng Rizal ang
ay bumulng n~g ganito:--"Iligpt ninyo ang "cocinilla" co rito. Sa
ilalim n~g cocinilla'y may papel na nacaticlp; in~gatan ninyo yaon
at tul cong pahimacs. Cung patay na aco'y tingnan ninyo ang aking
zapatos at doo'y may sulat din ac."

--An n~gayon ang iyong icabubuhay?--ang huling tanng ni Rizal cay
G. Josefina.

--Mabubuhay ac sa pagtutur n~g ingls--ang sagt n~g caniyang
casintahan.

--At nagsalita pa sa canya n~g ilan sa wicang ingls, wicang hind
natatanto n~g m~ga nagbbantay, at sumagot n~g matigs si G. Josefina
n~g macaalawang: "yes."

Tumatan~gis n~g d ano lamang ang dalawang babae n~g humiwalay cay
Rizal, samantalang ito'y nananatiling payap, na parang walang ano
mang nangyayari.

Pagdating sa labs, hinarap n~g boong galit ni G. Josefina ang m~ga
castil, at sinigawan sil, casaby n~g tadyc, alinsunod sa sabi n~g
castilang periodista na si Don Manuel Alhama:

--_Miserables! Crueles!_ (M~ga walng dan~gal! malulupt!)--ani G.
Josefina.

Hind namanglaw susumandal man si Rizal sa boong panahong siya'y
nanagl sa capilla. Pati sa pagcain ay magalng. Paano'y canyang
talasts na ang dug niyang ibubuhos n~g m~ga castila'y maguiguing
malusg na binh sa icattubos n~g Kinagisnang Lup; paano'y magganap
ang canyang mithing patotohanan sa boong daigdig na may m~ga
filipinong marunong maghayin n~g buhay sa dakilang altar n~g pagsinta
sa canyang m~ga calh.

Calugodlugod ang any n~g umaga. Sa silan~gana'y bagong sumusun~gaw
ang maningning na araw, wal cahi't camunting alapaap ang lan~git na
dalisay na azul, at palibhasa'y lubhang maliwanag ang panahn,
natatanawang magalng, mul sa Luneta, ang bundc Mariveles at ang
Corregidor, ang pul n~g Monja, pul n~g Fraile at ang bundc n~g
Maragundong.

Bihir n~g panahng iyon ang m~ga filipinong lumalacad sa m~ga daan
n~g Maynl, palibhasa'y naghahari rito ang caban~gisan, ang cauhawan
n~g m~ga castl, sa dugong caymangui. Hind magcasiya halos sa m~ga
bilangguan ang dami n~g m~ga filipinong napipiit. Sa Monte de Piedad,
sa silong n~g Gobierno Civil, sa Bilibid, sa m~ga Cuartel n~g Veterana
at sa iba pang m~ga lugar ay nacapanghihilacbot magdaan; walang
naririn~gg doon cung d ang cakilakilabot na sigawan n~g m~ga
pinapalong nacabitin n~g abot-sco. Walang umaalin~gawn~gaw na balit
cung d ang pagpapahirap at pagpatay sa m~ga filipino n~g m~ga
sundalong voluntario n~g m~ga veterana, n~g m~ga verdugong polica,
secreta at iba pa, sa udyc n~g m~ga fraile.

N~g gabing sinundan n~g umagang pagbarl cay Rizal, walang psong
filipinong dalisay na hind tumibc sa habg at panghihinayang sa
ppataying apstol n~g cagalin~gan at tan~ging patnugot sa
icararan~gal n~g bayang it; walang dibdib n~g caymanguing hind
tumahp sa nin~gas n~g n~gitn~git n~g poot sa m~ga halimaw na d
nan~gin~giming magbuhos n~g dug n~g dakilang taong walang ibng sala
cung d ang pagcamacabayan.

Ah, at sino man sa m~ga nagpapanggap na ministro n~g isng Dios--na
bucl n~g cagalin~gan, ulirn n~g pagcamahabaguin,--na
nan~gagpaparoo't parito sa panonod cay Rizal sa capilla'y walang
nbalinong mamag-itan sa Gobernador at Capitan General n~g Filipinas,
upang howag ituloy ang gagawing catampalasanang walang
mapaghalimbawaan n~g sam!... Hind gunigun man lamang n~g m~ga
mababan~gs sa walang sandatang mailaban, na ang m~ga putc na amis
n~g mahalagng buhay ni Rizal ay siyang magguguh n~g canilang
capangyarihan sa Dulong Silan~ganang it!...

Pagtugtog n~g icaanim na oras at calahat n~g umaga'y hand na at
naroroon na sa capilla ang pulutng n~g m~ga castilang sundalong
artillero, upang ihatd ang tunay na Bagong Cristo sa Glgota n~g m~ga
Mrtir na filipino.

Nagpaalam si Rizal sa m~ga nan~gagbabantay sa canya, niyacap si G.
Josefina at humand sa paglacad sa camamatayan. Hind napanood sa
gayong calaguimlagum na pagpatay ang ama't ina at m~ga capatid ni
Rizal.

Binalit na si Dr. Jose Rizal n~g abt-sicong mahigpt, at bago
pinalacad na tinutugtugan n~g m~ga trompeta at m~ga redoblanteng
tambor. Na sa pag-itan siya ni pr Estanislao March at ni pr Jos
Villaclara. Na sa tab rin niya si D. Luis Taviel de Andrade, na
canyang defensor. Nacatunghay ang maliwanag na no, masay ang mukh,
nanasnaw sa canyang m~ga lb ang matimyas na n~git at banayad ang
lcad. Inanyayahan siyang sumacy sa furgn n~guni't sumagt si Rizal
na siya'y may catatagang lacs upang macapaglacad. Sa unahn at
hulihn ni Rizal ay m~ga sundalong artillero ang sa canya'y banty.
Nagsasalita siya sa m~ga jesuitang hind man lamang nan~gin~ginig ang
voces:

--Tinutun~go natin ang "Calvario Filipino"--ani Rizal sa m~ga jesuita
n~g sabing masay--sa Calvario ring iyan inihandog ang mahahalagang
buhay ni pr Burgos, ni pr Gmez, at ni pr Zamorang pinaghandugan
co n~g walang cahulilip na pagsinta n~g kinath cong _Filibusterismo_.

Pagcatanaw niya sa dagat ay nagsalit uli:

--Pagcagandagandang umaga! Maliwanag na maliwanag ang panahn!
Ntatanaw na magalng ang Corregidor, ang Mariveles at ang m~ga
bundoc n~g lalawigang Tan~guay! Manacanacang nacapaglacad aco rito n~g
ganito ring umaga, na ang caacbay co'y ang aking pinan~gin~gibig na si
Leonor.

Idinan si Rizal sa tabing calunuran n~g lunetang pampan~gin n~g dagat
na pinagdaraanan n~g m~ga carruaje cung nan~gagpapasial cung hapon, at
pagdating sa dulo'y saca ibinalic siya sa dacong guitn.

N~g dumatng sa Luneta'y doroon na ang dalawang "Compaa" n~g
"Batalln de Cazadores expedicionarios nmero 7", isng "Compaia" n~g
"Batallon de Cazadores n.o 8", isang "Compaia" n~g "Regimiento de
lnea n.o 70", na pawang filipino; at isang "Compaia" n~g "Batalln
de Voluntarios", na tigsasandaang tao bawa't "Compaia," at may
casamang m~ga banda n~g msica. Ang namiminun sa lahat n~g yao'y ang
comandanteng si Don Manuel Gmez Escalante, na anc n~g abogadong si
D. Juan Gmez, na mestizong castil at taga rito sa Maynil. May
hinirang na si Comandante Gmez na walong sundalong siyang bbaril cay
Rizal.

N~g na sa pagbabarilan na si Rizal, siya'y nakiusap sa capitan n~g
infanterang mag-uutos sa m~ga sundalo sa pagbarl sa cany, na siya'y
bariln n~g paharp.

--Hind mangyayari--ang sagt n~g capitan--ang tos sa akin ay
ipabarl co cay n~g patalicd.

--_Aco'y hindi naglilo sa tinubuan cong lupa at di rin aco nagtasil sa
naciong castila_--ang tutol ni Rizal.

--Ang catungculan co'y gumanp n~g m~ga utos na aking tinanggap sa
aking pn,--ang sabi naman n~g capitan.

--Cung gayo'y bariln ninyo ac cung paano ang inyong ibig--ang
mapanglaw na sagt ni Rizal.

At sac nagsalit n~g wicang tagalog sa m~ga sundalong bbarl sa
canya:

--M~ga cababayan; howag niny acong babarilin sa ulo; patamain ninyo
ang bla sa tapat n~g ps.

Nagpaalam sa canyang defensor at sa m~ga humatol sa canyang doo'y
caharap, na canyang kinamayan sil n~g mahigpt, at nagsalit sa m~ga
paring sa canya'y umaacbay.

--Pinatatawad co n~g tas sa ps ang lahat!

Humarp na cs sa dacong dgat, sa macatuwid ay tinalicurn niy ang
pulutng n~g m~ga sundalong sa canya'y bbaril. Ang pulutng na ito'y
walng sundalong filipino n~g regimiento nm. 70, na ang m~ga dal'y
fusl Remington. Sa licuran n~g pulutng n~g m~ga filipino'y may isa
pang pulutng na binubu n~g walong sundalong castilang m~ga cazador,
na ang dala'y Mausser naman, sa pan~gan~ganib n~g m~ga punong castl
na bac di bumarl ang m~ga sundalong filipino sa capowa filipino....

Nacatindg si Rizal, unt ang catawan, tunghy ang ulo, nacalaylay ang
m~ga camay sa taguiliran n~g catawan, masay ang mukh; hinihintay ang
pagbaril sa canya.

Nang sandaling iyo'y lumapit cay Rizal ang mdico militar na si Sr.
Ruiz y Castillo, at nagsabi sa canya:

--Casama, maitutulot p ba ninyong cayo'y pulsuhan co?

Hind sumagt si Rizal, n~guni't iniabot ang canyang canang camay.

Pinulsuhn siya at pagcatapos ay mulng nagsalit ang mdico militar:

--Mabuti pong toto ang lacad n~g inyong puls.

Hind rin sumagt si Rizal, cung di hiniguit lamang n~g caunt ang
balicat.

[Larawan: Ang pagbaril ni Dr. Jose Rizal. Imp. de M Fernndez. Paz,
447, Sta Cruz]

--Lumuhd p cay--anang capitan cay Rizal.

Hind it umimc, n~guni't umilng; sa macatuwd ay aayaw.

Hind nalao't naring ang tung n~g putc n~g walong fusl Remington,
casaby n~g ganitng malacs na sabi ni Rizal: _Consumatum est!_

Nakita n~g laht na biglng pumihit si Rizal at n~g huwag sa canyang
licd cung d sa canyang dibdib tumam ang m~ga bla, natimbuang
siyang patay na anyng pataguild sa dacong canan, hind pataob, cung
d patihaya't ang mata'y nacatitig sa lan~git, "na walang m~ga verdugo
at m~ga mapang-ap; sa lan~git na hind pumpatay ang pananampalataya,
at Dios ang siyang naghahr." Namatay si Rizal sa balang pahatd n~g
canya ring m~ga cababayang sundalo, tulad cay Cristong capuw m~ga
judio rin ang sa canya'y pumatay.

Nilapitan si Rizal ni D. Felipe Ruiz Castillo at ni D. Jos Luis y
Saavedra, at nakita nilang bangcay na n~g, n~guni't is man lamang
bala'y walang tumm sa ulo.

Umaalin~gawn~gaw pa ang walong sabaysabay na putc n~g barl ay
nagsigawan na n~g d ano lamang n~g _Viva Espaa!_ ang caramihang
lalaki't babaeng castl at lalaki't babaeng lahing castl na
nan~gagsisicsican sa Luneta; sigawang pagdaca'y sinagt n~g pagtugtog
n~g "Marcha de Cdiz" n~g msica n~g "batalln de Voluntarios", na ang
m~ga bumubuo'y pawang m~ga lahing castil rin.

Dalidaling nilapitan n~g isng castilang pintor ang bangcay ni Rizal
at kinunan niya n~g larawan.

Pagcatapos matugtog n~g msica n~g m~ga voluntario ang "Marcha de
Cdiz", ipinag-utos n~g Comandante Gmez na humany ang m~ga sundalo
at man~gagdaang laht sa tab n~g bangcay ni Rizal, na nacatimbuang
n~g patihay at lumlan~goy sa canyang sariling dug.

Lumiligaya na ang m~ga fraile! Hind dobls sa namamatay ang
ipinatugtog sa canilang m~ga campan, cung d masayng esquila n~g
pagdiriwng! Nan~gagcacatuw ang m~ga castil at ang m~ga lahing
castil, paano'y nan~gacagaw na n~g lubhng malakng "catapan~gan":
napatay na nil ang isng dakilang filipinong walang sandata! isng
filipinong hinahan~gaan n~g laht n~g m~ga pantas sa ibabaw n~g lp!

Tinawag ni D. Camilo Polavieja, "bayaning" Capitan General sa
campanario n~g Palanyag, ang mdico militar na si D. Felipe Ruiz, at
humin~gng balit tungcol sa m~ga hulng sandal n~g buhay ni Rizal,
at it ang isinagt:

--Guinoong General: Hind co p mapag-sip cung papaano't
mangyayaring matawd n~g isng tao ang gayong lubhang cakilakilabot na
sandal, na d man lamang nagbago ang caraniwang lacad n~g puls,
bagay na nagpapakilalang ang loob niya'y tiwasay na tiwasay at d
nagugulumihanan n~g cahi't camunt man.

Hinin~g n~g m~ga magulang at m~ga capatd ni Rizal ang bangcay nit,
upang canilang mailibing, n~guni't hind pumayag si Polavieja.

Nang makita ni Pilato[58], ni Anas[59] at ni Caifas[60], na m~ga papa
 pontfice n~g m~ga judo, n~g m~ga sacerdote, escriba[61] at
fariseo[62], na paty na ang canilang kinapopootang si Jess, nagbawa
na ang canilang galit, binigyan na nilang capayapaan ang kinitln nila
n~g hinin~g, at ipinahintulot nila kay Joseph Arimathea at cay
Nicodemo[63] na mailibng. Hind gayon ang m~ga fraile at ang canilng
m~ga alagd at cacamp, pinag-usig n~g canilang galit si Rizal
hangang sa maipabarl; hind tinantanan n~g canilng poot cahi't
bangcay na, pinabantayn labing limang araw ang libin~gan at malaon
n~g paty ay kinagagalitan pa rin!

Datapuwa't nagtatagumpay ang catuwran malaon  madal, at nagcacamit
parusa ang m~ga tampalasan hanggang sa canilng m~ga anc at inap.

Binuhat n~g m~ga sundalong castil ang bangcay ni Rizal, isinacy sa
isng "furgn"[64] at it ang sa canya'y naghatd sa pagbbaunan.

N~g makita nilng dinal na sa pagbabaunan ang bangcy ni Rizal,
nan~gagsiow na sa canilng bahay ang d mablang na m~ga nanood n~g
boong galc n~g sa canya'y pagbarl, na pawang m~ga fraile, castil at
m~ga lahing castilang dito inianac. Ang pinacamarami sa canila'y ang
m~ga babaeng castil at m~ga babaeng lahing castilang dito inianac, na
ang suot nila'y ang lalong maririkt at mahahalagang damt at m~ga
hiyas, na ano pa't cawan~gis n~g guingaw n~g una n~g m~ga salaulang
babae n~g malupt na Roma, cung sila'y may ipinagggalac na
ipinappatay sa Coliseo.

Ibinan n~g m~ga castil si Rizal na walng cabaong sa lupang canilang
hinucay sa libin~gan sa Pc. Ang pinaglibin~gn cay Rizal ay ang
pinaglibin~gn din cay pr Burgos at na sa dacong caliw pagcapasoc
sa libin~gan n~g Pc, sa dulo n~g pabilog na ct  pader, at sa daco
roon n~g caunt sa pinaglibin~gan sa general Montoro.

Ipinakiusap n~g m~ga capatd ni Rizal sa m~ga punong castil na
mangyaring ipagcaloob na sa canil ang "cocinillang" guinagamit n~g
canilng culang palad na capatd sa "fuerza de Santiago", n~g ito'y
nabibilang pa roon, upang maguing alaala, at napahinuhod namn sa
canilng pakiusap. Pagdatng sa bahay, canilang hinanap ang casulatang
ipinagtagubilin n~g nasr, at nasumpun~gan nil ang isng manips na
papel, na mainam ang pagcacaticlpticlp, na doo'y nababasa sa
maliliit n~guni't maliliwanag na letra, ang isng tulng wcang
castil, na ang unang talata'y ganito ang saysay: ULTIMO PENSAMIENTO.
Ganit ang tulang iyn sa wc natin:

HULING CAISIPAN


Palam na sintng Lpang-Tinubuan,
Pinacaibig na byan n~g araw,
Perlang mahalag n~g dgat Siln~gan,
Edeng maligyang sa mi'y pumanaw!

Sa iyo'y handg co n~g ganp na tuw
Yarng abng bhay na lanta't dlit;
Magung dakl ma'y iaalay rin n~g
Cung dahil n~g iyong icatitimaw.

Ang nan~ga sa digmng dmog sa paglban
Handog din sa iyo ang canilng bhay,
Hrap ay d pansin at d agm-agam
Ang pagcparool  pagtatagumpy.

Bibitay't dsang paskit n~g ban~gis
O pakikibacang lubhng mapan~ganib,
Hind alumna, cung it ang nis
N~g Baya't n~g madlng pinacaiibig.

Aco'y mammatay n~gayng minamalas
Itng pamumul n~g ln~git sa snag
N~g minimith cong araw na sisicat,
Halli sa dilm na cagulatgulat.

Cung "grana" ang iyong kinacailan~gan
N~g lalong gumand nnucang liwaywy,
Dug co'y ibb't n~g is man lmang
N~g dakilang sinag iyong mapakinng!

Ang m~ga mith co mulng magcasip
Magpahangg n~gayng maganp ang bat,
Ang mapanood cang hyas na marikt
n~g dgat Siln~gang dito'y lumiliguid!

Mat mong marikt ay lumiligaya,
Walng bacs luha't sagan sa sigl,
Noo'y nacatunghy na walng balsa,
Walng bhid poot, munt mang pan~gamba.

Galc nirng bhay, marubdob cong nais,
Lumigaya ikaw! ... sigw n~g pagibig
N~g calolowa cong gayc n~g aalis.
Guinhwa camtn mo! ... Anng pagcrikt!

Mtimbuang upang mtaas ca lamang,
Mamaty at upang mabigyn cang buhay,
Mamaty sa slong n~g lan~git mong mahl,
Mlibing sa lupang pusps n~g carictn!

Cung sa ibng raw icw'y may mpansin
Bulaclac na ab sa dukh cong libng,
Sumlang sa guitn n~g damng masinsn,
Hagc't ang halc mo'y itas sa akin.

Sa samy n~g iyong pagsuyong matams,
Dalisay na guiliw n~g may sintang dibdib,
Bayang tumanggap noo co n~g nit
Sa pagcpalibing sa lpang malamg.

Bayan mong ac'y malsin n~g buwn
Sa liwanag niyang hinho't malamlm,
Bayang ihatd sa aking baunan
Madalng mapwing snag n~g liwaywy.

Bayang humibk ang smoy n~g hn~gin,
At cung may dumpo sa Cruz n~g libing
Na an mang ibo'y bayang awitin
Sa hning masay ang payapang aliw.

Bayang ang raw na lubhng manin~gas
Uln ay tuyui't sin~gaw ay itas,
Magung pan~ganuring dalisay at wags,
Calangcap ang king hibc n~g pagliyag.

Bayang ang king magang pagpnaw
Itan~gis n~g isng cototong sino man,
Cung may magpatungcl sa akin n~g dasl
Ac'y iyo sanang idalan~gin namn.

Idaln~gin mo rin ang kinaps plad
Na nan~gamaty na't yang nan~gaghrap
Sa daming pasakit, at ang lumlan~gap
Naming m~ga in n~g luhang masaclp.

Iyong idaln~gin ang bao't ulla,
Ang nan~gapipiit na pinagdurusa;
Iyong idaln~ging icaw'y matubs na
Sa pagca alping long binabata.

Cung nababalot na ang m~ga libin~gan
N~g spot na itm n~g gabng mapanglw,
At cung walang tanod cung di pawang paty,
Howg gambalin ang catahimican.

Pagpitaganan mo ang hiwagang lhim.
At mapapakinggan ang tinig marahil
N~g isang salterio[65], ito n~ga'y aco ring
Ina-awitan ca n~g aking pag-guiliw.

Cung ang libin~gan co'y limt na n~g madl
At wal n~g Cruz at bat mang tand,
Sa nan~gagbubukid ay ipaubayang
Bungcal't isabog ang natipng lp

Ang m~ga ab co'y cung ipailanglang,
Maowi sa wal na pinanggalin~gan,
At macalat na n~gang parang capupunn
N~g iyong alabc sa lupang tungtun~gan.

Sa gayo'y wala n~g an man sa aking
Aco'y limtin  na't aking lilibutin
Yaong impapawid,  caparanga't han~gin,
At aco sa iyo'y maguiguing taguingtng.

Ban~g, tin~gig, higuing, awit na masay,
Liwanag  at culay na lugon n~g mata'y
Uulit-ulitin sa towi towi na
Ang cataimtiman n~g aking pag asa.

Sintang FILIPINAS, lupa cong hinirang,
Dusa  n~g dusa co  n~gayon ay pakin~gan:
Bilang habilin cong sa iyo'y iiwan
Ang lahat n~g lalong inirog sa bhay.

Aco'y yayao na sa bayang payp
Na walang alipi't pnong mapang-ab,
Doo'y di nanatay sa  paniniwl
At ang naghahari'y Dios na dakl.

Paalam na aco magulang, capatid,
Bahagui n~g puso't unang ncaniig,
Ipagpasalamat ang aking  pag-alis
Sa buhay na itong lagui n~g ligalig!

Paalam na liyag tan~ging caulayaw
Taga ibang lupang aking catowaan!
Paalam sa inyo m~ga minamahal,
Mamatay ay ganap na catahimican!


Jose Rizal.

"Wal isa man lamang salit n~g pagtatanim sa m~ga pumatay sa
canya!... Pawang pag-ibig na laht sa caniyang tinubuang bayan at sa
canyang m~ga capanig!" ani Don Wenceslaw E. Retana.

       *       *       *       *       *

Dinamdam n~g Europa, n~g Amrica, n~g lahat n~g bayang civilizado,
lalo na n~g m~ga pants sa lahat n~g lhi ang cakilakilabot na
pagcpatay sa "Dakilang Tagalog" n~g m~ga castl.

Si Guinoong Fernando Blumentrit, ang pants na profesor etngrafo, ang
pan~gulong nagdamdam, ang isa sa m~ga pan~gulong nagpighati n~g d
caws.

Pakinggan n~g rog na bumabasa ang isinulat cay Guinong Mariano Ponce
ni G. Fernando Blumentritt, pagcaalam nit n~g calupitang guinaw sa
capatd na hrang n~g canyang calolowa:

"May sugat ang aking ps!... Natatalastas mo ang calakhng d ano
lamang n~g sa caniya'y aking pag-irog!... Nan~gagsumakit ang lalong
m~ga bantg na tao sa Europa upang siya'y iligts, datapowa't hind
nan~gagtagumpy: ang clolowang mahal na iyo'y naakyat sa lan~git,
Macasasamng totoo sa capangyarihan n~g castl ang pagcpabaril sa
caniya: sa macatuwd ay hind lamang nagung walng cabuluhn ang
boong caban~gisng iyn, cung d isa namang cahalin~gng calakilakihan
sa pamamanihl n~g bayan."

Naglathl ang marunong na si Blumentritt n~g mahahalagang casulatan
tungcol sa buhay at pagcamaty ni Rizal sa "Archivos Internacionales
de Etnografa", sa Leida, sa "Almanaque de Praga n~g 1898" at sa halos
d mabilang na m~ga pmahayagan.

Nagsaysay rin naman n~g malaki't taimtim na m~ga pagdaramdam:

Ang Profesor Dr. Renward Braustetter, pants na malaylogo sa Lucerna.

Ang Dr. Fedor Jagor, aleman, sumulat n~g isng librong ang pamagt ay
"Viajes por Filipinas" na isinawicang ingls at castil.

Ang Dr. Friedrich Ratzel, alemn, marilg na gegrafo at etngrafo,
bantg sa boong daigdig sa carunun~gan. Sinabi n~g pants na it sa
isng mahabang casulatang inilathal sa dahong dagdg, tungcol sa
dunong, sa "Allegemeine Zeitung" sa Munich, na mataas ang dunong at
matlas ang sip ni Rizal cay sa m~ga umusig sa cany.

Ang profesor M. Buchner, Director n~g Museo Etnogrfico sa Munich,
hirang na totoong malaylogo. Sumulat ang pants na it cay G. Ponce
at sinabing: "si Dr. Rizal ay ang tagapakiharp na mahal n~g lahing
mahl n~g m~ga tagalog, at ang larawan niya'y na sa lalong mahl na
pinaglalagyn sa aming Museo."

Si Monsieur Edmont Plauchut, kilalang orientalista francs, na
nacatatalos na magalng sa Filipinas, na may sinulat na ilang m~ga
libro at manunulat sa m~ga pahayagang "Le Temps" at "Revue des Deux
Mondes." Pagca alam niyang ipinabarl si Rizal ay naglathl n~g
pagpapapuri sa ating marilg na capatd at pagcatapos ay sinabi: "Ang
gayong caraming dugo'y magbun~ga cay n~g icapagssaril n~g
sangcapuluan? Minimith co n~g boong ps."

Ang Dr. W. Joest, profesor sa Universidad n~g Berln, marilg na
gegrafo. Naglathl n~g pagtatac at pagpapaunlc cay Rizal.

Ang Dr. H. Kern, profesor n~g Snscrito sa Universidad n~g Leida at
pan~gulong malayista sa daigdig. Pinuri niy ang m~ga librong cath ni
Rizal.

Ang Dr. J. Montano, francs, bayaning maglalacbay, marunong n~g
sarisaring wic at pants na antroplogo; nagparan~gal cay Rizal.

Ang Dr. F. Muller, profesor sa Universidad n~g Viena, dakilang
fillogo; naghayag n~g canyang panghihinayang cay Rizal. At gayon din
ang m~ga marurunong at maririlag sa taong sumusunod.

Ang pants at bantog na literatang holandesa na nagpapamagat n~g "H.
D. Teenk Willink."

Si Mr. Manfred Wittich, manunulat na taga Leipzig.

Si Dr Betances, poltico cubano.

Si Dr. Boettger, bantg na naturalista alemn.

Si Dr. A. B. Meyer, Director n~g Museo Etnogrfico sa Dresde,
crilagdilagang filipinlogo at isa sa lalong totoong nagmamahal cay
Rizal.

Si Monsieur Odekerchen, Director n~g phayagang "L'Express", sa Lieja.

Si Dr. Ed Seler, na naghulog sa wicang aleman n~g _Huling Caisipn_ ni
Rizal.

Si Mr. H. W. Bray marunong na manunulat na ingls.

Si Mr. John Foreman, na sumulat n~g ilng libro tungcol sa Filipinas.




Si Herr C. M. Heller, naturalista aleman.

Si Dr. Stolpe, pants na taga Suecia.

Si Herr Armand Lehinaut, ingeniero at literato austriaco.

Si Dr. J. M. Podhovsky, balitang manunulat na teheque, at iba pang
lubhang marami.

At cung dito'y ilalagda ang talaan n~g m~ga libro, n~g m~ga "revista"
at n~g m~ga "peridico" na nan~gagbigay dan~gal cay Rizal ay hind
matatapos. Tatatlompong araw pa lamang ang nacararan mul n~g bariln
si Rizal ay nacatipon na ang pants na si Blumentritt n~g pitompo at
tatlong "peridico" sa Europa na pumupuri cay Rizal at nagsasaysay n~g
malaking pagdaramdam n~g sa canya'y pagcpatay; isipin n~g bumabasa
cung gaanong dami cay ang m~ga isinulat tungcol sa canya n~g macaraan
na ang ilang bwan. Carapatdapat bangguitin ang m~ga phayagang
"Leipsinger Illustrirte Zeitung", "Allgemeine Zeitung", "National
Zeitung", "Berliner", "Tageblatt", "Frendenblats", "Hamburger",
"Nachrichten", "Globus", "Kolnische Zeitung", ang "Ost Asien" na
pinamamatnugutan n~g pants na japons na si Kisak Tamai, at iba pang
maraming phayagan sa Alemania, ang "Boletin" n~g m~ga Orientalista sa
Austria; ang "De Indische Gids", sa Amsterdam; "New Yorker",
"Staatszeitung", "Patria", "New York Herald", "The San Francisco
Chronicle", sa Estados Unidos; Le Temps", "L'Eclair", "La Rpublique
Cubaine", sa Paris; "L'Express" at "La Rforme" sa Blgica; "Opden
Uitkijk", sa Holanda; "London Ilustrated News" at "National Review" sa
Inglaterra; ilng m~ga phayagan sa Austria-Hungra, sa Suecia, at iba
pa; ang laht n~g m~ga phayagan sa Singapore, sa Hongkong, sa Macao,
Shanghai, sa Japon, sa Amrica Latina at iba pa.

Maraming m~ga dakilang "Velada" ang inihandog sa pag-aalaala cay Rizal
sa m~ga ciudad n~g sangsinucob. Ang isa m~ga Veladang iya'y ang
idinaos n~g ica 20 n~g Noviembre n~g 1897 n~g "Sociedad Antropolgica"
sa Berlin, sa ilalim n~g pamamatnugot n~g pan~gulong antroplogo sa
boong tinacpang si Virchow. Binasa sa Veladang iyon ang "Huling
Caisipan" ni Rizal sa tulng aleman n~g Dr. Ed. Seler.

Naghandog din ang m~ga norteamericano n~g pagbibigay-dan~gal cay
Rizal, n~g ica 19 n~g Junio n~g 1902 sa bahay n~g m~ga Representante,
sa Washington, na ipinakilala nilang si Rizal ay cawan~gis din ni
Washington, na may carapatng igalang at alayan n~g ganp na pagpupuri
n~g sangcataohan. Umuugong, tunay na umuugong ang dakila't
cagandagandahang bahay n~g m~ga Representante sa Washington sa
pagbibigay-dan~gal sa walang cahullip nating capatd.

Naghandog din n~g manin~gas at cgalingalin~gang pagbibigay dan~gal
cay Rizal, sa pamamag-itan n~g isng talumpat si Theodore Roosevelt,
presidente n~g Estados Unidos: sinabi niyang carapatdapat ulirann ang
buhay ni Rizal at ang m~ga librong kinath niya'y Evangeliong
pumapatnugot sa lands n~g icasusulong, iguiguinhawa at icaririlg n~g
m~ga bayan.

Pakingan naman natin n~gayn ang salit n~g pahm na manunulat na
castilang si D. Wenceslao E. Retana:

"Pagcatapos--anya--nang maiclng casaysayang ito, na nagpapakilala n~g
isng culabng sinag n~g malakng pangguiguilals n~g gayong caraming
lubhang maririlag na m~ga tao, man~gan~gahs camng isumag ang
pasiyang sinabi sa Gobierno tungcl cay Rizal n~g Excelentsimo Seor
Don Nicols Pea, Auditor n~g Ejrcito n~g Filipinas. Alinsunod sa
sinabi n~g guinoo, si Rizal ay isng pan~gahs na hind man lamang
marunong sumulat at hind maalam mag-isp sip.... Lakng
kahapishapis na caibhn ang namamasdan sa pasiya n~g Guinoong Pea, na
caya lamang kilal ay salamat sa "Anuario Militar n~g Espaa", sa m~ga
pasya n~g m~ga Virchou, n~g m~ga A. B. Meyer, n~g m~ga Kern, n~g m~ga
Blumentritt at n~g lubhang maraming m~ga pants na hinahan~gaan at
bantog sa boong sinucob! Datapuwa't lalo n~g kahapishapis ang isa pang
pagcacaiba: ang sinasalit n~g "La Independencia"[66] sa canyang
pagsasaysay n~g malaking pagdaramdam n~g boong sancataohang may
magandang asal n~g maalaman nila ang pagcamatay ni Rizal ... "Laking
kaibhang-anang "La Independencia"--n~g ganitong pagpapakita n~g
sancataohan n~g canyang pagpipighat sa pagpaty cay Rizal, at yaong
"sayw sa m~ga patay" na guinaw n~g m~ga castl sa canilang
pagcacatow n~g pagcpatay sa canilang tinampalasan, sayaw sa m~ga
paty na canilang idinaos sa ibabaw n~g bagong catatabong baunan ni
Rizal na ano pa't canilang guiniic at minunglaymunglay ang m~ga corona
at m~ga bulaclac na inilagay sa ibabaw n~g libin~gang iyon n~g
masintahing m~ga camay n~g m~ga catoto!"

Pinabantayn n~g Excelentsimo Seor Don Camilo Palaveja, Teniente
General n~g Ejrcito n~g Espaa at Gobernador at Capitan general n~g
Sangcapuluang Filipinas ang libin~gan ni Dr. Jose Rizal sa loob n~g
labing limang araw at labing limang gabi. Limampong sundalong castl,
isng capitan, isng teniente, isng sargento segundo at dalawang cabo
ang nan~gagbantay. Pnabantayan sa pan~gan~ganib na bac nacawin n~g
m~ga tagalog ang bangcay ni Rizal, at bago ipamalitang ito'y muling
nabuhay. Walang pinag-ibhan cay Jesucristo.

N~g macalampas na ang labinglimang araw, mul n~g iban sa lup, si
Rizal na walang cabaong at walng balot man lamang, na bang, iniwan
na n~g m~ga, nagbbanty.

Tinandaan na lamang n~g m~ga capatd ni Rizal ang pinaglbin~gan nito
n~g isng cruz.

N~g buwan n~g Agosto n~g 1898, n~g magtagumpay na n~g lubos ang m~ga
filipinong revolucionario at n~g maibab na sa Filipinas ang bandera
n~g Espaa, hinucay n~g ating m~ga calh ang libin~gan ni Rizal,
kinuha nila ang m~ga but at bun~g nito, inilagay nila sa isng
mahalagang urnang gaw n~g bantog na escultor na si Guinoong Romualdo
Teodoro de Jess, at pagcatapos ay inihatid n~g di mabilang na tao n~g
boong galang sa bahay n~g canyang ina. Buongbuo ang bun~g n~g lo ni
Rizal, na ano pa't napagkikilalang hind nasugatan n~g bala.
Datapuwa't n~g hanapin sa zapatos ang casulatang bilin n~g nasir, ang
papel ay naguing pulbos na't wala n~g mabasa cahi't isng letra man
lamang. Cahapishapis!...

       *       *       *       *       *

Ang m~ga sinaysay co sa m~ga talatang natalikdan ay m~ga balitang
bigay sa akin ni G. Saturnina Rizal, n~g canyang esposong si G. Manuel
Hidalgo, n~g m~ga caibiga't cakilala ni Rizal at ang iba'y aking
nabasa naman sa librong "Vida y escritos del Dr. Rizal," na sinulat at
inihayag ni Don Wenceslao E. Retana.

Sa libro ring "Vida y escritos del Dr. Rizal" ay aking sisipin ang
m~ga saysay ni Don Francisco Pi y Margall, n~g sinabi n~g si Don
Wenceslao E. Retana, ni Don Miguel de Unamuno at ni Guinoong Javier
Gmez de la Serna, ang tatlong nauna'y castl at itong hul ay
cababayan natin, sa pagca't dito siya inianc, tungcol sa Espaa, sa
Filipinas, cay Rizal at sa m~ga fraile.

       *       *       *       *       *

M~ga saysay ni Don Francisco Pi y Margall:--"Sawng palad n~g ang
m~ga nassacop n~g ating capangyarihan sa dacong Oceana: hind
ipinagcacaloob sa canila ang m~ga "derechos polticos", ang m~ga
carapatn  catuwiran bagng ucol sa tong namamayan, ayaw ipagcaloob
sa canil ang catuwirang magcaroon n~g m~ga tagapakiharp sa
Capulun~gang-Bayan, ayaw alsn sa canil ang pamatoc na sa canila'y
isinacly n~g m~ga fraile, at pagca nauucol sa iguiguinhawa n~g
canilang catawan sila'y nililimot na parang hind m~ga caanib n~g
Espaa. Papaanong iirog sa atin ang m~ga taong doo'y nananahan?
Papaanong hind magdaramdam n~g malaking pagcainp upang sila'y
macaligts sa cahariang sa canila'y namamahalang tulad sa m~ga unang
panahon n~g pagcalupig sa canila? Cung dumating ang araw na sila'y
manghimagsc, anong cacatuwiranin natin upang tayo'y dumang?"

       *       *       *       *       *

Ganito naman ang m~ga pananalita ni Don Wenceslao E. Retana:

"Si Jose Rizal ang siyang buhy na nagpapakilala n~g ating
cahapishapis na pamamahala sa ating sacop na ibng lupan. Hind
mangyayaring mapapanatili ang pagcasacp n~g isng caharan sa ibng
lupan cung d sa pamamag-itan lamang n~g dalawang paraan: O sa cusang
calooban n~g m~ga tub sa ibng lupang iyon,  sa spilitan.
Carapatdapat sabihing cailan ma'y walang ano mang guinaw ang Espaa
upang manatiling cus ang m~ga nasasacop na taga ibng lupain sa
pagkilala sa canyang capangyarihan; salun~gat na salun~gt ang gayn
sa patacb n~g caisipn n~g ating lh: sa tuwi na'y ipinalagay n~g
dalisy na castl, na hind tunay na guinagamit ang capangyarihan sa
nasasacop na ibng lupan, cung hind sinusupil ang m~ga tagaroon
upang sumund sa bawa't maisipan n~g nacapangyayari. (At unawaing
tinatawag na nacapangyayari, hind ang Estado[67], at hind rin ang
Pn n~g Estado, cung d ang castl). Pinapanatili n~g Espaa sa
pagkilala sa canyang capangyarihan ang nasasacop na m~ga taga ibang
lp sa pamamag-itan n~g lacs. Datapuwa't palibhasa'y hind sumsapat
ang nacucuhang salap sa Filipinas upang doo'y mapapanatili ang isng
malakng hucb n~g m~ga castilang tunay, minagalng n~g Espaa--cahi't
kinikilalang isng "casam-ang kinacailan~gang gawn"--ang
papamalaguin sa walang taning na panahn ang calacarng mul sa lacs
n~g "hicayat" n~g fraile, na ano pa't hinan~gad n~g Espaa ang magaw
ang hind mangyayaring bagay, na magcsabay ang pamamahal n~g fraile
at sac ang paglag n~g m~ga carunun~gan ayon sa bagong caisipn.
Datapuwa't hind macagaganp ang fraile sa canyang tungculing
"pagcafraile", cung hind niya gagamitin, ano mang cratnan, ang
canyang "tinutuntong lands", na ito'y d iba cung d ang paraang
papanatilihin ang bayan sa carilimn n~g isip at sa hind pagcatant
nang magagandang caasaln, at ang naguing bun~ga n~g gayong hidwang
palacad (papamalaguiin bagang "indio"[68] ang filipino hanggang
nabubuhay) na laban sa mapilit na cahin~gan n~g lacad n~g panahn
(cahin~gang hind macataliwacs at ayaw namang tumaliwacs ang
caramihan sa m~ga filipino) ay ang pagsilang n~g palisipang-bayang
talastas na n~g laht cung paano ang kinwacasan.

"Hind lamang ang d malilagang bats n~g panahn ang calaban n~g
lumang palacad; calaban din naman ang m~ga castilang anc sa Espaa,
na sa cawacasa'y ipinalagay nilng bawa't fraile ay canilang
capan~gagw; at sa ganito'y sa canilang cahapishapis na pag-uunahan sa
pagsisiran, silasil ring m~ga castilang may "hbito"  walang
"hbito", may ahit sa ulo  walang ahit ang siyang nan~gaglugsan n~g
canicanilang puri, hanggang sa mapagkilala tuly n~g m~ga tb sa
Filipinas ang taglay nilng budh. Sa isng bagay lamang
nan~gagcacaisa ang m~ga ganap na castil, may ahit sa ulo  wal; ang
papanatilihin sa pagca-"indio" ang m~ga pinamamagatang "indio"; bagay
na udyc n~g capalaluan n~g m~ga castil, capalaluang lalong
lumlubh, samantalang lalong mahigpt; ang pag-ibig n~g castl sa
canyang kinamulatang bayan (!)

".....................................................Untiunting
guingawang "guinoo" n~g Gobierno n~g Espaa ang m~ga filipino;
n~guni't sa pagca't nananatili ang fraile, ang cototohana'y nananatli
naman ang filipino sa "pagca-alipin", at ang nangyayari'y samantalang
lumalaganap ang pagbibigay catuwiran, lumulaganap naman ang pagyurac
sa catuwiran. Nananatili ang pan~gulong pn sa Colonia[69] sa
pagtataglay n~g capangyarihang magaw ang bawa't maibigan, at
nananatili naman ang fraile sa pagca siyang namamag-itan sa Bayan at
sa Gobierno, at sa ganitong calagaya'y wal n~gang kincamtang
masasabing ligaya ang "indio", liban na lamang sa ligayang papaguing
dapatin n~g fraileng sa canya'y ipagcaloob.

Lubs n~gang naguing magcaaway na totoo ang "Fraile" at ang
"Progreso"[70]: calabisn ang aln man sa dalawa. Minamagalng n~g
m~ga filipino ang "Progreso." Datapowa't cung alisn ang fraile; aln
ang "lacs" na icapipiguil sa paghiwalay n~g colonia? At sa ganito'y
di baga dapat na ipalagy na "sospechoso"[71] ang filipinong
magmunacalang magwacs n~g "lacs" n~g fraile? Nariyan ang ugt n~g d
magaping capangyarihan n~g fraile: hind n~g mangyayaring mahalinhan
sil. Nalalaman n~g m~ga fraile ang bagay na it, caya't guingaw
nil bawa't maisipan. At ang Gobierno n~g castilang nagpapacapagal n~g
d ano lamang sa _iguiguinhawa_ n~g m~ga filipino, gayon ma'y hind
mangyaring d niya gamitin ang fraileng magpacailan ma'y siyang bucl
n~g _ipinaghihirap_ n~g canyang m~ga sacp na iyang pinagsisicapan
niya ang pagtatam n~g "magandang palad."


..................................................

"Samantalang nananatili sa alaala n~g bayang Filipinas ang hind pag
limot cay Rizal, mananatili naman sa bayang iyon ang pagmimithing
magcaroon n~g isng Bayan pusps sa carapatn at may magandng
caasaln. Sa ab n~g Filipinas cung sa canya'y lumpas ang
pag-aalaalang iyan! Hihibic siya sa caalipnang atang n~g m~ga taga
ibang lupan! At lal pa n~gang magalng sa matandang Espaa na
mamuhay ang canyang nagung anc sa marilg na casarinln cahi't na sa
carukhan, at huwag pawin sa dibdib ang catibayan n~g dating
pagguiguiliwn, cay sa magtiis ang nagung anc na iyan sa pagcasacp
n~g isng li, na cahi't magpacayamanyaman ay hind magttaglay cailan
man niyang talinghag at di mapagwaring pagsintang catutub n~g tunay
na in.................................."

Cahabaghabag na Espaa, na totoong ipinagsisigawan sa pagdiriwang n~g
m~ga lbolibong halng, na conowa'y sumsinta sa kinaguisnang
bayan!... Cahabaghabag na Espaa!... N~g umaga ring iyn, casabay
n~g tugtg n~g "Marcha de Cdiz" na naalis na patuluyan ang paghahri
mo sa ps n~g Filipinas! Ang psong iyan ay ang cay Rizal na
pinaglagusan n~g bala, oh culang palad na Espaa! n~g iyong m~ga
mapagpaconwaring sumisinta sa kinamulatang lupa!... Hind; hind ikaw,
loob mahal na Espaa, ang umamis n~g buhay n~g Dakilang Banl na iyn,
ang taong yaong itinutulad cay Jesucristo n~g boong catuwiran n~g
pitong an~gaw-an~gaw na pawang naguing m~ga anac mo: ang pumatay sa
canya'y ang budhing hlig sa cariliman n~g m~ga iniyanac sa iyong
lupang inudyucan n~g isang pulutong n~g m~ga fraile; iyang m~ga
fraileng cung hind nan~gatutong gumanp n~g canilang m~ga
catungcalang mahl, ang lalong m~ga mahal na catungculan sa m~ga
nagpapan~galang "Ministro n~g Dios", na man~gagsidalaw sa capilla
upang ihandog ang canilang m~ga abuloy sa calolowa n~g hinatulang
patayn, ay nan~gatuto namng pumaroon sa capatagan n~g Bagumbayan
upang magcamt n~g lihim na galac sa panonood sa pagcapatimbuang n~g
Dakilang Mapaninta sa calayaan, na ang guinawang sangcala'y ang
balat-cayong pagsint sa kinamulatang lp sa han~gad nilang patdn
ang sumusunog sa canilang cauhawan sa dug n~g m~ga filipino ... At
samantalang sinasabi ni Rizal sa isang jesuita, sa calaguimlagum na
sandalng iyon:--"Am: pinatatawad co ang laht n~g boong ps, sino
ma'y wal acong kinasasam-an n~g loob!--ang m~ga fraile, at cung d
sila'y ang canilang m~ga caanib, ay isinusulat naman nila sa "La Voz
Espaola" ang ganito:

"At sa ganyan lamang paraan, sa "PAGWALIS" n~g masamang binh, sa
"PAGGAPAS" n~g m~ga tuyng uhay sa halamanan, maiilagang magpahamac sa
canilang sarili ang m~ga mangmang at ang m~ga magdarayang tacsl na
ipinagtumulac n~g lalong m~ga budhing tampalasan sa pananandata laban
sa Inang bayan, at ang m~ga itinulac n~g manggagamot na mestizong
insc sa paglabg at sa pagtalicd sa pananampalataya."[72]

"Paanong hind bbarilin si Dr. Jose Rizal ay ang pasiya n~g m~ga
namamatnugot sa caisipang bayan sa Filipinas, ang icaliligtas lamang
n~g Espaa sa canyang colonia malaya ay ang "PAGWALIS" at "PAGGAPAS",
sa macatuwid baga'y ang "PAGLIPOL" (sa m~ga filipino)? Sa
caculan~gang palad ay hind pa nagaganap ang pagcatuto n~g m~ga
castl: baga man sa alin mang lupan at sa alin mang panaho'y pawang
capahamacn ang ibinun~ga n~g paraang "WALIS" at "GAPAS", ay siya ring
ipinagpatuloy na gawin sa Filipinas ... At sa "pagwawals" at sa
"paggagapas, na casabay ang pagtugtog n~g "Marcha de Cdiz" at ang
sigaw na "Viva Espaa!" ay nawal sa atin ang magandang Capuluang
iyon, sa pagpapalag-s n~g bla sa canyang ps sa ps n~g pan~glo
n~g m~ga tong doo'y inianac, ang maningning na tagalog na si Jose
Rizal."

.................................................... "Halos ang boong
casalanan n~g lubhang casakitsakit at hind na maggamot na
pagcacmali ay na sa Arzobispo at na sa m~ga fraile. Cung hinin~g
sana ni pr Nozaleda at n~g m~ga fraile ang "indulto" ni Rizal, hind
lamang sa catuparan n~g isng catungculang lubhang nauucol sa
nan~gagppanggap (lakng capusun~gan!) na m~ga "kincatawan ni
Jesucristo sa ibabaw n~g m~ga lp" (ni Jesucristong bucl n~g
cabaitan at n~g pagcacaawang-gaw); cung d naman n~g canilang
maisu-at sa m~ga mapupusoc na dibdib ang pagcapamag-itan nil at n~g
huwag mbaril si Rizal, bagay na cung guinaw nila'y maaasahan halos
na humilig disin ang calooban ni Polavieja sa pagcaaw. Datapuwa't sa
gayng patacb n~g sip n~g m~ga fraile, na "WALIS!" at "GAPAS!"
sil n~ga ang lalong totoong nangagdaramdam n~g pagcauhaw sa dug sil
n~ga ang lalong nagtataglay n~g lubhng malakng pagtatanim n~g galit
(ganyan ang canilang pagtupad sa "ibiguin mo ang capuwa mo tawo na
gaya n~g pag ibig mo sa iyong sarili!") laban sa marilg na tagalog,
at hind n~ga ang paghin~g n~g "indulto" ang canilang guinaw, cung
d ang pagparoon sa Bagumbayan, puspos n~g hind nila maicailang
ligaya, upang mapanood n~g canilang sariling m~ga mat, na tunay
n~gang natimbuwang si Rizal at hind na muling macababan~gon pa ...
Pagcalakilaking capan~gitan n~g asal na yan cung panonoorin sa
talr n~g caisipan! Hind n~ga mangyayaring d caririmariman n~g
talr n~g caisipan ang ganyang casamasamaang cagagawn n~g m~ga taong
sinasabing m~ga apstol n~g religin n~g pagsisintahan n~g lahat n~g
m~ga inianac! At caya ganyan n~ga ang nangyari, na samantalang
natutuclasan ni Rizal na siya'y huwag malimot n~g sangcataohan
magpasawalang hanggan, ibinubuhos naman n~g m~ga ganid na fraileng
iyang tunay na caalit n~g wags na budhng binyagan, sa canilang
talagang hind nagcalinis na "historia" ang calakilakiha't macapl na
dun~gis, na ano pa't magpacalan ma'y walang macalilinis na ano mang
leja, m~ga panalan~gin  m~ga himal man"....

       *       *       *       *       *

"Tniis ni Rizal--anng pants na castlang si Don Miguel de Unamuno
ang mahambg na cagaspan~gan n~g asal n~g (lahing) put, asal na
magaspang na walang maiuucol cung d ang salitang griego: "authada."
Ang cahulugan nito'y ang pagcalugod n~g isng tao sa canyang sarili,
ang canyang pagcagalc na siya'y naguing siya, ang mag alw sa canyang
saril, at sa cawacasan, ang caraniwang cahulugan, ay ang pagmamalak,
pagwawalang pitagan sa ib "authdico," at nagmamalaki, sa hind
pagcaunw n~g clolowa n~g iba, samacatuwid baga'y sa casalatan n~g
canyang cayang msoc sa m~ga calolowa n~g m~ga iba at makita at
damdamn ang daigdig na gaya n~g canilang pagcakita at pagdaramdam."

       *       *       *       *       *

"Carapatdapat pagsiyasating magalng-ani Guinoong Javier Gmez de la
Serna naman--ang cataohan ni Rizal. Nabuhay na tatlompo at limang
tan: naliguid na niya ang daigdig pagganap niya n~g icadalawampo't
pitong tan; siya'y mdico, novelista, poeta, poltico, fillogo,
pedagogo, magsasac, tipgrafo, polglota, (mahiguit na sampong wic
n~g iba't ibang bayan ang nassalit), escultor, pintor, naturalista,
caanib sa m~ga bantg na m~ga Capisanang tungcol sa dunong, sa Europa;
ibininyag ang canyang pan~galan sa m~ga bagong bagay na canyang na
tuclasan; nanahn at nag-aral sa m~ga malalaking pan~gulong bayan sa
Europa at Amrica; hind cacaunti ang bilang n~g dahon n~g librong ito
ang kinatatalaan n~g canyang m~ga libro at m~ga casulatan.
Nan~gag-alay dahil sa canyang pagcamatay n~g m~ga "velada" at m~ga
patungcol na alaala ang ilang m~ga capisanan n~g m~ga pants, at ang
m~ga phayagan sa boong tinacpan. Iyan ang taong ating binaril."

       *       *       *       *       *

Niyayo'y buwan n~g Agosto n~g 1882.

Nalilipos n~g lagum ang boong Maynila; cakilakilabot ang pagcacamatay
n~g tao dahil sa sakit na "clera". Casalucuyang inilalathal niyon
ang "Diariong Tagalog"; dalawa caming mnunulat sa wc natin sa
phayagang iyon, ang tan~ging macabayan at crilagdilagan filipinong
si Gat Marcelo Hilario del Pilar Gatmaitan at ac. Datapuwa't ay! n~g
panahong iyo'y natatanicalaan ang calayaan n~g m~ga panitic, walang
nasasaysay cung d ang papaguingdapating itulot n~g macapangyarihang
dito'y nagmamay-ar n~g buhay, dan~gal at pamumuhay n~g m~ga culang
palad na filipino. Sa guitn n~g gayong cahapishapis na calagaya'y
siyang pagdating sa amin n~g isang sulat na galing Barcelona, liham ni
Rizal na may calakip na isang mababang casulatang wicang castil, na
"Amor Patrio" ang nababasa sa unang talat, at ang firma'y
"Laong-Laan". Walang cahulilip na lugod ang aming tinam n~g basahin
naming dalawa ang casulatang iyon. Maalab at dalisay na pagsinta sa
tinubuang lp ang doo'y nlalamang sinasaysay sa calugod-lugod na
pagcacahanay, m~ga hiwagang pananalitang sacdal cagandahang tumtaos
sa ps n~g bumabasa. Nagpan~gagaw caming dalawa ni Gat Marcelo sa
paghuhulog sa wcang tagalog n~g casulatang iyon, at sa cawacasa'y
pinagcayaran naming ang calahating dacong una'y siya ang tatagalog,
at ac naman ang calahating dacong hul. Palibhasa'y numanamnam n~g
timyas n~g pananalit ni "Laong Laan", hind cami nagdamdam pagod n~g
paghuhulog sa sariling wicang dukh n~g casulatang na sa mayamang wic
ni Cervantes, at pagdaca'y inilathl namin sa phayagang iyon. Mul
niyo'y kinaguiliwan co na n~g lubos ang calahing sa pagsulat ay aking
napagkilalang may pusong wags na macabayan, ano pa't laguing
sumunodsunod sa canya ang aking calolowa sa walang licat na canyang
pagsusumicap sa icaririlag n~g bayang minamahal, at towi na'y
nakipanig sa canyang tow  hapis......

Napipiit ac sa bilanguan n~g Cdiz, Espaa, casama n~g lubhang
maramng gaya co ring ipinatapong m~ga filipino at ilang filipina n~g
Gobierno n~g castil, n~g aking mabasa ang "telegrama" sa m~ga
phayagan doon, tungcol sa pagcpabaril n~g m~ga halimaw na ganid sa
Dakilang Anak n~g linuluhuran cong Inang Bayan. Nanghilacbt aco't
lalong pinaglahuan n~g pighat ang calolowa cong gaps na n~g hapis sa
pagcapalay sa kinamulatang lp, sa magulang, asawa't m~ga anc, na
pawang sinusuyuan n~g maalab na pagsinta.....

N~g macaow ac rito sa Filipinas n~g tang 1899, ang unang minith
co'y macapagtay ang lahing caymangu n~g isng marikt na "monumento"
na cailan ma'y magpapaalaala sa boong sinucob cay Dr. Jose Rizal, at
n~g mabigyang caganapn ang gayong nais, insip cong yumr n~g isng
mahalagang "Album", na ang bawa't daho'y gaw n~g isng matalinong
filipino. Nang masabi co ang gayong panucal sa macabayang si G.
Eulalio Carmelo, pagdaca'y binigyan ac n~g bilang ambg niyang limang
daang cartulinang catatagang dahon n~g sinabi n~g Album: ipinamahagui
co ang m~ga cartulinang iyon sa m~ga paham, sa m~ga literato, poeta,
escritor, periodista, msico, pintor, dibujante at iba pa, upang
bawa't isa'y magtitic doon n~g acalain nilng pintura, msica,
caisipan, dibujo  ano mang macapagpapahalaga sa "Album." Gumanp ang
lahat at ibinigay n~g bawa't is ang canicanilang gaw sa itinayng
"Capisanan sa pagpapaunlac cay Rizal", upang ipaencuaderna ang "Album"
at pagcatapos ay parifahan, at ang mapapagbilhn sa m~ga billete n~g
rifa'y mapagpatuunan n~g gugugulin sa Monumento cay Rizal. Naggayac
naman ac n~g isng mainam na "Velada lrica, literaria at
instrumental," na guinanp n~g ica 30 n~g Diciembre n~g 1899 sa teatro
Libertad. Agawn at hinanakitan pa ang pagbil n~g billete. Maraming
m~ga palco ang naipagbil n~g tigsasandaang piso at m~ga butacang
naipagbil hangang tigdadalawampo't limang piso, m~ga salapng
tinanggap na lahat n~g sinabi n~g pan~gulo n~g Capisanang gaya rin
naman n~g "Album". Nang macaraang ilng linggo mul n~g gawin ang
velada'y inacal cong mauusis co na cung gaano ang kinlabasan,
pagcatapos maawas ang gugol, n~guni't nasayang ang aking pagl sa
pag-uusis: salap at "album" ay capowa nan~galigpit sa lihim n~g d
co mataroc, n~g d co mawataswatasang "lalim n~g catalinuhan at
dunong" n~g m~ga "maririlag na macabayang" sa "talinghaga'y"
nan~gag-iin~gat n~g lubhang mahalagng salapng ambag n~g bayan sa
Revolucion ... N~g walng caratnan ang maulit n~guni't mapitagan cong
pag-uusisa'y iniwan co ang gayng gawang hind abot n~g aking caya, at
nag isip acong magtatag n~g isng hayg na ambagang hind lamang hubad
sa m~ga "hiwagang" di cayang saliksikin n~g cutad cong bat, cung d
lubos na lantaran at malayo sa camay n~g m~ga "cababalaghan": madals
n~g nangyari sa akin yaong casabihan n~g m~ga castlng: "unos tienen
la fama y otros cardan la lana"[73] "iba ang nabbusog at aco ang
napapagbintan~gan", caya't humanap aco n~g paraang mailagan ang gayong
cahidwan, Nakiusap aco cay general McArthur, na n~g panahong iyo'y
siyng Gobernador Militar dito sa Filipinas, at cay Mr. William H.
Taft, na niyo'y Presidente n~g Comisin Civil, na mangyaring abuluyan
nila aco sa adhicang macapanghin~g n~g ambag sa lahat n~g filipino
upang macapagpatay n~g isng monumento cay Rizal, sa pamamag-itan n~g
paraang magtatayo n~g isng Comit (capisanan) na ang bubu-o'y m~ga
guinoong filipino na siyang mamamahal n~g nauucol sa paglalaganap n~g
paghin~g n~g ambag at makikipag-alam sa m~ga municipio at iba pang
pagcacatiwalaang manghin~g n~g ambag, at ang lahat n~g untiunting
matitipong ambag ay doon ilalagac sa Tesorero Insular n~g Gobierno, at
n~g mangyaring magaw ang laht n~g ito'y aco'y namanhic na maglagd
n~g isng ucol na Ley ang Comisin Civil. Capowa napahinuhod sa akin.
Inilagda n~g sinbi n~g Comisin Civil ang ipinakiusap cong Ley at
inihalal na bubu n~g Comit ang m~ga tagaritong aking ipinalagay, na
d iba cung d si na guinoong Toms G. del Rosario, Ponciano Rizal,
Teodoro Rafael Yangco, Juan Tuason, Dr. Aristn Bautista Lim, Mariano
Limjap, Ramn Genato at Maximino Paterno. Hind nawalan n~g m~ga
calah at n~g pamahayagang filipinong sumalangsang sa aking panucal,
na d umano'y sa pagca't na sa mahigpt na carukhaan ang bayan ay
hind marapat isipin ang m~ga gayong pagcacagugol cung d ang marapat
pagsicapa'y ang mapapagcunan n~g macacain; pan~gan~gatuwirang hayag
cong sinagot sa aking pinamamatnugutang sariling phayagang "El Grito
del Pueblo" at "Ang Kapatd n~g Bayan" na hind icababawas n~g yaman 
icraragdag n~g paghihirap na ang pitong millng filipino'y umambag
n~g tigagalawang cntimo bawa't isa, upang macapagtayo sa
kinatimbuwan~gang lp n~g naghayin n~g dug at buhay at n~g ang
bayang ito'y magcamit calayan at dan~gal; na ang dalawang cntimong
ibibigay n~g bawa't filipino'y maguiguing isang maliwanag na
tagapagpatotoo sa boong cataohang ang lahing caymangui'y marunong
magmahal sa capatd na may mahal at bayaning pusong natutong
magtanghal n~g capurihan n~g bayang kinaguisnan, bucod sa
macapagpapasulong n~g calooban sa m~ga cababayan upang panghinularan
ang m~ga dakilang gawang cagalin~gan n~g pinaghahandugan n~g gayong
bagay, at ang "monumento'y" magpapagunit sa maghahalihaliling tao sa
panahng hinaharap, sa natutong pumucaw sa m~ga carugong nhihimbing
sa caalipnan at nagban~gong puri ... Naraos ang panghihin~g n~g ambg
at n~gayo'y casalucuyang iniin~gatan n~g Tesorero Insular ang may m~ga
isng daan at labing anim na libong piso (P. 116000) na siyang
gugugulin sa hind malalao't matatayong monumento cay Rizal, sa paseo
n~g Luneta, na sa canya'y pinagbarilan. Cung magalng  masam ang
aking guinaw sa pagcapanucal n~g monumentong iyn, ang m~ga
cababayang may damdamin ang siyang magpasiya.

Sa pagpapaunlac din sa ating capatd na _Martir_ ay naglathal ac n~g
linguhang phayagang Rizal, na sa casawang palad ay hind tumagal ang
buhay.

Ang m~ga guinaw cong ito'y sa pagtupad sa aking catungculang
pagcafilipino.

Matibay na n~gang totoo ang hind pagcalimot cay Rizal. Sa taon-tao'y
guinagaw, sa sangcapuluang it, sa icatatlomp n~g Diciembre, ang
pag-aalaala n~g sa canya'y pagbaril, na nalalao'y lal namang
naguiguing dakil. Sa Maynil at sa m~ga bayanbayan ay may m~ga
itinayong Escuela Rizal, Instituto Rizal, Colegio Rizal, Liceo Rizal,
Ateneo Rizal, Restaurant Dimas Alang, Cinematgrafo Rizal, Orquesta
Rizal, Club Rizal, at may man~ga nagbibil naman n~g Relj Rizal, Tela
Rizal, Cronmetro Rizal, Botones Rizal, Tabaco Rizal, Zapatos Rizal,
Fsforos Rizal; Papel Rizal, sa lahat n~g bahay n~g bawa't may
damdaming filipino'y may larawan ni Rizal; pinan~galanang Rizal n~g
Gobierno ang is sa m~ga lalong malalaking lalawigan dito Filipinas,
ang lalong caraniwang gamiting sello n~g Correong dalawang cntimo ang
halag ay larawan ni Rizal ang naroroon; ang cay Rizal ding larawan
ang na sa billete  papel na gastahing dalawang piso ang halag, na
siyang lalong laganap; ano pa't masasabing saan man sa lupang it'y
walang naririn~gg at walang namamasdan cung d si Rizal ... Ang m~ga
cuhilng sa canya'y nagpapatay at cahi't patay na'y canilang
pinagtataniman pa, baga man lihim at d maihayag, napipilitang gamitin
ang sello n~g Correo ni Rizal, in~gatan ang billeteng dalawang piso ni
Rizal ... Iyan ang walng catapusng n~gitn~gt na parusa sa may
pusaling budh!...

Inilagd co ang maiclng casaysayan n~g buhay ni Rizal, sa pagca't
ulirng maningning na mapanghihinularan n~g laht sa pagsinta sa
kinaguisnang bayan at sa capow tao, sa pagsisicap sa pag-aaral at sa
calinisan n~g asal. Ang nagaw niya'y bakit hind magagaw n~g bawa't
filipino?

Pinagsicapan cong isinawic natin ang canyang m~ga kinathang _Noli me
tangere_ at _Filibusterismo_, at isasatagalog co rin ang canyang m~ga
tul at iba pang canyang m~ga sinulat sa pagca't ang lahat n~g iya'y
siyang matibay na haligui n~g cagalanggalang na sambahan n~g ating
m~ga calayaan at casarinlang canyang pinagpilitang itay sa
catigastigasang bat n~g pagsintang maalab at dalisay sa kinaguisnang
lp, sa pamamag-itan n~g canyang macapangyarihang sip.

Ang _Noli me tangere_ at ang _Filibusterismo'y_ ilaw na maliwanag na
pumapatnugot sa m~ga filipino sa lacbaying cahiraphirapan at
mapan~ganig na pagtatam n~g casarinlang minimith. Cay Ibarra-Simoun
at cay Elas ay mamamalas natin ang pagsintang tunay sa cagandaganhang
lupang kinakitaan natin n~g unang liwanag; cay Don Rafael Ibarra at sa
canyang anc na Crisstomo'y ang pag-uusig n~g m~ga tacsl sa bawa't
may magandang clolowa; cay Cpitn Tiago'y ang taong walang malay
nalulugso ang puri dahil sa pagca mapaniwalan sa hiduwang
pinasasampalatayanan n~g m~ga gumagamit n~g religin ni Cristo upang
maday ang sangcataohan; sa ina ni Mara Clara'y ang babaeng ibinulid
sa ban~gin n~g carumaldumal na cahalayan n~g nanumpang magpapacalinis
n~g calolowa't catawan hanggang nabubuhay; cay Mara Clara'y ang
dalagang pinagmunglaymunglay ang ps n~g tunay na amng nagpapangap
na "cahalili n~g Dios" at ang kinasapitang calaguimlaguim n~g
cahabaghabag n~g kinculong hangang nabubuhay sa d umano'y ligpitan
n~g m~ga esposa n~g Dios; sa m~ga fraileng si pr Dmaso, si pr
Sibyla at si pr Salv, ang malulupt at casuclamsuclam na caugalan
n~g m~ga tong may catungculang mahigpt na magpacabat at
magpacalinis n~g asal; cay filsofo Tasio'y mapaguunaw ang
casakitsakit na cahan~galng naghahar sa m~ga filipino; cay cabesang
Tals ay ang tong ipinahamac n~g malupt na pag-uusig n~g magpacailan
ma'y caaway n~g m~ga filipino; cay Dr. Pasta ay ang larawan n~g m~ga
pants na walang pinagsisicapan cung di ang canyang sariling
cagalin~gan at iyayaman; cay Doa Consolacin at cay Doa Victorina'y
ang m~ga babaeng han~gal at halng na siyang unaunang nagpapahirap 
cumucuty sa m~ga calah, dahil sa sila'y kinasama  naguing asawa
nang lping dito'y nacapangyayari; cay Sisa'y ang cahabaghabag na
babaeng pinahirapan hangang sa masir ang sip at mamatay n~g m~ga
tampalasang may budhing halimaw; sa isng salita'y bawa't talata n~g
_Noli me tangere_ at _Filibusterismo'y_ palatuntunang maningnng sa
pamumuhay dito sa Filipinas, palibhasa'y casaysayan nang catotohanang
m~ga nangyari at nangyayari pa sa m~ga lupang ito. Sa alin mang bahay
n~g tunay na filipino'y hind dapat mawal ang dalawang librong iyon
at salaminng lagu ang buhay ni Rizal, at sa araw na gawng patnubay
n~g cafilipinuhan ang buhay ni Rizal, at gamiting palatuntunan ang
_Noli me tangere_, ang _Filibusterismo_ at iba pang m~ga casulatan n~g
"Martir sa Luneta", sa araw na iyo'y macahihiyaw na tayong lahat, na
ang Filipinas ay ligtas na sa lahat n~g caalipnan, at ang lupang
ito'y siyng pangulo sa dan~gal sa boong casilan~ganan, lowalhating sa
sancapuluang ito'y mith ni Rizal, Andres Bonifacio, Marcelo Hilario
Del Pilar, n~g yutayutang m~ga filipino at n~g abang si

PASCUAL H. POBLETE.

[Larawan: G. Saturnina Rizal ni Hidalgo  Neneng Rizal Capatd na
matand n~g Dr. Jose Rizal, at casalucuyang nagpapalimbag n~g "_NOLI
ME TANGERE_" at "_FILIBUSTERISMO_." SA WICANG TAGALOG, Imp. de M
Fernndez, Paz 447, Sta. Cruz.]

MGA TALABABA:

[1] Marami ang tumatawag n~g _Silan~gan_ sa Laguna.

[2] _Indio_ ang tawag n~g m~ga castil at n~g m~ga mestizong castila
sa tunay na lahing malayo.

[3] Tong may dunong.

[4] Tong-hayop.

[5] Ang catumbas n~g casabihang ito sa wic natin ay yaong: _Ang
naghahanp sa wala, ay baliw ang cahalimbawa._

[6] Escultura: ang paggaw n~g ano mang larawang bat  cahoy.

[7] Ang pagllan. (Pagpupuri sa m~ga sasacyngdagat ni Magallanes.)

[8] Nagttamo n~g dilg ang Inang Bayan sa pamamag-itan n~g dunong.

[9] Capisanang humahatol  nagppasiya.

[10] Ang pagpupulong n~g m~ga dios.

[11] Sa tabi n~g Pasig.

[12] Casulatang inilalathl sa pamahayagan.

[13] Pag-ibig sa tinubuang lp.

[14] Ang Diariong Tagalog ang caunaunahang pmahayagang wicang castl
at wicang tagalog na inilathl sa araw-araw. Sapagca't n~g panahng
iyo'y inuusig ang sino mang filipinong nagpapakita n~g pagcamalulugdn
sa m~ga calayaan; inilagy na ang namamatnugot sa _Diariong Tagalog_
ay ang castilang si Don Francisco Calvo Muoz, na Administrador n~g
Rentas Estancadas; n~guni't ang tunay na sumusulat ay si G. Marcelo
Hilario del Pilar at si G. Pascual H. Poblete. Tumutulong ding madals
si G. Jos Cuaderno.

[15] Hucm na humahatol n~g m~ga nauucol sa sinasampalatayanan.

[16] _Hada_: Hiwagang babae na n~g panahong una'y pinaniniwalaan n~g
m~ga europeo.

[17] Ang hindi tul, ang tuloytuloy na pananalit.

[18] Si Codro ang hulng hr sa Atenas at inihayin sa kinamulatang
bayan ang canyng buhay.--Leonidas, hr sa Esparta na nagsangalng
n~g daang Termpilas, sa pamamag-itan n~g tatlong daang tao, laban cay
Jerjes.

[19] Panghihimagsic ang itinagalog n~g ib sa salitng _revolucin_,
na tila hind angcp, sa pagca't dito'y ang sinasabing _revolucin_ ay
ang bagong pagpapalacad n~g isang bayan  nacin.

[20] Calacarng tadhn n~g May-Capal sa lahat n~g canyng linikh.

[21] Malayang mag-sip, na ano pa't hind sumasampalataya cung d sa
masasabing parang nakikita at nahihpo.

[22] Ang ayaw sumampalatayang may Dios.

[23] Ang napapanig sa "partido polticong ang sinusunod na
palatuntuna'y ang pagsasangalang at paglalaganap n~g lahat n~g m~ga
calayaan.

[24] Tinatawag sa polticang "clerical" ang "partido"  ang taong ang
sinusunod na palatuntuna'y ang pagsasangalang sa lahat n~g m~ga
sacerdote, sa pinasasampalatayanan n~g m~ga sacerdote at sa
icaguiguinhawa at icauunlac n~g m~ga sacerdote.

[25] Ang napapanig sa "partido republicano" na ang sinusunod na
palatuntuna'y ang m~ga naucol sa pagtatayo n~g "repblica" at sa m~ga
pamamahala n~g bayan sa bayan sa icagagaling n~g bayan din.

[26] Ang m~ga capanig sa partidong nagpupumilit na si Don Crlos de
Borbn, na cabigan n~g m~ga fraile at n~g lahat n~g m~ga sacerdote,
ang siyang maguing hari sa Espaa.

[27] Ang cabooan n~g isang samahan n~g m~ga tong nagcacaisa n~g
pasiya tungcol sa inaacala nilang lalong magalng na pamamahala at
pamiminuno sa bayan.

[28] Ang halos na sa calaguitnaan n~g sangcalupaan.

[29] _Brindo_ ang na sa, wicang castl; galing sa wicang _brindar_,
na ang cahuluga'y ang pag-inm n~g alac na tand n~g paghahan~gd n~g
icagagalng n~g pinag-aalayan.

[30] Walang tunay na catumbs sa wicang tagalog ang wicang castilang
_Patria_, na ang cahuluga'y tinubuang bayan, tinubuang lp, sariling
bayan, sariling lp, kinaguisnang bayan at iba pa.--Paunw n~g
tumagalog.

[31] Hiwatigan n~g bumabasang hind tinatawag ni Rizal na
"Inang-Bayan." Catutubong pan~galan ang "Inang Bayan:" ang sabing
"Inang Espaa'y" pan~galang kinaugalian lamang, (gaya n~g pagtawag n~g
m~ga musms sa hind tunay na in: Nanay Andang, nanay Liling at iba
pa). Paunaw ni W.E. Retana.

[32] Caraniwang cublihan.

[33] May tinc na cahoy na inilalagy sa lands at n~g mahadlan~gn
ang lacad n~g nan~gagcacabayong sundalo.

[34] Patibng na pang-hli sa caaway.

[35] Bacod na malakng cahoy.

[36] Bacod na malalakng cahoy na pataguild.

[37] Palatuntunang nagtatadhan n~g m~ga hb n~g m~ga cublihan.

[38] Mangagamot sa mat.

[39] Isinatagalog co na ang tulang it at gayn din ang _El embarque_,
_Por la educacin_, _A la juventud filipina_, ang zarzuelang _Junto al
Pasig_, ang _El Consejo de los Dioses_, at iba pa at ipalilimbag cong
calakip n~g librong BUHAY NI RIZAL na aking sinulat. _Pascual H.
Poblete._

[40] "Tulisn sa dagat" ang tunay na cahulugan sa tagalog n~g wicang
castlang "filibustero", ayon sa "Diccionario de la lengua castellana"
na gaw n~g "Real Academica Espaola"; n~guni't dito sa Filipinas ay
binigyan n~g m~ga castl n~g ibang cahulugan. Tinatawag dito nilang
"filibustero" ang filipinong ayon sa m~ga sapanth nila'y
nag-aacalang lumabag at maglugso n~g capangyarihan n~g Espaa sa
sangcapuluang ito at n~g macapagsarili. Pinag-uusig n~g gobierno n~g
castl n~g catacottacot n~g panahong iyon ang bawa't filipinong
mapaghinalaang may budhng "filibustero". Cung sabihin n~g m~ga di
marunong n~g wicang castila'y "plibastiero."

[41] Capulun~gang lagui n~g pagsisiyasat n~g lahat n~g m~ga limbag.
Cautusan dito n~g panahon n~g Gobierno n~g Espaa, na ang lahat n~g
m~ga limbag at ipinalilimbag upang ilathl, gaya n~g m~ga libro at
m~ga pamahayagan, ay paraanin muna sa "Comisin Permanente de
Censura." Pinarurusahan n~g mabigat ang sumuay sa cautusang ito.
Naboboo ang sinabi n~g Comisin n~g m~ga fraile at m~ga castl.

[42] Ang tinatawag niya ritong Bayang sarili ay ang Espaa.

[43] Ang m~ga cagawad  cawan n~g gobierno.

[44] Si Costa'y castl.

[45] Capn.

[46] Pants na castl.

[47] Ang mairuguin sa laht n~g bagay na nauucol sa Filipinas.

[48] Sa laking pag-guiliw ni Blumentritt sa Filipinas ay pinan~galanan
ang isang anac niyang babae n~g "Loleng" at ang inuugali niya at n~g
caniyang m~ga anac ay ang asal n~g m~ga filipinong may pinag-aralan.
Maraming di ano lamang ang m~ga librong sinulat ni Blumentritt tungcol
sa Filipinas at ang isa sa m~ga librong ito'y ang "Diccionario
Etnogrfico de Filipinas."

[49] _Psicologia_: isang bahagui nang Filosofa na nagsasaysay n~g
nauucol sa calolowa at sa canyng m~ga sancap at m~ga gaw.

[50] _Antroplogo_: ang pantas na nacatatalos n~g carunun~gang
_Antropologa_, na kinapapalamnan n~g m~ga nauucol sa catawan at
caasalan n~g tao.

[51] Bawat siglo'y may isang daang taon.

[52] Casaysayan n~g m~ga nangyari.

[53] Ang binbanguit dito'y ang pagsasan galang n~g m~ga filipino sa
capangyarihan n~g m~ga francs sa pakikibaca sa Conchinchina, sa utos
n~g Espaa.

[54] Datng sacp n~g Espaa ang Borneo, na n~gayo'y tinatawag ni
North British Borneo; n~guni't sa capabayan n~g Gobierno n~g Espaa'y
napalipat sa capangyarihan n~g Inglaterra.

[55] Inaanyayahan co ang lahat n~g m~ga cababayang cami'y magtay n~g
isng capisanang ang pamagt di'y _Liga Filipina_. Ang ssunding
palatuntunan sa capisanang ito'y ang Estatutos  Palatuntunan n~g
_Liga Filipinang_ itinay ni Rizal na isinatagalog co n~gayon. Bawa't
sang-ayon dito sa aking anyaya'y macasusulat sa akin dito sa daang
Misericordia blg. 123, bayang Sta. Cruz, Maynl. Cung marami, ang
tanggapin cong pagsang-ayon tatawag ac n~g malakng pulong at n~g
macapaghalal n~g m~ga pn at iba pang kinacailan~gang gawin. Totoong
mahalag ang magcaroon ang m~ga filipino n~g ganitong capisanan
..._Pascual H. Poblete_.

[56] Ang sabing "hotel" ay ipinan~gun~gusap na Otel. Wicang francs na
ang cahulugan ay tahanang sarili, at cung minsan nama'y bahay na
tumatangap na tumloy at magpacain sa canino mang nagbabayad. Sa
wicang castila'y "hostera"  "hospedera".

[57] Ang m~ga caisipang nauucol sa pamamahal n~g bayan.

[58] Ang cahulugan n~g sabing Pilato ay "lalaking may sandatang
palas." Ang pan~galan niya'y Poncio at apellido ang Pilato. Nang
panahong yao'y siya'y Presidente  Procurador sa Judea, catungculang
guinanap niya n~g sampong taon, n~g panahong har si Tiberio. Nang
magpasimul si Juan Bautista n~g pan~gan~garal, ang gobernador sa
Judea ay si Pilato. Sinasabi ni San Lcas, na ang is sa m~ga guinaw
ni Pilato ay ang pagpatay sa ilng m~ga taga Galilea, at inihal ang
canilang dug sa m~ga hayin niya sa canyang kinikilalang m~ga dios. Sa
is sa m~ga fiestang maraming m~ga judo ang napasasa Jerusalem,
nagpasimul ang ilng m~ga galileo n~g panghihimagsic na laban sa
pamunuan, sa loob n~g templo, cagagawang pinutol sa pagpapatay sa m~ga
namiminun sa gawang iyon.

Talastas na n~g laht cung ano ang m~ga cagagawan ni Pilato tungcol
cay Jess, cay hind co na sasabihin dito.

Nang makaraan ang isang tan mul nang mamatay si Cristo, ang m~ga
judio'y nang himagsic cay Pilato, dahil sa pagcagamit nito sa m~ga
cayamanan nang templo, upang may maipagpagawa nang isang pagusan nang
tubig. Napilitan si Pilatong payapain ang panghihimagsic na iyon sa
pamamag-itan nang m~ga sandata. Ang m~ga catampalasanan ni Pilato sa
m~ga samaritano ay siyang pumilit sa m~ga tawong ito na magsacdal cay
Vitelio, prefecto sa Syria. Ang naguing hatol nito'y alisan si Pilato
n~g catungculan at ipadala sa Roma, at doon nama'y pinarusahan siya
nang hatol na ipatapon, Lucas III. 1; XIII. 1; Mateo XXVII; Marcos XV;
Lucas XIII; Juan XVIII. 28; IX; Tingnan "Ang gawa n~g m~ga apostol"
III. 13; IV. 27; XIII. 28. 1.a Timoteo VI. 13; Flav, Josefo, Antig.
lib, XVIII, c. II-IV.

[59] Si Anan  Anas ay anac ni Seth, Sumo Pontfice nang m~ga judo,
at bianan ni Cayfas, na siyang caacbay niya sa pagcapapa. Nang hulihin
si Jess ay dinal muna ito sa bahay ni Anas.--Lucas III. 2; Juan
XVIII; 13.

Sa pagca't siya ang pan~gulong pun n~g m~ga sacerdote, siya ang
nan~gulo sa pulong na pinagdalhan sa m~ga apstol ni Jess, upang sa
canila'y ipagbawal ang pagpapatuloy n~g pan~gan~garal.--Hechos IV. 6.
Sinasabi ni Josefo, na si Anas ay inihalal na Sumo Pontfice ni
Cyrenio, gobernador sa Judea, at siya ang inihalili cay Joaron na
binawian nang mataas na catungculang iyon. Si Ans naman ay inalisn
nang catungculan ni Valerio Grato, procurador nang Judea, na inihalal
ni Tiberio Neron, at ang inihalili sa caniya'y si Ismael, na anac ni
Phabi.--Joseph. Antiquit lib. XXVIII cap. II.

[60] Si Caiphas na ang apellido'y Joseph ay manugang ni Ans at Sumo
Pontfice ring gaya nito. Sa bahay ni Caiphas linibac, siniphay,
sinampal at hinatulang mamatay si Jess. Sinasabi ni Josefo na si
Caiphas ay inalis sa pagcapontfice ni Vitelio. Lib. XXVIII Cap. IV.

[61] Man~ga pants na tagalagda  tagasulat nang man~ga cautusan.

[62] Is sa man~ga secta nang man~ga judo. Ang man~ga napapanig sa
sectang ito'y humihiwalay sa abang tawo, sa pag-aacala nilang sila ang
lalong banl at marunong cay sa iba.

[63] Ang Joseph na ito ay tub sa Arimathea, isng maliit na bayang
n~g una'y tinatawag na Ramlet, na na sa lupang naguing pag-aar n~g
tribu ni Dan, sa dacong hilagaan n~g Lydda. Nananahan si Joseph n~g
panahng yaon sa Jerusalem, sa pagca't doo'y may m~ga lup siya at
bahay, at siya'y lihim na alagad ni Jesucristo, na cawan~gis naman n~g
maraming mayayamang tagaroon. N~g mamatay si Jess sa Cruz, humarap si
Joseph cay Pilato, sa pagasa niyang siya'y caaalang alan~ganan, dahil
sa siya'y Senador at tawong mayaman, at canyang hinin~g ang bangcay
n~g Mrtir sa Glgota, na canyang pinahiran n~g gamot at paban~g, na
ang casama niya'y si Nicodemo, at ang bangcay ni Cristo'y inalibing
niya, na ang catulong niya'y ang sinabi n~g si Nicodemo, sa isang
yun~gib, na na sa lupaing canyang pag-aari, na hindi nlalay sa
pinagpacuan cay Cristo. Hind co masabi cung ano ang kinahinatnan nang
banal na si Joseph sa pagca't walang sinasabi tungcol sa canya ang
m~ga Evangelio at "Ang m~ga gawa n~g m~ga apostol."--Mateo XXVII. 75;
Marcos XV. 42 Lucas XXIII. 50; Juan XIX, 37.

Ang cahulugan nang pan~galang "Nicodemo" ay "dugong walang sala."
Capanig nang panahong iyon si Nicodemo sa secta nang m~ga fariseo,
siya'y prncipe nang m~ga judo at alagad na lihim ni Jesucristo.
Isang gab ay nakipagkita siya cay Jess at sila'y nagsalitaan n~g
m~ga bagay na mahahalag. Itinuro sa canya nang dakilang Maestro ang
pan~gangalan~gang magbagong buhay ayon sa tacd nang Espritu Santo,
sa pamamag-itan nang pananampalataya sa Anac nang Dios, na
ipinagcaloob sa sanglibutan at nang magtam n~g walang hangang buhay
ang lahat n~g sa caniya'y sumampalataya. Ang naguing bun~ga n~g
pagsasalitaan nilang ito'y ang pagbabalic loob ni Nicodemo, na mul
niyao'y naguing alagad ni Jess, cahit sa lihim, bagay na anaki'y
pinagcacakilalanan n~g cahinaan n~g canyang pananampalataya sa
Mananacop. Walang ibang sinasabi sa Evangelio tungcol sa canya cung di
ang canyang pagsasanggalang cay Jess n~g ito'y ibig sanang dacpn n~g
m~ga fariseo isang araw. N~g mamaty sa Cruz si Jess, nagdal si
Nicodemo n~g sandaang librang nagcacahalong "mirra" at "loe" at n~g
siyang mailagay na paban~go sa catawan n~g Mananacop, bagay na guinaw
niya sa tulong ni Joseph na taga Arimathea. Ano ang naguing buhay ni
Nicodemo pagcatapos? Hindi co masabi, sapagca't walang sinasaysay sa
bagay na ito ang m~ga Santong Casulatan. Juan III. 1-21; VII. 500 at
XIX. 39.

[64] Matibay na carretng may apat na gulng, na guinagamit n~g m~ga
hucb  n~g m~ga ferrocarril.

[65] Isang instrumento n~g msica na may m~ga cuerdang tans na
guinagamit n~g unang panahon.

[66] "La Independencia" n~g ica 4 n~g Noviembre n~g 1898.

[67] Ang isng Nacin  ang isng caharan.

[68] Tinatawag na "indio" ang inianc sa India, ayon sa "Diccionario
de la Lengua Castellana" na gaw n~g Real Academia Espaola;
datapowa't ang cahulugang bigay n~g m~ga castil at n~g m~ga lahing
castil sa sabing "indio" ay ang tong dalisay na filipino, na
ipinalalagay nilang cutad ang isip, imb at hind marunong magmahl sa
sariling dan~gal.

[69] Isng lupang maly sa nacasasacop na Nacing nacalupig.

[70] Ang pagsulong sa ano mang cagalin~gan, sa halimbaw: ang
pagsulong sa dunong, sa gand n~g caugalian, sa calayan, sa
caguinhawahan at iba pa.

[71] Ang pinaghihinalang gumaw  gumagaw n~g ano mang casaman: sa
maiclng sabi, ang "hinalain".

[72] Sip sa _La Voz Espaola_ na pinamamatnugutan n~g lubhang catoto
n~g m~ga fraileng castilang si Don Joaqun Pellicena y Camacho, n~g
ica 30 n~g Diciembre n~g 1896.

[73] Iba ang umaahit n~g balahibo n~g tupa, at iba ang nagttamong
dan~gal, samacatuwid baga'y madalas na iba ang napapaghinalaan n~g
m~ga cagagawan n~g ib.






End of the Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by 
Pascual H. Poblete

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA ***

***** This file should be named 18282-8.txt or 18282-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/1/8/2/8/18282/

Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special
thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino.


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations.
To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     http://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
