The Project Gutenberg EBook of Mga Dakilang Pilipino, by Jose N. Sevilla

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Mga Dakilang Pilipino
       o ang kaibigan ng mga nagaaral

Author: Jose N. Sevilla

Release Date: February 18, 2006 [EBook #17786]

Language: Tagalog

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MGA DAKILANG PILIPINO ***




Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was made using scans of public domain works from the
University of Michigan Digital Libraries.)





[Paalala ng Nagsalin: Sa orihinal na pagkalimbag, tinangal ng maykatha
ang lahat ng "n" at ginamit lamang ang ~g. Dahil ninais ng maykatha na
gamiting ang libro ng mga estudyante para sa kanilang pagaaral ay
binalik namin ang "n" sa web version para madaling basahin ng mga
kabataan ngayon. Ang plain text na edisyon naman ay hinayaan naming
manatili ang porma ng orihinal na pagkalimbag ng libro.]

[Transcriber's note: The author removed all the "n" and used tilde g
or ~g in the original publication. Since the author intended the book
as reference for students, we placed the "n" back in the web version
to make it easier to read. The plain text version however retains the
original form as it was published.]


=SA LA~GIT N~G BAYA~G PILIPINAS.=

M~GA DAKILA~G PILIPINO

o

A~G KAIBIGAN N~G M~GA NAGAARAL

SININOP NI

_Jose N. Sevilla at Tolentino_

UPA~G MAGAMIT NA AKLAT NA BABASAHN

UNA~G PAGKALIMBAG

MAYNILA, 1922

Limbagan nina Sevilla at mga kapatid at Kn.

MAYNILA, K.P.




HANDG

Sa kabataan n~g lahi~g Tagalog upa~g pakinaba~gan at mgamit na is~g
mabuti~g basahin sa panahn n~g pagaral.

Ang Kumatha.


A~g karapatn sa aklt na it ay ipinamamana ko sa aki~g m~ga
pama~gki~g Emillo, Jess, Aurelio at Predesvindo Alvero y Sevilla
up~g kanil~g pakinaba~gan ku~g sumapit sil sa sapt na gula~g.

Jos N. Sevilla.




[Larawan: JOSE N. SEVILLA AT TOLENTINO]


Nagi~g Kapitn n~g Artilleria n~g Republica Filipina
Kasa~gguni n~g Suliranan n~g Wika
Nagi~g Gur n~g Panitika~g Tagalog sa Colegio La Juventud
Namatnugot n~g m~ga Pahayaga~g
Buhay Pilipinas, Malalaya~g Ma~gagaw at Katuwiran
Nagtam n~g Ganti~g Pala~g Medalla de Plata at Diploma
Sa Ta~ghala~g Panama Pacifico, 1915,
Sa lilim n~g ta~ghal n~g Biblioteca de Filipinas
Kasa~gguni n~g Lupo~g sa Ptakarn at Palatuntunan
N~g Una~g Kapulu~ga~g Balagts, 1922.
Kasapi sa Ilaw at Panitik




=PAUNA~G SALITA=

Isa~g sulirani~g kasalukuyan na humihi~gi n~g is~g gara~g paglutas
ay a~g nuukol sa pagsisikap na tayo'y magkaron n~g is~g wika~g
pambans na makabibigks n~g bo~g higpt sa atin sa isa~g
pagkakwatasa~g ganp sa tul~g n~g is~g sarili~g wik, up~g
mapapnatili~g lagi~g mainit, nagalab at nakaddar~g ya~g d
mati~gkal~g mith na pinagbubuan n~g lalo~g mahalag~g dug at
itinul n~g masasaklp na luh n~g m~ga naulila don sa m~ga bayani~g
naiwan sa sgupaan sa kadilimn n~g gabi.

A~g sanhi~g it rin a~g pinagbuhatan n~g is~g katag n~g kapulo~g na
Lope K. Santos na~g kasalukuy~g pinagttalunan sa Kapulungang
Balagtas niya~g ikalawa~g araw n~g Abril n~g ta~g is~g libo siyam
na ran at dalawampuo't dalawa, a~g suliranin n~g pagtutur n~g wika~g
Tagalog sa m~ga paralan na any'y an~g aklt a~g pagaralan n~g
ati~g m~ga bat sa wik~g Tagalog?

Ipinagttapt ko~g sa kasalukuyan, ku~g may m~ga aklt ma~g Tagalog na
nuukol sa m~ga Balaril n~g wik ay tahs na d tumtugn sa m~ga
pagkakunld n~g wika~g Tagalog dito sa danang ta~g ika dalawam puo
yayam~g a~g m~ga yan ay halos tinagalog lama~g sa m~ga aklt na
gayn din a~g ur na m~ga ib~g wika~g Kastil  Ingles, n~guni't di
nagttagly n~g sarili~g diw at m~ga paran n~g wika~g Tagalog sa
kanya~g sini~g na sarili~g sarili.

Dahiln a~g sanh~g it na~g ipinagpanaym namin n~g kasalukuy~g
Patnugot n~g Instituto de Mujeres na nagmu~gkahi sa akin, na bila~g
pa~guna~g aklt ay lumimbg muna n~g is~g babsahi~g kwiwilihan n~g
m~ga nagaral sa sarili~g wik, n~guni't sinikap ko~g sa pagtugn sa
kany~g mungkahi ay yumari n~g is~g aklt na ta~gi sa kwiwilihang
basahin ay kpupulutan namn n~g m~ga dakil~g huwaran sa
kapitpitaga~g halimbawa~g ipinamana sa atin n~g m~ga bantg na m~ga
kababayan na sa glawan n~g kanila~g kalgayan, magi~g sa kapamayann,
sa duno~g at sa kabayanihan man  sa pagtat~ggol n~g m~ga dakila~g
mith, ay kinbakasn n~g tpata~g pagibig sa muty nati~g Pilipinas.

A~g sa langit ng bayang Pilipinas ay nipt n~ga sa init n~g ha~gd na
a~g wika~g Tagalog ay magi~g isa~g wika~g pagbans, at yyama~g a~g
napili nami~g batayn  sligan n~g aklt, ay a~g kagyt mukit sa
pus n~g ati~g m~ga bat a~g sarisari~g aral na inii~gatan n~g m~ga
dakila~g pa~gyayari sa sarili~g lup ay mituturi~g na a~g aklt na
handg namin ~gayn ay hindi bsal, bagks isa~g hapyw sa m~ga
nsulat na~g m~ga tudli~g, baks n~g kasaysaya~g sa m~ga dakila~g
aklt na nuukol sa mani~gni~g na dahon n~g ati~g kasaysayan ay nagi~g
pahiyas, at sa kapanahunan namn, ay sa m~ga pagyayari~g lumluta~g
ku~g minsan ay sa bugs n~g kapusukn, kalupitn,  kabayanihan kay
na pawang may sarili~g samy, na ku~g ibbukd ay tahs na
pakikinaba~gan up~g makayari tayo sa ati~g m~ga bat n~g m~ga diwang
malalak, kalooba~g matitibay, klolw~g d maggip n~g m~ga panuy
at hinuhod yyama~g tahs na gumgalw sa udyk na nsasalig sa
pinakamara~gl sa laht n~g udyk na dili ib't n~g mani~gas na
pagasa~g magi~g tapt na ank n~g baya~g tinubuan.

Ihinhandg namin sa kabataan n~g lahi~g Tagalog a~g m~ga hapyw,
sip, at sinp na it sa m~ga panitik n~g m~ga lalo~g litw na tao~g
ami~g hinugutan n~g m~ga inakala~g karapatdapat basahin, makilala, at
pagaralan n~g ati~g m~ga bat sa m~ga unang bugs n~g pagaaral, bilang
paghahand sa kanil na ma~gig~g matitbay na mug n~g ati~g
ihinhand~g baya~g malusg, malay at karaptdapat sa isa~g buks na
malay.

At sa pagasa~g a~g ta~gkilik n~g m~ga mambabasa ay igagawad sa amin,
ay lumuwal a~g sa langit ng Bayang Pilipinas, na tagly a~g laht n~g
kakanyahn n~g isa~g bag~g hugis na babsahin.

Bila~g pa~galawa~g aklt na ami~g illathal ay d iba't "Ang aklat ng
tagalog" na mlalathal sa dalaw~g wik,  sa malinaw na sabi ay sa
Tagalog at Ingles, na kpagaralan n~g m~ga lihim na ini~gatan n~g
wik, bu~ga n~g is~g matam~g pagsisinop. Dito ay magkatulo~g kami ni
Dr. Paul Rodrguez Verzosa, is~g dalubhas~g mapagsuysy n~g m~ga
kapakanan n~g wik at lahi~g Tagalog.

At pa~gatl sa ta~g it ay isusund namin a~g is~g. Maikling
Balarila na ksisinupn n~g m~ga alituntunin at paran n~g wik sa
kany~g kakayahn, m~ga paglalapilap sa tulo~g na~g m~ga tipik at
pagbabago n~g m~ga diw n~g salit sa pamamagitan n~g paguulit n~g
panti~g  ugt kay sa ~gayon sa kahili~gan n~g sin~g.

Umasa kami na sa pamamagitan n~g ta~gkilik n~g m~ga Paralan at n~g
bya~g mahiligin sa pagaaral ay ssapit tayo sa pagkakaron n~g is~g
Bats na kkali~g sa ati~g m~ga kath na ha~gg ~gayn ay
lluta~gluta~g sa dagat na walng pamp~g n~g kapabayaan.

Ku~g magkakagayn ay matitiyk nami~g a~g wala~g maliw na punyag n~g
Kapulungang Balagtas na ami~g kinaaniban ay d naaksat maasaha~g
paganihan n~g m~ga sagana~g biyay.

Jose N. Sevilla.




=ALI MUDIN=


Si Ali Mudin ay is sa m~ga lalo~g npabantg na Sultn sa Hul. Siy
ay ank ni Maula na napabila~g sa m~ga lalo~g litw na Har sa
nba~ggt na Pul. A~g magam~g it kailn ma'y hind napasuko na~g
hukb~g kastil an ma~g sikap n~g ginaw up~g lupigin a~g kanila~g
kaharian.

Na~g humalili si Ali Mudin sa kany~g am ay sinikap n~g m~ga kastil
na magtam sa kany n~g is~g ksunduan, at sapagka't si Ali Mudin ay
maibign sa kapayapaan ay nagpadal sa Maynil n~g lim~g sug,
niyao~g Enero n~g 1737 up~g makipagtalo sa m~ga mu~gkahi~g ksunduan
n~g m~ga kstil.

Sa m~ga sugo~g it ay kabila~g sin Dadia Deila, Radia Poot Salikaya
at si Panduta Mahomed Ismalis. Ang m~ga sug~g it n~g Sultan na si
Ali Mudin ay siy~g na~gasiw sa pakikipagksund sa m~ga kastil na
pinagtibay niya sa Hul, at sa pinagksundun ay nabibila~g a~g m~ga
sumsund:

I.--Maghahari sa dalaw~g pa~gkt na nagkaksund a~g kapayapaan.

II.--A~g dalaw~g pa~gkt, o a~g m~ga moro at m~ga kristiano ay
magtlulo~g na makipagbaka sa alin ma~g kaaway nila~g dalaw.

III.--Magkkaron sil~g dalaw n~g malaya~g pagkaklakalan.

IV.--Sakali~g sino man sa dalaw~g dako ay puminsal sa ka~gino man sa
kanil o maghasik n~g sigalt sa is sa kanil, a~g naminsal o sanh
n~g kapinsalaan ay magbbayad sa pininsal n~g is~g halag~g hhign
n~g napinsal.

V.--Magpaplitan n~g bihag.

Si Ali Mudin ay nag~g tunay na Har, at a~g kany~g kapa~gyarihan ay
kinilala n~g m~ga kastil ha~gga~g sa niyo~g ta~g 1749 ay sumir sa
ksunduan a~g m~ga kastil at si Ali Mudin ay nbihag at dinal sa
Maynil niya~g Enero n~g ta~g nba~ggit.

Sa pagkbagsk ni Ali Mudin ay humalili si Bantilan, is~g dakila~g
Dat n~g panah~g yan.

Nanahanan sa Maynil si Ali Mudin na kasama n~g kany~g ank na si
Israel na pinahintulutan n~g m~ga kastil na makapa~garal sa Paral~g
San Jos. Sa bo~g panah~g ipinakipamayan ni Ali Mudin sa pili~g n~g
m~ga kristiano ay nahikayat na pabinyg at a~g pa~gala~g iginawad sa
kany ay Fernando I.

Pagkalipas n~g il~g panahn, ay sinikap n~g Gobernador Obando na si
Ali Mudin ay mbalk sa kany~g pagk Har, at si Ali Mudin kasama
n~g il~g sasaky~g pun n~g kawal ay tumulak na patu~go sa Hul
binaka nil a~g m~ga kut ron ha~gg~g sa na~g d na mipagta~ggol
n~g m~ga moro ay kanil~g napasuk at is~g panibago na nam~g
ksunduan a~g linagdan n~g m~ga moro at n~g m~ga kagawd n~g m~ga
kastil.

A~g m~ga sasakyn ay lumayag na patu~go sa Zamboanga at sa pagka't di
nakasama si Ali Mudin sa m~ga kastil sa pagtulak na yaon ay
sinapantah n~g m~ga kastil na siy ay nagtaksl, at siy, kasama n~g
mahigit na dalaw~g da~g kasamahn ay dinakip at mul~g ibinalik sa
Maynil at ibinila~gg sa Fuerza de Santiago.

Buhat non ay pinasimuln na n~g m~ga kastil a~g wal~g maliw na
pagbaka sa m~ga moro; ~guni't pawa~g wal~g tagumpy na massabi na
kanil~g tinamo sa Timog n~g Kapuluan.

Hinil~g ni Ali Mudin sa m~ga kastil na a~g kany~g ank na si Fatima
ay pahintuluta~g makapagbalk sa Hul, niya~g Febrero n~g 1753 up~g
magsikap sa ikapaghar n~g kapayapan don, at a~g gay~g kahili~gan ay
dini~gig at pinahintulutan n~g m~ga kastil; bila~g bu~ga n~g
paglalakby na it ni Fatima ay nagtam siy n~g isa~g sulat buhat kay
Bantilan na nagsasabi~g si Ali Mudin ay pabalikin sa Hul, up~g
maghari~g mul ron at lumagd sa isa~g bago~g ksunduan a~g dalaw~g
dako~g dati~g magkaaway na m~ga moro at kastil. A~g lahat n~g
kahili~gan ni Bantilan ay dingi~g n~g m~ga kastil, subalit hinil~g
na si Ali Mudin ay palayain ~guni't mammalag sa Maynil sa pili~g
n~g Arzobispo Rojo na siy~g kumuha sa kany sa Fuerza Santiago at
nagbigy sa kany n~g is~g thanan at m~ga lingkd.

Niya~g 1762 a~g Maynil ay sinalakay n~g m~ga Ingls at si Ali Mudin
sa pili~g n~g limampu katao ay lumabs at nakibaka~g kasama n~g m~ga
kastil sa bago~g kalaban na dumadags at humuhugos sa kamaynilaan.

Ipinamalas ni Ali Mudin a~g is~g d karaniwa~g katapa~gan na katutub
n~g m~ga moro at lubha~g marami~g Ingls a~g kanil~g pinuks bag
ma~g a~g Lunsd ay napasok at napasuk. A~g m~ga Ingls ay d naglan
sa Maynil at sa kanil~g paglayas, sa kautusan ni Simon de Anda at
Zalazar ay pinapanumbalik si Ali Mudin sa Hul upa~g muli~g lumuklk
pa kany~g luklukang har.

Gumaw n~g is~g lna~gin sa Balamba~g a~g m~ga Ingls na kanil~g
linibid n~g matitibay na kut at sa d pagkawil dahiln sa a~g sigw
ay d nil matagaln ay lumipat sa is~g pul na malapit sa Hul. A~g
ganit~g pa~gyayari ay d minabuti n~g Sultan Mahomed at ni Israel na
ank ni Ali Mudin, sapagka't d nil matis na a~g kanil~g lupan ay
ariin n~g m~ga banyag; at naghanp sil n~g is~g kta~g
ikapagtataby sa m~ga ma~ggagag.

At a~g panah~g it ay dumat~g niya~g bihagin n~g m~ga kawal na
Ingls si Dato Tente~g, is sa m~ga malalaks at pinanniwalaa~g Dat,
at is sa m~ga maiinit na araw n~g Marso niya~g 1772 na~g makalay na
si Tente~g, ay nakipagalm sa m~ga iba~g Dat na sin Dakula at
Zama~ggo-Isak, kasama n~g il~g kawal na sumalakay sa kinalalagyn
n~g m~ga kawal na Ingls, at sa ganit~g sgupaan ay na~ggsitakas a~g
m~ga Ingls sa m~ga ba~gk~g lundy na pinaghbol n~g mabibils na
sasaky~g moro. Sinikap n~g Gobernador na Ingls na makipagksund,
~guni't d tinalima n~g m~ga moro at sil ay ipinagtabuyan at sa
pagtakas ay na~gaiwan nil a~g kanil~g m~ga sasakyn, m~ga kanyn,
baril at apat na pu at apat na libong piso.

Namaty si Ali Mudin sa Hul, n~g bo~g kasiyaha~g lob, sapagka't
nitaby niy a~g m~ga manlulupig sa kany~g bayan.

Si Ali Mudin ay nag~g tudlan n~g d kawasa~g pagha~g n~g kany~g
m~ga skop.

[Larawan: Ali Mundin]




=RAH SOLIMAN=


Bago nag~g Rah si Solimn, ay nag~g katulo~g muna sa pa~ga~gasiw
n~g m~ga sliranin dito sa Maynil, ni Rah~g Matand.

Si Lakn Dul na nannahanan sa Tund ay siy niy~g kasama. It ay
na~g kapanhunan ni Rah~g Matand na~g ta~g 1570. Non ay is~g
pulut~g na~g m~ga sasaky~g kastil na pinamumunuan ni Martin de
Goit at Juan de Salcedo a~g dumao~g sa luk n~g Maynil. Niya~g
una~g dat~g dito nin Goit ay d sila nakalunsd pagdaka. A~g
Maynil, ay may matitibay na m~ga mug at sila'y pinaputukn at
sinagup.

Nabalitaan nilng is sa m~ga makapa~gyarihan don ay si Solimn,
kaya't nagpadal sina Goit rito n~g sug na nagssaysy na sil'y d
naparito up~g makidigm kund up~g makipagksund, at a~g ganit'y
tinugn sa pamamagitan n~g sug, na a~g Hari sa Maynil ay nagnanas
n~g makipagkaibigan sa m~ga kastil.

Pagta~ggp ni Goit n~g pakl ni Solimn ay nask siy at a~g kany~g
m~ga tao sa ilog n~g Pasig at sil'y lumunsd sa is~g bayby na
itinakd n~g Har. Sinalubo~g sil ni Rahng Matand at nakipagkamy
sa kanil, pagkaliban n~g il~g sandali ay dumatng si Rah Solimn
at nakipgkamy din ~guni't nagpasubal n~g gayari: Kam ay
nagnnasa~g makipagkaibigan sa m~ga kastil samantala~g sil'y mabuti
sa amin; ~guni't mahhirapan sil n~g gaya n~g hirap na tinis na n~g
ib, kailn ma't nasain nil~g kami'y alisn n~g puri.

Pagkaran n~g il~g araw si Goit ay nagkula~g sa pagkakibigan sa
pagpapaputk n~g kanil~g kanyn, at si Rah Solimn ay napilita~g
magbago n~g kilos. Ipinawask nit a~g m~ga sasakyn nina Goit at
ipinapuks a~g kany~g m~ga kawal.

Npakabuti a~g pagtata~ggl sa m~ga kut at d nagaw na~g m~ga
kastil a~g makapasok agd, ~guni't na~g ma~gasalant a~g m~ga tao ni
Solimn at maubos na a~g m~ga punl ay napipilan din. At na~g makuha
n~g m~ga kastil a~g Maynil ay sinalakay a~g bahay ni Solimn at
dito'y ntagpun nil a~g is~g mainam na gusali, maiinam na
kasa~gkapa~g sigay, m~ga damit na mariri~gal na nagkakahalag n~g may
23.000 piso.

Hind nagtaksl kailn man si Solimn, gaya n~g ipinararata~g sa kany
n~g m~ga kastil. Siy'y tumupd lam~g sa kany~g dakila~g
katu~gkulan na makibaka sa sino ma~g magnnasa~g sumir n~g kany~g
kapurih~g pagkahar, at yyama~g a~g m~ga kastil ay siy~g
nagpasimul n~g pagbabaka, ay siy ay nagta~ggl lama~g at natalo,
~guni't hind kailn man nagtaksl.

A~g kany~g pagibig sa sarili~g Lup ay nagudyk sa kany~g makibaka
at siy ay nakibaka dahil don.

Ku~g san mkikita~g ang pagguh n~g kaharian ni Solimn ay uta~g sa
kagahaman n~g is~g lahi~g ma~gaalipin; sa is~g pmahala~g
pinaggalw n~g laks n~g laks at di n~g laks n~g katuwiran.

Kawawa~g baya~g malilit na linlupig at gingahas n~g malalakng
bans.

A~g daigdg ay patu~go sa pagunld, at buhat niya~g 1914 na gahasain
a~g Belhika, ang malalak~g Bans ay nagsasap at ipinagta~ggl a~g
katwiran n~g malilit na bayan. Panibago~g kilos sa daigdg na bu~ga
n~g mayama~g diw n~g dakila~g Wilson sa kaamerikahan.

[Larawan: Raha Soliman]




=RAHA LAKAN DULA=


Si Rah Lakn Dul ay is sa m~ga lalo~g bantg na namun sa Bayan
n~g Tund. Siy ay is sa m~ga kasan~ggun ni Rah Matand, si Lakn
Dul ay siy~g Pmumun n~g panah~g sin Legaspi ay duma~g sa ati~g
lunsd, niya~g ta~g 1571. Na~g sumapit si Legaspi sa ati~g Lupan at
lumunsd sa Tund ay ntagpun niy~g dito'y naghahar a~g kapayapaan,
nammayan a~g matatalino~g m~ga bats, at may matitbay na mug na
pana~ggl sa ma~gagssisalakay.

Kinkilala~g Har rito si Lakn Dul n~g m~ga kanugng na lupan, at
a~g kaniy~g na~gassakupan ay bumbayad sa kany n~g bus at lag~g
tapt sa kany, mag~g sa kapayapan at mag~g sa digm. A~g m~ga
sasaky~g insk at Hapn na duma~g dito ay pawa~g nagbbayad n~g
buws kay Lakn Dul, bago lumunsd at ma~galakal sa tagarito.

Kinilala rin namn ni Legaspi a~g kapa~gyarihan ni Lakn Dul at
gumaw sil n~g Sa~gusapan at pagkarn n~g il~g panahn si Lakn Dul
ay nag~g kakamp n~g Espaa. Tumulo~g si Lakn Dul sa pagttatag
dito n~g m~ga thanan n~g m~ga kastil at pagkaran n~g il~g panahn
siy at a~g kany~g m~ga ank ay napabinyg na laht. A~g pa~gala~g
iginawad kay Lakn Dul ay Carlos.

Niya~g ta~g 1574 na a~g lupa~g it ay salakayin ni Lima~g, is~g
insk na tulis~g dagat, a~g Rah~g it at a~g kanya~g m~ga ank ay
nakilaba~g kakamp n~g m~ga kastil sa m~ga insk na nagsisalakay.
Napauro~g sin Lima~g n~g m~ga kampn n~g Rah Lakn Dul at a~g m~ga
it ay nagtatag n~g kanil~g kaharian sa Pa~ggasinn at do'y
pingusig sil n~g hukb ni Lakn Dul ha~ggn~g npatayn sil n~g
kay rami~g alagd at nitaboy sil sa labs n~g m~ga lupa~g sakop n~g
Rah~g Tagalog na it na nagpakita n~g gayn na lama~g tapa~g.

Si Lakn Dul ay nagkaron n~g tatl~g ank na lalaki at siy at a~g
kany~g m~ga ank sa kapanahunan ni Lavezares niya~g 1572 ha~gg~g
1575 ay patuloy sil~g nagi~g katkatul~g sa pagpapalaganap n~g
kakristianuhan sa Kagayn, Kamarines, at Zambales; a~g kany~g ap~g
si Makapagl ay is sa lumitw sa tann niya~g m~ga kamaganak. Si
Makapagl sa kany~g katpatan sa Espaa ay ginaw~g Maestro de
Campo at pagkatapos non ay nagi~g Heneral siya sa Apalit, Arayat at
m~ga kabundukan n~g Zambales.

Na~g magkalt a~g m~ga kapampa~gan at m~ga pa~ggasinn ay d naapul,
samantala~g hind namagitan si Makapagl; at na~g mul~g sumalakay a~g
m~ga insk sa kapanahunan ni Heneral Figueroa ay hini~g a~g tulo~g ni
Heneral Makapagl at it a~g humaw sa nagsisisalakay.

Sa pagkilala sa dakila~g tulo~g ni Heneral Makapagl sa Espaa ay
sil'y tinimaw n~g m~ga kastil sa an ma~g bayarin sa Pmahalan at
a~g laht n~g kany~g kamaganakan ay gayn din. It'y namarati
ha~gg~g sumapit a~g ta~g 1883.

Si Rah Lakn Dul ay is sa m~ga lalo~g kilala~g har sa kapanahuna~g
yan n~g ati~g kasaysayan. Nag~g kakamp siy n~g m~ga kastil sa
pagk't naniwal siy~g a~g m~ga kastil ay magigi~g tapat sa
ksunduan at pa~gak. Tumulo~g siy sa pagsalas sa nagsisalakay na
m~ga nagnnasa~g maghar rito at sakupin a~g kany~g a~gkn; at lag
siy~g tumulo~g sa pagapul n~g m~ga himagsikan, sapagk't inakal
niy~g a~g gayn ay nagguguh lam~g n~g kapayapan n~g kany~g m~ga
sakop.

Ku~g a~g m~ga kastil ay hind tumupd sa pa~gak at sumir sa
sa~gusapan, ay hind kasalanan ni Lakn-Dul; kasalanan n~g kasakiman
na naayos sa smulain ni Bismrk na a~g malilit ay talaga~g kkanin
n~g malalak.

Samantala~g hind naghahar a~g pagkakapantypanty n~g m~ga tao sa
harp n~g katuwiran at a~g kawagasn ay is~g kabaita~g nsusulat
lam~g at d gingampann n~g laht at bawa't is, talag~g a~g
kapa~ganiban sa m~ga malit na Bans ay lagi~g nakabal.

It ang dakila~g gwain n~g m~ga tao n~g Daigdigan.

It a~g simulai~g nasa~g pairalin n~g dakilai~g Wilson na~g siya'y
mamagitan sa nagiinapy na digmaan sa Europa.

An a~g malay natin ku~g yan din a~g ma~gi~g matibay na sligan n~g
ganp nat~g kasarinln.




=TOMAS PINPIN=


Laki~g kapabayaan at kapabaya~g lubh~g pumipinsal sa ati~g
pagkabans~g lin~g a~g pa~gyayari~g a~g ati~g m~ga dakil~g tao ay
nlib~g sa limt at wal~g nagukol kahit na hapyw man lama~g na
pagbabalit sa kanil~g m~ga kabantugan. A~g limba~gan ay is~g
dakil~g biyay sa katauhan, sa pagka't tnay na mabisa~g katulo~g sa
pagllaganap n~g m~ga mith~g bu~ga n~g m~ga kislp n~g diw n~g tao
~guni't kataktak mandn na a~g kunaunaha~g manlilimbg dito s
Kapulun ay hind naka pagpapamana sa atin n~g halw man lama~g n~g
kany~g buhay, subal't gaya n~g a~g m~ga dakil~g pa~gyayari ay
nagiiwan n~g m~ga dakil~g baks gayon a~g na~gyari sa ati~g
kababaya~g it na pinagukulan ~gayon nit~g maigs~g lat.

A~g limbagan ay is~g dakila~g biyay sa katauhan, biyaya~g mabisa~g
katulo~g sa paglalaganap n~g m~ga kaha~gaha~g~g kislp n~g diw na
higit sa dagidab na sumasakaalaman n~g laht at napapanatili at
naggamit at sunodsunoran sa kapakann n~g katauhan.

Ku~g a~g limbagan ay is~g tunay na biyay sa katauhan, dsapal ay
karapatdapat na pagpugayan at handugn n~g is~g ganp na pagturi~g
a~g m~ga ta~g na~gkatulo~g sa pagpapalaganap niyan. Si Toms
Pinpin, sa ~gayon sa m~ga kasulata~g am~g nsuysy ay siy~g
kunaunaha~g Tagalog na naglaganap n~g limbagan sa dako~g it n~g
daigdigan.

Kilal at nahihigi~gan na siy'y is~g Tagalog at kunaunaha~g
manlilimbg dito sa Filipinas at Tagalog na may dwa~g lin~g sa
itintmpalk n~g kunaunah~g aklt na Libro~g Pagaralan n~g m~ga
Tagalog n~g Wika~g Kastil subali't hind nkikilala gaya n~g malao~g
d nbalitaan a~g kany~g pa~galan, sa pagk't wal~g nagukol sa kany
n~g is~g karapat dapat na gunit.

A~g ganit~g m~ga kapabayaan ay d dapat mamarati, sa pagk't lubha~g
ppnsal sa ati~g pagkabansg kasalukuya~g tintawaran at ayaw
kilalanin.

N~guni't sino si Pinpin? Kailan siy ipina~ganak? Saang bayan siy
Sumibol?

M~ga tano~g na d matugn n~g tiyakan at wal~g m~ga kasulatan maturl
yayama~g a~g karamihan n~g mpagsas~ggunia~g tlaan sa m~ga Simbahan
ay nalipol at na walds n~g ati~g m~ga himagsikan. Hind maari~g
malimutan, hind dapat malimutan a~g m~ga dakila~g gaw n~g m~ga lal
pa~g dakila~g tao na gaya ni Pinpin. Sa kany~g aklt ay mattiyk a~g
kany~g sikhy na tayo'y mkawatas n~g na~gamiminun sa atin at n~g sa
gay~g paran ay tahs nati~g mkilala a~g kanil~g ur, kara~galan at
diw dahiln it~g sukat na, up~g si Pinpin ay mkintl sa pus n~g
tan~g pilipino at magsikap na siy'y mkilala at pag-aralan. Uman'y
tubo~g Abukay, sakp n~g lalawiga~g Bataan niya~g lalawigan
pinakpamuhayam ha~gg~g sa huli~g sandal n~g ati~g dakila~g
Balagts; niya~g lalawiga~g sinibulan n~g is~g utak na hina~gaan n~g
Daigdig na ha~gga~g sa kamatayan ay pawa~g kara~galan sa kany~g buhay
a~g idinudulot sa kany~g sarili~g lup, n~g kagala~g-gala~g na
Arellano.

Sa~gayon sa is~g aklt na kany~g sinulat, si Toms Pinpin ay tao~g
Bataan, dtapuwa't d maturl na~g tiyakan ku~g al~g bayan sa Bataan
a~g kanya~g kinkitaan n~g una~g liwanag; kapabayaan n~g ati~g m~ga
pa~ganay na sanh ~gayn n~g kapinsala~g it, bag ma~g d iln a~g
nagssabi~g a~g kababaya~g it ay tub sa bayan n~g Abukay.

Talag~g a~g m~ga dakila~g tao ay pinagaagawn n~g m~ga bayan, gaya
halimbaw n~g na~gyayari sa ati~g Balagts, na an~g m~ga tag Udy~g
ay ank it n~g baya~g yan, baga m~g a~g m~ga kasulat~g ntuntn
n~g masipag na mnunuysy na si G. Hermenegildo Cruz ay tumtiyk na
a~g ati~g Makat ay tub sa Pa~ginay, sakop n~g Bigaa, Bulakn.

Saan ma~g bayan sumil~g si Pinpin, ay nakassiy na sa amin a~g
matiyk na siya'y is~g Tagalog at siy~g kunaunaha~g manunulat na
naghandg n~g is~g mahalag~g aklt n~g sini~g, sa kapakinaba~gan n~g
kany~g m~ga kalahi.

Uta~g sa masikap na mnunulat na si G. Manuel Artigas, a~g muli~g
pagklimbg n~g Librong Pag-aaralan Ng Mga Tagalog Ng Wikang Kastila
sa kany~g La Primera Imprenta en Filipinas at don ay mabbaks n~g
m~ga mairugin sa m~ga kabantugan n~g ati~g m~ga kababayan a~g m~ga
mahahalag~g aral n~g ati~g Pinpin sa kany~g mahalag at pan~ganay na
aklt na may gay~g uri na kabantugan n~g pnitika~g Tagalog.

Sa kany~g pagkamanlilimbg ay natitiyk na siy ay nag~g is~g
matapt na araln ni Par S. Jos, at sa is~g maigs~g bugs n~g
panah~g ikinatatag dto n~g limbagan ay nakpaghandg agd n~g
mayama~g bu~ga n~g kany~g diw. Niya~g 1610 na limbagin a~g kany~g
aklat ay nagtam, n~g malugd na papuri ni Pari Roque Barrionuevo sa
kany~g mu~gkahi up~g bigy~g pahintulot at sa il~g katag ay
kalakip it~g: Y es mucho de estimar por ser su autor un natural
tagalog.

Siya a~g nagi~g Patnugot n~g un~g limbagan dito sa Pilipinas magbuhat
niya~g ta~g 1610 gaya n~g mtataluntn sa Arte y Reglas de la
Lengua Tagala at a~g ganit~g tu~gkulin ay ginampanan niy han~g~g
sumapit a~g ta~g 1630, at na~g lumipas a~g il~g panahon ay lumipat
siy sa Limbagan n~g m~ga Pari~g Hesuitas niya~g 1637 ha~gga~g 1639.

Si Toms Pinpn n~g sa~gayon sa m~ga ntatalunt~g balit ay siy~g
matand~g kapatid n~g ati~g m~ga manlilimbg na d nagaksay n~g
panahn at nagi~g sligan a~g katiyagan ha~gg~g sa mag~g is~g
dalubhasa~g tagapagpanuto n~g kany~g m~ga kapanahn gaya n~g mkikita
sa katag~g ami~g ssipiin dito sa kapakinaba~gan n~g ami~g m~ga
mambabasa: D baquin ang langgam ay nacararating sa cacaon~gin ay
bahaguia n~g macalacad.

Mahalaga~g aral na magagaw~g is~g mainam na sligan up~g sapitin
a~g alin m~g matatas na indayog n~g p~garapn.

At it~g sumusund; ay lalo ring iquinapagpilit nang loob cong tayong
lahat ay paraparag macaalam nang uicang Castila ay ang caloloua nating
ay nang maiquinabang sa P. Dios nang Canyang mga Auaauang marami.

Ku~g saan mapagkikita~g sa kany~g banl na pananampalataya ay d niya
naligtaan a~g m~ga kalah na d makinaba~g n~g biyay non.

Ku~g a~g na~guna sa atin ay nagsikap na magpamana sa m~ga sumisibl
n~g bahagy man lama~g ulat tu~gkl dito sana'y npagaralan natin
gayn a~g m~ga dakila~g halimbaw sa ati~g kapakinaba~gan.

Ku~g is~g araw ay makasapit ka giliw na mambabasa sa Liwasa~g
Cervantes at don ay makita mo a~g is~g bantayog ay masdn mo si
Pinpn na nakapak a~g mat sa lup at tila may mahalag~g bagay na
inaninag; inap niya marahil ku~g a~g nagi~g bu~ga n~g limbagan sa
kany~g tinubua~g lup ay nag~g is~g biyay  naghatd sa
kapa~ganyayan. Nlalamn niy~g a~g limbagan ay is~g mabilis na
pakpk n~g diw up~g a~g bu~ga n~g kanil~g m~ga likh ay magtawira~g
wal~g pa~ganib sa malalawak na karagatan n~g daigdigan, nlalaman
niy~g a~g limbagan ay is~g mabut~g paran up~g a~g laht n~g m~ga
pa~gyayari ay huwg mliblib sa ma~ggssisibol na apuhin, at it a~g
kany~g ginaw ku~g kay kahit hapyw, ay siya'y ati~g nbabalitan
~gayn. N~guni't d dapat mkail sa atin a~g pa~gyayari~g a~g
limbagan ay isa~g mabisa~g katulo~g sa paninira~g puri.

Nariyn a~g isa~g tao~g nagpagl sa kapakinaba~gan n~g kany~g baya~g
tinubuan.




=Francisco Baltazar (Balagtas)=


[Larawan: Francisco Baltazar]

Hindi maari~g sumulat n~g ukol sa pnitika~g Tagalog na~g d
bba~ggitn a~g pa~galan n~g dakila~g Makat n~g Wika~g Tagalog, n~g
Har n~g m~ga ma~gawit, na si Francisco Baltazar.

A~g maykath n~g Florante at Laura ay is sa m~ga npil at namukd
na higt sa is~g mani~gn~g na tal at karaptdapat na mpapili~g
kina Goethe, Virgilio, Dante Aligieri na pinpigi~g n~g m~ga Diosa
sa kany~g dula~g, na d naddaluhn nino mn kund n~g m~ga tunay na
diw lamang n~g m~ga lah.

Si G. Hermenegildo H. Cruz ay nagukol sa kany n~g is~g mahalag~g
aklt na ktataluntunn n~g kanyng m~ga llo~g lihim na pina~gdanan
at bhay. Si G. Epifanio de los Santos Cristbal sa pagsaslin n~g
kany~g Florante at Laura sa wika~g kastil ay naninop n~g bo~g
pantik~g Tagalog magbuhat n~g 1593 ha~gg~g 1886, upng sa gitn n~g
masay~g halamanan n~g pnitik~g Tagalog ay pagitawin siyng is~g
maba~g at kaha~gaha~ga~g bulklk non na a~g samy ay wal~g
pagkapawi.

Sa pnitk~g Tagalog ~g ay si Balagts a~g dakilang ta~glw at sa
m~ga tilamsk n~g kany~g liwnag ay sukat mabu a~g lalo~g maririkit
na kathain. Siy'y ipina~gank niya~g ika 2 n~g Abril n~g ta~g 1788.

Ank palibhas n~g m~ga tunay na Tagalog, si G. Juan Balagtas at Juana
Cruz, at kumita n~g una~g liwanag sa m~ga lupa~g Tagalog. Sa
Pa~ginay, Bulakn, a~g si~gw dito na lumlikh n~g m~ga tlain ay
gumisi~g sa kany~g diwa~g sila~ganin na umawit tuwi na; ~guni't isng
pagawit na nagbabadh n~g m~ga dakil at lagi~g kapanah~g m~ga aral,
gaya n~g sabi ni G. Lope K. Santos, na a~g kanyng m~ga katag sa
Florante ay is~g ebanhelyo sa m~ga a~gk~g Tagalog na nannirhan
sa m~ga tag~g nayon nit~g Kapulun. A~g Florante ay inawit,
binasa, pinaki~ggan, at tinndan, nultulit na tandan at awitin
n~g na~gakri~gg na d maruno~g bumasa, upng matndan at tuw na'y
talntunin at paganihan ang kany~g mayama~g diw n~g ikapapanuto at
ikapagigi~g mapalad n~g madl.

An Mariano Ponce, si Balagts ay a~g Principe n~g m~ga Makata~g
Tagalog, at an Dr. Jos Rizal, na~g tukuyin a~g kany~g wal~g
kamtaya~g awit: Ang Florante ay is~g kath sa wikang Tagalog, na~g
kapanhuna~g a~g wika~g Tagalog ay lumulusog at dumdi~gal.

Nagaral si Balagts gaya n~g laht n~g m~ga tub rito sa atin n~g m~ga
una~g dako, sa Cartilla, Misterio, Trisagio at Doctrina
Cristiana, m~ga aklt na gingamit sa m~ga unang bugs n~g pagaaral
na~g kanyng kapanahunan.

Ank dukh palibhas at iniwi sa duyan n~g karlitan, ay d nagaw~g
lina~gin na~g gaya n~g kanyng hilig a~g sarili~g mun at napilita~g
a~g laks niy ay ilako~g agd, at yama~g wala~g an ma~g kata~gia~g
gwain na mapagukulan sa pag~gagdg buhay, ay minabuti~g msok na
alil sa is~g maganak sa Bayan n~g Tund, mlapt lma~g sa
kamaynilan (Atenas)[1] na ku~g san ninnasa~g tuklasn a~g m~ga
una~g balit n~g karunu~gan. Bukl palibhs ang kabaitan at
pagkmasnurin, biyay na ikinapata~g tuw na n~g m~ga salt sa
ginhawa, ay kinlugdan siy n~g kany~g m~ga pa~ginon, at siy
kinali~ga~g tulad sa ank na tunay. Pinpa~garal siy sa Paral~g San
Jos, at do'y kinpansinn siy n~g is~g sibl na kata~gian sa
pagtul at is~g d karaniwa~g talino na ikinmahl sa kany n~g m~ga
Gur ron.

Niya~g 1835, ay nanahanan siy sa Pandakan, at binat siya palibhas,
ay linigalg ang kany~g pus n~g himal~g gand ni M. A. R. (Mara
Asuncin Rivera) is~g magand~g dalaga~g Tagalog na kinabalisahan n~g
tan~g binata~g kapanahn.

Dayo siy palibhas sa baya~g Pandakan, ay pina~gimbuluhan siy n~g
m~ga binata~g binihag din n~g kagandahan ni Mara, at a~g m~ga
kabasa~gl (Adolfo sa kany~g awit) ay lumikh n~g m~ga pakan na
kany~g ikpapahamak han~g~g siy'y msadlk sa dilm n~g is~g
kakilkilabot na blanguan.

Sa palih~g it n~g hirap, na ku~g san linlikh a~g m~ga dakila~g
klolwa, ay dito binu a~g wal~g kamataya~g Florante at Laura,
tulad kay Victor Hugo n~g Francia na sa kadilimn n~g is~g
bilan~gguan sa Bruselas kinath a~g isa sa kany~g m~ga dakila~g aklt
na pinamat~g Napoleon, el pequeo:

Na~g tamuhn niy a~g lay ay nanahanan siy~g mul sa makasaysaya~g
bayan n~g Tund, at dito ay nakilala niy a~g is~g babai~g gur sa
sini~g n~g pagtul, si ali~g Mandi~g (Agapita Bernardo Rivera) at a~g
balitan Husn Sisiw na lubs massabi~g siy niy~g una~g
pinagpara~glanan n~g kanya~g kinath~g awit bago limbagn.

Sa atas n~g likas na pagnnasa~g tumukls n~g kaligayahan sa silo~g
n~g ib~g la~git ay tinawd niy a~g luok n~g Maynil at nanirahan
siy sa Bala~g at nsok na tagasulat sa Hukuman, at sa m~ga pist n~g
bayan sa m~ga npabantg siy~g lubh sa kany~g m~ga maririkit na
Moro-moro na siy~g ta~gi~g liba~gan n~g m~ga panah~g yan.

Niya~g 1842 ay lumipat siy sa bayan n~g Udy~g at dito tinaman n~g
kany~g malas a~g is~g babai~g pumukaw na mul n~g kany~g pus si
ali~g Juana Tiom~gbe~g, is~g maharlik~g babai na nbihag n~g kany~g
sinumpan n~g is~g wags, dalisay at d magmmaliw na pagibig.

An~g kany~g m~ga ank na nabbuhay pa ha~gga ~gayon na dinalaw ko~g
sady upa~g makilala, ay nriring, nil, umano, sa kanila~g tatay ku~g
nannibugh a~g kanila~g nanay, na a~g M. A. R. sa Florante ay hindi
Mara Asuncin Rivera, na lubha~g pumpukaw n~g kaligalign ni ali~g
Juana, kund Mara Ana Ramos. Ku~g san mapagkkita~g a~g Makat ni
Laura ay ntututo ri~g mama~gk sa dalaw~g ilog.

Si Francisco Balagts, ay nag~g magino sa bayan n~g Udy~g, at
siy'y nagtagly n~g m~ga katu~gkula~g Juez Mayor de Sementera at
Teniente Mayor.

Sa is~g kapusukn n~g loob ay ginupitn niy n~g buhk a~g is
niy~g alila~g babai, na nag~g dan n~g is~g panibago~g pagusig sa
kany at mul~g idinalaw sa map~ganglw na silid n~g bila~gguan.

Ang ibon ay kahit piitn sa is~g kulu~g~g bakal ay d napipigila~g
umawit, at si Balagts ay gayn, sa lob n~g npipind na bla~gguan
na pawa~g pa~glw a~g naghahar, pawa~g mukh~g na~gllisik, pawa~g
luh, at kadalamhatan sa pagkkawalay sa m~ga kapilas n~g bhay, sa
gitn n~g bhay na yan, a~g kany~g panitik ay d na~glum at a~g
kany~g La India Elegante y la Negrita amante, a~g Orosman at
Zfira at ib p~g kath, ay binu niy ron, at lumwl sa maliwanag
at nagpyaman n~g pnitik~g Tagalog.

Na~g tamuhn niy~g pamul a~g lay ay dinatnn niy~g hughg na a~g
kanil~g kabuhayan dahil sa malak~g usap~g hinarp n~g kany~g
asawa, at salamat sa kany~g m~ga kath at nabigyn niy n~g
maginhawa~g kabuhayan a~g marami niy~g ank na na~ga~gaila~gan n~g
kany~g arug.

Magsalit n~g nankol sa kabuhayan n~g dakila~g Hari n~g Tula~g
Tagalog ay na~ga~gahulu~g~g gumaw n~g sapagka't wal~g dakila~g
bu~ga n~g laht n~g tanyg na panitik na hind kumadl sa m~ga dakil
niy~g simulain, wal~g kliliklika~g nayon na hindi umawit n~g
kany~g Florante; wal~g sa~ggol na iniwi sa lilim n~g la~git n~g
Pilipinas na hindi ipinaghele n~g kanyng m~ga magagand~g tul;
wal~g dakila~g hatol na iginawad a~g m~ga nun sa kanil~g m~ga ap
na hind sa simulain ni Balagts hinugot; wal~g anma~g palaala n~g
kaibigan sa kaibigan na hind nba~ggit a~g m~ga katag ni Balagts;
an pa't si Balagts at a~g mabuti~g gaw ay magkapatid na tunay.
Kaliwan n~g na~galulunos, pambhay sa na~gllupaypy na pus, panuto
n~g nagasa kamalian, at dakla~g gur n~g lipi~g Tagalog.

Tinawag siy sa sinpupunan ni Bathal niya~g ik 20 n~g Febrero n~g
tao~g 1862, ~guni't a~g luni~gni~g n~g kany~g wal~g kahulilip na
kaisipn ay tumta~glw pa ha~gg ~gayn sa ati~g pnitikn at
tta~glaw ha~gg~g sa bukas n~g ati~g lipi.

[1] Sa Florante: "Ipinadala ako sa Atenas ..."



[Larawan: Francisco Baltazar]

=DAHONG LUGAS NG "FLORANTE"=


Sa loob at labas ng bayan cong saui
  caliluha,i, siang nangyayaring hari
  cagalinga,t, bait ay nalulugami
  ininis sa hucay ng dusa,t, pighati.

Ang magandang asal ay ipinupucol
  sa laot ng dagat ng cutia,t, lingatong
  balang magagaling ay ibinaban
  at ilinilibing ng walang cabaong.

N~guni,t, ay! ang lilo,t, masamang loob
  sa trono ng puri ay ilinulucloc
  at sa balang sucab na may asal hayop
  mabangong incienso ang isinusuob.

Caliluha,t, sama, ang ulo,i, nagtayo
  at ang cabaita,i, quimi,t, nacayuco
  santong catouira,i, lugami at hapo
  ang luha na lamang ang pinatutulo.

At ang balang bibig na binubucalan
  ng sabing magaling at catotohanan
  agad binibiac at sinisicangan
  ng calis ng lalong dustang camatayan.

Oh! tacsil na pita sa yama,t, mataas
  oh! hangad sa puring hanging lumilipas
  icao ang dahilan ng casam-ang lahat
  niaring nasapit co na cahabaghabag.

Ipinahahayag ng pananamit mo
  taga Albania ca at aco,i, Persiano
  icao ay caauay ng baya,t, secta co
  sa lagay mo ngayo,i, magcatoto tayo.




=JOSE CRUZ (Huseng Sisiw)=


A~g pa~gala~g it ay bago sa m~ga bata~g pandi~gig, ~guni't sa m~ga
mawilihin sa Tul~g Tagalog ay is~g Tala~g npakaliwanag. Siy'y
nagi~g Gur n~g ati~g Balagts sa pagtul at laht halos n~g m~ga
binata~g kany~g kapanahn ay pawa~g lumuhog sa kany na itul n~g
m~ga panambitan, liham, lowa, at m~ga palabs dulaan na toto~g
hina~gaan at pinapurihan n~g kany~g m~ga kapanahn.

Sa kany~g kabataan ay wal siy~g ndam kungdi pawa~g hirap,
palibhasa'y ank dukh. A~g pintuan n~g Paralan ay bahagy na niy~g
npasok, at mata~gi sa pgunahi~g pagaaral na ginampann n~g kany~g
ali at sa is~g ta~gi~g gur na nagturo sa kany ha~gga~g 40 ao ay
wala~g massabi~g tinuklasn niy n~g duno~g na naghatd sa kany sa
dalubhasa~g tawag na talaisip at pasimun na sinund na lagi n~g
kany~g m~ga kababat.

Uman'y is~g araw, na~g si Huse~g Sisiw ay bat pa~g wawaluhi~g tan
lama~g ay nalilig siy sa is~g ilog sa may tabi n~g kanil~g bahay
at na~g m~ga sandali~g yan ay dalaw~g naghhanp n~g twiran up~g
pas ibayo at si Hus a~g kinausap. A~g m~ga Hesuita ay hind maruno~g
n~g Tagalog at si Hus sa tul~g n~g kany~g pagkapalabas ay
nakapakipagintidihan sa m~ga banyaga~g kausap sa sarili nila~g wik.

Lubh~g nha~g a~g m~ga Hesuita sa katalinuhan at pagkamagala~g n~g
bat, kay,t nalib~g na siy'y kausapi~g mahab n~g sandali. Non ay
sdaran a~g is~g tao at sa pagka't hind na na~gakapagpatuloy n~g
pagtawid a~g m~ga Par, ay inusis na lama~g ku~g sino a~g bata~g
kanil~g nkausap, ku~g ka~gin ank at ku~g san nagaral.

Siy--an~g m~ga Hesuita--ay is~g bata~g-matand lubh~g umindayg
n~g pagiisip.

Na~g si Hus~g Sisiw ay magbinat na, ay dito na kinapnsinn n~g
is~g kainama~g pananagalog, malalaki~g kaisipan, m~ga lal~g n~g diw
na nakgigisi~g n~g puso~g idlip kaya't halos inakal n~g m~ga
kanayon na siy ay is~g tunay na pants na nakatatark n~g laht n~g
lihim.

It'y nagbuhat sa wal~g maliw niy~g pagbabas n~g m~ga Kasysayan
n~g Biblia na natturl niya a~g m~ga banhy na kaila~ganin sa
pagsasalit, na ikinapaghinala n~g madl na siy'y is~g tao~g
nakattark n~g laht n~g pagbabago~g dinaanan n~g Daigdigan buhat sa
mul at mul.

Ntuto siy~g magis sa saril~g sikap n~g Filosofa, Cnones,
Teologa at iba pa~g m~ga karunu~gan, gayn din n~g latn at griego,
ta~gi pa n~g kastil na ginagamit niy~g para~g sarili~g wik. Dahiln
it na~g ku~g bakit na~g panah~g yan ay lubh~g marami~g pari~g
Tagalog a~g sumsa~gguni sa kany n~g kanikanil~g m~ga sermn na
paubaya~g ipinababago sa kany ku~g mayroon siy~g hind mainamin na
nasa~g iwast.

May is~g lalo~g himal~g ginaw si Hus~g Sisiw na~g siya'y anyayahan
n~g Kura sa Bata~gan na maglabs n~g kany~g m~ga dul sa Pista n~g
Bayan don, at sabihin pa ba, dinal niy~g lahat a~g kany~g m~ga
sipi~g yari, na m~ga dula~g bu~ga n~g kany~g wal~g pagl na panitik
at ipinagpara~galan niya sa Kura na piliin a~g nasa~g palabasin sa
araw n~g kapistahan, at sa masam~g palad ay wal~g npil is man a~g
Kura; ~guni't ipinakita sa kany a~g is~g Kasaysayan na siy~g
nasa~g palabasin, at non din ay binasa ni Hus at bo~g tapa~g na
nagsabi~g Hind tayo mpapahiy amo~g.

Dispirs na n~g Pista n~g Bayan na~gibigay sa kanya a~g sipi n~g
Kasaysayan at a~g ati~g si Hus~g Sisiw, pagkabasa~g saglit n~g
kasaysayan ay tinipon a~g kany~g m~ga comediante at isais~g
inanasn n~g kanikaniy~g ssabihin na tila bumabasa n~g is~g dul~g
yari at nsusulat sa wika~g Tagalog.

Kinbukasan ay nasok sa kubl si Hus~g Sisiw at ang kany~g m~ga
sinanay na m~ga comediante ay na~ganupd n~g kankaniy~g tu~gkl
sa dul n~g bo~g kasiyah~g lob n~g laht at tagi~gta~g a~g Kura na
lubha~g nmangh sa himal~g yan na ipinamalas ni Hus~g Sisiw.

At d lam~g it a~g kata~gian ni Hus~g Sisiw. Siy ay nakadidikt sa
lim~g tagasulat ku~g siy'y nagmamadal; gaya halimbaw n~g ku~g may
nagppagaw sa kany n~g an ma~g katibayan, panyaya, sulat sa
pa~gi~gibig at tul sa kara~galan ni gayn at ni ganit. Pinaup
niy~g saby a~g m~ga tagasulat at saby na dinidiktahn n~g
kanikaniy, ano pa't nakattapos na laht na saby at wala~g
pnaghilian.

Tinawag siy~g si Hus~g Sisiw, sa pagka't siy ay mahiligi~g kumain
n~g sisiw, kailan ma'y ayw siy n~g inahin  tanda~g; magi~g sa m~ga
gulayin ma'y nas niy a~g lalo~g mur  wal pa sa panahon, ku~g
makisip siy~g kumain n~g inihaw na baboy ay a~g kaniy~g pinipil ay
a~g psusuhn pa halos. At sa pagka't it a~g kany~g himal~g laht
halos n~g kany~g m~ga kaibigan na nagkkauta~g n~g lob sa kany~g
magpasulat, ay dindalhn siy n~g sisiw na lalo~g pinakamatab. At sa
pamagt na Hus~g Sisiw siya nkilala n~g laht n~g kany~g m~ga
kapanahn.

Si Jos Cruz ay tub sa makasaysaya~g bayan n~g Tund at an~g marami
ay siy a~g talaga~g ipina~gank na Makat. Nila~g siya sa maliwanag
niya~g ta~g 1778.

Uman'y is~g araw ay pinagdayo siy n~g m~ga Pants at Dalubhasa n~g
kany~g panahn up~g makilala a~g dakil~g Makat at Gur nina
Balagts, Florante at ni Ananias Zorrilla sa Dama Ins nin Juan
at Prudencio Feliciano sa kanil~g Loco por el viento, D. Alejandro
at Don Luis, Atamante at Manople, Jason at Medea at Dn. Gonzalo
de Crdoba, at kalu~guy at lag na~g sinambit ni ali~g Manding
(Agapita Bernardo Rivera) na tnu~gan n~g m~ga mnunulat non ay
na~gyari a~g ganit~g sgutan:

--Ma~g Hus, san p nron a~g m~ga aklt niny~g sa~ggunian?

--M~ga Gino, a~g aklatan ko p ay a~g sarili~g pagiisip. Inakal ko
p na hind kaila~gan a~g is~g mayam~g aklatan ku~gdi nsasaulo a~g
m~ga linalaman non.

Ku~g san mapagkikita na si Hus~g Sisiw ay is~g dalubhasa~g palal,
sanh marahil na~g hind niy ikinpagpalimbg n~g kany~g m~ga kath.

An~g m~ga matatand~g ami~g npagtanu~gn, si ma~g Hus ay lubh~g
mai~gat sa kany~g m~ga sulat at kailn ma'y hind siy nasiyahn sa
m~ga hinhan~gaan na n~g ib na kany~g m~ga kath, dahilan it n~g
ku~g bakit iiln a~g kany~g Corrido na nakilala at ito'y a~g
Clarita, Adela at Florante at Teodoro at Clavela.

Tu~gkol sa may mahigt na ku~g ila~g da~g Comedia at Dul ay
na~gi~gibabaw a~g m~ga it: La Guerra Civil de Granada, Hernandez
at Galisandra, Reyna Encantada  Casamiento por fuerza at Rodrigo
de Vivar.

Si Huse~g Sisiw ay nagi~g Tagasuri n~g m~ga Comedia at Dul na
itinata~ghl sa Teatro de Tondo na ari ni G. Domingo Celis. A~g alin
ma~g Dul  Cmedia na kany~g bigyn n~g subali ay hindi
natata~ghl don. A~g kanya~g pasiy ay wala~g tutol at iginagala~g.


Ah Sayang na sayang, sayang nang pagibig
  sayang nang sinsing cong nahulog sa tubig
  cung icaw din lamang ang makasasagip,
  mahangay hintin cong cumati ang tubig.


It uman ay kany~g tinul n~g inip na inip na n~g khihintay sa
is~g katipn na di dumal sa tagpuan.

Si Hus ay lagi~g pidagdamutan ni Kupido.

At na~g is~g katan ay tinugn siy n~g is~g dalaga na Magsabi po
cayo sa aquing mga magulang, ay tinugon pagdaka n~g is~g tul na
gayari:


Sa aqu,i, huag mo nang matuimatuiranin
  na may magulang cang dapat sanguniin
  di baquin si Cristo ay nacapaghain
  ng Langit cay Dimas, di may magulang din?


Ttapusin namin a~g ulat na it sa pagsipi n~g il~g tul ni Hus~g
Sisiw bila~g alala sa kany~g kabantugan, na~g huag matulad sa bul
na ginahasa n~g ha~gin; sa ba~g~g panandalia~g linipasan n~g
halimuyak  sa kawiliwili~g tinis n~g kany~g kudyap na nappawi sa
pakinig, pagkalipas n~g is~g saglit na pagkaalw at pagkawili.


Oh caauaauang buhay co sa iba
  Mula at sapol ay gumilio gilio na
  Nguni,t, magpangayon  uacas man ay di pa
  Nagcacamit tungcol pangalang guinhaua.

Ano,t, ang ganti mng pambayad sa aquin
  Ang aco,i, umasa,t, panasanasain
  At ilinagac mong sabing nahabilin
  Sa langit ang aua saca co na dinguin.

Ang aua n~g langit at aua mo naman
  Nagcacaisa na caya cung sa bagay?
  Banta co,i, hindi ri,t, sa aua mong tunay
  Iba ang sa langit na naibibigay.

Ano ang ganti mo sa taglay cong hirap.
  Sa langit na hintin ang maguiguing habag?
  Napalungi namang palad yaring palad
  Sa ibang suminta,t, gumilio ng tapat.




=P. PEDRO PABLO PELAEZ=


Isa sa m~ga lalo~g paham na tao niya~g nagssapl a~g dana~g ta~g
lumipas, si Par Pedro Pelaez, Doctor en Teologia, na, pagukulan
n~gayn nit~g sapyw na ulat, bila~g pabuny sa kany~g kadakilaan at
m~ga paglili~gkd sa Tinubua~g Lup, sa abot n~g glawan n~g kany~g
pagka Par.

Sa matul~g lalawigan n~g Laguna ay dito sumila~g a~g marilg na si
Par Pedro Pablo Pelaez, at ank n~g m~ga litw na tao. A~g kany~g
am ay kasalukuya~g Alkalde mayor niya~g ika 12 n~g Hunio n~g ta~g
1812, na siy'y iluwl sa maliwnag. Inal n~g si Par Pedro Pelaez
sa duyan n~g kaginhawahan; ~guni't sa buhay na it n~g m~ga pagbabago
ay kany~g dinanas a~g laht n~g m~ga dapat danasin n~g m~ga laruan
n~g palad at siy'y naulila sa maga~g panahn n~g kany~g kabataan
at, wal nama~g gaano~g naiwan sa kany~g pamana, a~g am~g pumanaw,
kay't sa panahn n~g kany~g pag-aral ay di ggaano~g pagsasakit a~g
kany~g tinawd bago namulat a~g kany~g kutd na muni sa malawak na
glawan n~g karunu~gan.

Magllabi~g is~g tan pa lama~g siy n~g masok sa Parala~g Santo
Toms sa pamamagitan n~g beca dahil sa kara~galan n~g kany~g m~ga
magula~g at a~g panahn n~g kany~g ipinagaral, ay siy~g nagi~g
sligan n~g pamagt sa kany~g Pants at Dalubhasa~g Par, na iginawad
sa kany sa panahn n~g kany~g pamamayani sa buhay na it n~g m~ga
dalamhati.

Bo~g kasyaha~g lob na tinam niy a~g katibaya~g Bachiller en
Fiosofa, Bachiller en Teologa, at Licenciado en Teologia;
Kaparahunan non n~g balita~g Pants na Pari~g kastil na si R. P.
Francisco Ayala, di nalaunan at tina~ggp a~g katibayan sa pagk
Doctor en Teologa, ktastaasa~g karunu~ga~g mahihinty na kamtin
n~g is~g Par.

Dahil sa di niy karaniwa~g kapahamn ay nakasapit siy sa Koro n~g
Katedral at tina~ggp siy~g Cannigo de Gracia, ~guni't hindi niy
naami~g siy'y mamalagi sa gay~g para~g lims na katu~gkulan at
siy'y lumaban n~g pligsahan, at tinam niy a~g pamagt na Cannigo
Magistral.

Siy'y may m~ga kalilihili~g m~ga sermn na lubh~g hina~gaan at
kany~g ipinalimbg sa Madrid niya~g 1860, sa kahili~gan n~g kany~g
m~ga kasamahan na nagnanasa~g magi~gat n~g kayamana~g yan n~g kany~g
diw.

Sa pagka Predicador ay npabantg n~g gayn na lama~g si Par
Pelaez, at sa kany~g wala~g tila~g pagaral ay tinam niy a~g m~ga
katu~gkula~g Juez Apostlico, Comisario Subdelegado de la Santa
Cruzada at Vicario Capitular en Sede Vacante sa Siudad n~g Maynil.
An~g is~g pahayag n~g La Patria tu~gkl sa Pare~g it: A~g m~ga
karapatdapat na m~ga Prelado na sin Ecmo. Seor D. Jos Segu at Jos
Arangoren ay nagpahalat tuw na n~g pagtata~gi sa kakayah~g hind
karaniwan n~g m~ga hiyas na it ni Par Pedro Pelaez, at itina~gi
siy~g pina~gsa~ggunian tuw na, lalo~g lal na n~g Preladong si G.
Arangoren at siy a~g kalihim nit.

Ya~g dakila~g utak na npabantg at nagtas n~g gayn na lama~g sa
kany~g lip, ay pininsal niya~g lindl n~g ta~g 1863 na~g gumuh
a~g Katedral. Namatay siy~g gaya n~g is~g bayani sa kapanahuna~g a~g
kany~g karilagn ay sumisikat, ~guni't a~g kany~g alala ay lagi~g
sariw tuw na sa kany~g m~ga kababayan. At sa Universidad de Santo
Toms bila~g alala sa kany~g kadakilaan ay ginaw~g pahiys a~g is
niy~g malaki~g larawan, sa kanil~g Galeria de Ilustres
personalidades na inii~gatan sa bulwagan n~g nasabi~g Paralan,
bila~g ta~glw marahil sa na~gagsisipagaral don.




=P. JOSE BURGOS=


[Larawan: P. JOSE BURGOS]

Sa Pilipinas ay marami~g dakila~g Bayani at sa m~ga it ay kabila~g
a~g huwaran n~g m~ga Pari~g pilipino na si Dr. Jos Apolonio Burgos.

Niya~g ika 9 n~g Febrero n~g ta~g 1837, ay sumilang sa maliwanag a~g
ami~g pinagukulan ~gayn nit~g halw na dahon n~g m~ga Dakilang
Pilipino. Siy'y ank n~g Teniente n~g Milisya na si G. Jos Burgos at
ni Gina~g Florencia ni Burgos, sa bayan n~g Vigan, Ilokos Sur.

Si Dr. Jos A. Burgos ay naulila sa kamusmusn, at sa marubdb na nas
n~g kany~g mairugi~g in na a~g kany~g mun ay mmulat sa m~ga
dakila~g aral, ay sinikap ni aling Florencia na a~g kany~g ank ay
mipadal sa Maynil, at palibhasa'y ank siy n~g is~g Pmunu~g
Hukb, a~g gay~g nas ay nag~g is~g pa~gyayari sa tulo~g n~g m~ga
makapa~gyarihan n~g panah~g yan. Siya'y tina~ggp n~g walng gugol
sa Parala~g San Juan de Letrn.

A~g katalinuhan niy~g d karaniwan ay nbuny~g at sa ta~glw non ay
kany~g npansn bat pa man a~g m~ga kahidwaan n~g pamamalakad sa
lob n~g Paralan. Pan~gulo siy palibhas n~g tan~g nagaral na
kany~g kapanahn kay't kany~g tinutulan a~g gay~g d niy
minabuti~g npansin, n~guni't sa halp na dingn a~g kany~g tutol, ay
siy'y itinawalag sa Paralan. A~g una~g binh n~g kaapihan ay
npapunl sa kany~g pus.

Sa gitn n~g gay~g kapinsalan ay nipagpatuloy din niy a~g pagaaral
sa maruno~g na Pari~g si G. Mariano Garca ha~gg~g siy'y mihand~g
ta~ggapn sa Parala~g-madl ni Sto. Toms. Npata~g siy n~g gayn
na lama~g at sa kany~g m~ga sikap ay napagkilala~g tunay na alagd
siy n~g Kardenal Ceferino Gonzales, sa karunu~gan n~g Teologa. Sa
Parala~g it niy tinam a~g m~ga katibaya~g pagk Bachiller en
Flosofia, Doctor en Derecho Cannico at Doctor en Teologia.

Na~g matapos a~g kany~g pag-aaral sa Parala~g-madl ni Santo Toms
ay nhira~g siy~g mag~g Patnugot n~g Parala~g San Juan de Letrn at
gur sa wika~g latn, wika~g ayn sa m~ga mnunulat n~g panah~g yan
ay gingamit niy na~g gaya n~g paggmit n~g sarili~g wika.

Na~g siy'y yumakap n~g katu~gkula~g pagk Par at a~g kunaunahan
niy~g Misa ay kany~g ~ganapn ay napilitan niy~g bitiwan a~g
tu~gkulin niy sa San Juan de Letrn, ~guni't siy'y ilinipat na
Patnugot n~g m~ga nagaaral sa Sto. Toms, tu~gkuli~g hind niy
pinagtagaln at a~g hinarap ay a~g kany~g pagk Par.

Si Dr. Jos A. Burgos ay nag~g pa~galawa~g Kura sa Katedral nit~g
Maynil, nag~g Mahistrado at Pun sa Katedral, Tagausig n~g Hukuma~g
Eklesiastiko at Pa~gulo~g Pun n~g pagdiriwa~g sa Parala~g-madl ni
Sto. Toms.

Na~g ta~g 1767, na~g a~g m~ga Pari~g Hesuita ay palayasin dito sa
Pilipinas, non, a~g dako n~g Mindanw ay nsa kamay n~g m~ga
Rekoletano, at sa kalgitnaan n~g Lusn, ay sa m~ga Pari~g tub rito
sa Kapulun; ~guni't n~g pabalikn sa Kapulun a~g m~ga Hesuitas
niya~g ta~g 1859 ay siy~g isinug sa Mindanw at a~g m~ga
Rekoletano ay ilinpat sa gitn n~g Lusn na siy~g nsa kapamahlaan
n~g m~ga Clrigo  m~ga Par~g tagarito sa ati~g lupan, a~g
ganit~g panibago~g pagkawal n~g karapatn n~g m~ga Pari~g pilipino
ay tina~ggap n~g m~ga it na para~g is~g malak~g paglait 
paglapasta~gan sa kanil~g karapatn, at a~g gayn ay nag~g simul
n~g is~g pagtutol na pinamatnugutan n~g bantg na si Dr. Jos A.
Burgos.

Is~g kasulatan a~g pinasapit sa Espaa na humihi~g n~g kataru~gan
para sa m~ga Pari~g napinsal, ~guni't gaya n~g m~ga lalo~g dakila~g
gaw na d tuw na'y nagtagumpy a~g kanil~g kahili~gan ay nalupig
n~g kapa~gyarihan n~g kanil~g m~ga katu~ggal, at a~g gay~g
pa~gyayari ay nag~g simul na n~g is~g pipi~g paghahamk n~g m~ga
Pari~g pilipino at n~g m~ga Pari~g kastil. Ika 14 n~g Hulyo n~g ta~g
1870 na~g sin Par Burgos at Jos Guevarra ay nagpadal n~g is~g
kasulatan sa Kapitan Heneral G. Carlos Ma. Latorre, sa m~ga parata~g
na sa kanil'y ibinuhat n~g m~ga regulares at nagmumu~gkahi~g
litisin ku~g mayroon ~g  wal~g filibusterismo dito sa Pilipinas.

Sa gitn n~g alimpuy~g it n~g paglalaban n~g is't is, sa kabila~g
dako, a~g m~ga Pari~g tub rito sa atin, at sa kabila~g dako ay a~g
m~ga Pari~g banyag, ay npatan sa Himagsika~g kawal sa Kabite
niya~g 1872, pa~gyayari~g ngamit n~g m~ga kaaway ni Dr. Jos A.
Burgos, up~g a~g nsabi~g Par at sampu ni Pari Mariano Gmez at
Jacinto Zamora ay mkasa~gkt sa nsabi~g himagsikan.

At gaya n~g laht n~g pa~gyayari sa m~ga baya~g nasusukuban n~g
kapa~gyarihan n~g ib~g Bans, a~g m~ga pakan ay nagtagumpay; sa
malinaw na sabi a~g tatlo~g dakil~g Par, ay umakyt sa bibitayn
up~g diligin n~g kanil~g dug, up~g pagalayan n~g kanil~g maaga~g
pagpanaw a~g kalaitlait na kamataya~g dapat lama~g sa m~ga slarn.
Sil'y binitay niya~g ik 17 n~g Pebrero n~g ta~g 1872.

Bago binitay si Dr. Jos A. Burgos ay nagsabi n~g:

Ako'y wala~g sala, at tinugn n~g Verdugo:

Amo~g, ako'y patawarin mo at a~g pagbitay ko~g it sa iy ay laban sa
aki~g kalooban, ~guni't nannupd ak n~g is~g utos.

A~g gayn ay pinaklihn ni Dr. Burgos n~g gayari:

Pinatatawad kita, at nas ko~g a~g utos ay iy~g tuparin.

Non ay nagdilim a~g la~git, humagunot a~g kulg, a~g lintik ay
nagsiguhit n~g bo~g tatalm at a~g uln ay bumuhos.

A~g m~ga tao~g karamiha'y luks na dumal sa Bagumbayan ay para~g
ipinagtabuyan n~g m~ga elemento, at a~g tatlo~g Par ay binitay.

A~g kamatayan ni Dr. Jos Apolonio Burgos ay mituturi~g nati~g:
Binh n~g Himagsikan. At a~g diw n~g kany~g ipinagta~ggl na
katuwiran n~g m~ga Par ay nagtagumpy sa ati~g pinagpala~g Himagsikan
niya~g ta~g 1896, na a~g una~g tagumpy na mituturi~g na ha~gg
gayn ay nannatili sa ibabaw n~g kasakimn n~g m~ga banyag ay a~g
pagkkilala sa karapatn n~g m~ga Pare~g tub rito sa atin na
karamihan ay na~gaghhawak gayn n~g m~ga katu~gkulan at Kara~gala~g
Obispo.

Nag~g gaw tuw na, na a~g m~ga Pari~g nhatulan sa m~ga kalaitlait
na kasalanan ay hinhubarn n~g pagk Par, at a~g gayn ay hinili~g
sa M~gl. na Arzobispo n~g Maynil; ~guni't wala~g mkita~g matuwid a~g
nsabi~g Arzobispo kaya't d sil hinubarn n~g pagk Par sa oras n~g
kamtayan.

Si Gat Rizal, sa kany~g paglalathal n~g pa~galaw~g bahagi n~g
Noli, a~g kany~g Filibusterismo ay ihnandg sa tatl~g dakila~g
Par bila~g pa~gbaw, sa m~ga upasala~g sa kanil'y iginawad:

Sa gan~g amin a~g tatlo~g dakil~g Par ay d nagksala kahit
bbahagy na dapat lapatan n~g gay~g kalupit na hatol; ~guni't sil'y
nagi~g kasa~gkapan n~g m~ga pa~gyayari, up~g a~g binh n~g
paghihimagsk ay payabu~gin n~g kanil~g dug.

Ttapusin namin a~g ulat na it sa m~ga salit ni P. Gmez: Ya~g
na~gagsisiibig sa Ina~g Bayan ay d na~gamamatay sa kanil~g hihiga~g
sarili.



[Larawan: Ang liwasan ng Bagumbayan, na pinagpala ng kamahalmahalang
dugo ng Bayani ng mga Bayani, na sa isang kapusukan, sa sigabong di
mapigilan ng kalupitan ng mga tao, ay ginawa na ang liwasang ito ay
maging Golgota ng bayang Pilipinas.]




=JUAN LUNA Y NOVICIO=


[Larawan: Juan Luna]

Sa is~g malit na bayan, sa Badk, Ilocos Norte, is~g baya~g halos
d kilal dahil sa kaliitan, ay nag~g bantg at kapuripuri dahiln sa
pinalad na sibuln n~g is~g tao~g dakil, na wal~g alinla~gan
massasabi~g siy~g pinakdakil at bantg sa laht n~g pintor na
pilipino, siya ay si Juan Luna.

Ipinagank siy niya~g ika 23 n~g Octubre n~g ta~g 1857, is sa m~ga
ank ni G. Joaquin Luna at Laureana Novicio, mapalad na magasawa~g
naghandg sa Inng Pilipinas n~g m~ga ank na bayani. Si Antonio a~g
dakila~g Heneral, si Juan, a~g dakila~g Pintor, si Joaquin a~g
Gobernador, at si Jos Luna, a~g bantg na ma~ggagamot.

A~g kany~g pagaaral ay pinasimuln sa sarili~g bayan at kany~g
ipinagpatuloy sa Ateneo Municipal, ku~g san siy kinagiliwan n~g
gayn na lam~g n~g kany~g m~ga gur: a~g una~g nagtur sa kany n~g
pagguhit ay si G. Agustin Saez. Dito siy nagpasimul n~g pagibig sa
sini~g, na kany~g ikinpabantg n~g gayn na lama~g.

Buhat sa Ateneo ay lumipat siy sa Academia Naval, at na~g mtam
niy a~g m~ga katibayan sa pagaaral ay siy'y sumakay up~g
ipagpatuloy a~g pagsasanay n~g kany~g pinagarala~g pagkamandadagat.
Llab~g anim na tan siy non. Tinahak niy a~g katimugan n~g dagat
China at India, dinalaw a~g Singapore at Colombo, m~ga bayan at lunsd
na kany~g dinalaw, na nakapukaw sa kany~g pus n~g marubdb na nais
na dumakil.

Niya~g 1874, na~g siy'y lalabi~gpitohi~g tan pa lama~g ay tina~ggp
niy a~g katibaya~g makapaghawak na n~g ugit (piloto) n~g sasakyan sa
matatas na dagat. Siy'y lubh~g kilal sa kany~g pagkmandaragt,
~guni't hind it a~g tunay niy~g hilig, at baga ma~g siy'y
hina~gaan sa kany~g katu~gkula~g yan na gingampann, ay til may
bumubul~g sa kany~g diw na hind yan a~g kany~g dapat na
pamalagian.

Samantala~g siy'y nglalayg, sa Luok n~g Maynil ay nagaral siy n~g
pintura, at a~g kany~g nag~g Gur ay si G. Guerrero is~g bantg na
pintor n~g kapanahunan. Iniwan niy a~g pagkmandaragat at nasok siy
sa Academia de Bellas Artes sa Maynil. Dito niy nkilala a~g tunay
na pagibig sa sini~g, sumigl na~g sumigl a~g kany~g sigasig at
niya~g 1877 ay lumayag siy~g patu~go sa Espaa.

Pagdati~g na pagdati~g niy sa lupai~g it n~g m~ga Hari, ay nasok
siy agd sa Academia de Bellas Artes de San Fernando, sa Madrid, at
yyama~g d nakassiy sa kany~g hilig a~g pagtutur don ay bumayad
siy n~g is~g ta~gi~g Gur up~g siy'y turuan sa sarili~g tahanan at
kany~g nhira~g si G. Alejo Vera, is sa m~ga lalo~g dakil at bantg
na pintr sa Espaa.

Nag~g matalik sil~g magkaibigan n~g bago niy~g Gur at sil ay
naglakby sa Italia niya~g 1878, don sa pinagpasikatan nin Rafael
at Miguel Angel at do'y magkatulo~g sil~g gumaw sa dakila~g Bayan
n~g Sini~g. Niya~g magbuks n~g Ta~ghalan sa Madrid, na~g ta~g
1881, a~g pa~galan ni Juan Luna at nakapa~ggilals sa m~ga lalo~g
bantg na pintr na kastil at italiano. A~g kany~g cuadrong A~g
kamatayan ni Cleopatra ay nagtam n~g pa~galawa~g ganti~g pala at
is~g medalla~g gint kalakip n~g is~g libo~g piso~g salapi~g
kastil. Buhat non a~g Tagalog ay nagkaron n~g mabuti~g pa~galan sa
Daigdig n~g Sini~g at d na ipinalagay na m~ga maninip.

Na~g lumipas a~g tatl~g tan, niya~g 1884 a~g wala~g kamataya~g
Spolarium ay lumabas sa maliwanag, at a~g gaw~g it ni Luna ay
nagtagumpy sa daigdigan n~g sini~g, at a~g m~ga papuri ay nagsikip
halos sa Sansinukob. Sa kany~g kara~galan ay pinig~g siy n~g m~ga
pilipino~g nannahanan sa Espaa. Lubha~g marami~g papuri a~g kany~g
tina~ggp sa na~gagsipanalumpati at is rito ay a~g ati~g dakila~g
bayani~g Dr. Rizal na nagsabi n~g gayar: Paghaw n~g tabi~g at
makita natin a~g Spolarium, ay mriri~gig na natin, a~g ta~gisan n~g
m~ga alipin, n~g kakilkilabot na takot sa digmaan, at a~g taghoy n~g
m~ga ulila.

A~g tnawi~g iyn ay siy~g tunay na damdamin n~g lumikh at
tagabadh n~g ati~g kasalukuyan sa ati~g tinubua~g lup. Oo, a~g m~ga
kuadro~g ganyn ay d lama~g umaliw sa ati~g m~ga mat, kund
nakikipagusap na banayad sa ati~g puso.

Lumipat siy sa Paris at do'y nakipagis~g pus sa is~g ank n~g
kastil sa pilipina na pina~garapan niy n~g is~g kaligayahan sa
buhay, at pinaghandugn n~g laht niy~g tagumpy. Hind siy naglikt
n~g paglilin~g n~g kany~g sini~g at niya~g 1887 ay napa sa Espaa
siy~g mul up~g ita~ghl sa Madrid a~g kany~g Batalla de Lepanto
at a~g Rendicion de Granada na pawa~g nagtagumpy at nagtam n~g
gant~g pal sa nasabi~g Ta~ghalan. Is~g pig~g na naman n~g m~ga
kalah a~g nasaksihn sa Madrid na idinaos sa kara~galan ni Juan Luna,
a~g dakila~g Pintr. Si Lopez Jaena ay is sa na~gagtalumpat.

A~g katahimikan sa nagtatagumpy niy~g buhay, ay hind nasiyahn
mandin at sa lob n~g thanan ay nanuluyan a~g ligalig, a~g kany~g
katahimikan ay nahalinhan n~g is~g infierno~g napakainit, dinar~g
a~g kany~g pus at sa harp n~g d dapat talimahi~g pagupasal ay
nagkahalag n~g is~g buhay, at buhay n~g kany~g pinakamamahal pa
naman: a~g sa kany~g minamahal na kabyk n~g pus. Is~g usapin a~g
nagi~g buntt n~g sigalt na yan; ~guni't pinawal~g sala si Juan
Luna n~g Hkuma~g humatol.

Na~g mul~g bumalik dito sa Pilipinas a~g ati~g kalahi~g it ay
pinaghinalaa~g kinaalm n~g na~gaghhimagsk at niya~g 1896, siy ay
ipinadakp at ibinila~gg. A~g m~ga dakila~g diw ay hind napipiit
kahi't na sa lob n~g piitan, at sa gitn n~g gay~g kalgayan ay
gumaw siy n~g is~g mainam na Exce Homo na kany~g ipinagkalob
kay Par Rossell na~g siy'y dalawin sa bila~gguan.

Na~g tamuhin niy~g pamul a~g kalayaan, ay nanumbalik siy~g agd sa
Europa, ~guni't a~g pagibig sa sarili~g lup ay hind magpatahimik sa
kanya ron, kaya't mul siy~g na~glayg niya~g Disyembre n~g 1899
up~g bumalk sa sarili~g bayan at siy'y nadan sa India, sa Java at
sa Sumatra, naglags n~g China at Hapn, ~guni't na~g siy'y na sa
Ho~gk~g at papauw na sa sarili ay nagkasakit siy at nsagup niy
ron a~g kamatayan.

Namatay si Juan Luna at nalibi~g sa iba~g Lup, ~guni't a~g m~ga
dakila~g tao saan man mamaty at saan ma~g dako n~g daigdig mlibi~g,
a~g kara~gala~g kanila~g tinukls at ikinbantg sa daigdigan, ay
hind nakukuha n~g alin m~g baya~g hind nil sarili, sapagk't it'y
mana~g hind maagaw n~g alin ma~g lah at bayan.

Kara~galan ~g n~g Pilipinas a~g siy'y magkaank n~g is~g
kaha~gha~ga~g mninini~g, at kahit hind siy nahandugn n~g bahagi~g
libi~gan sa sarili~g La~git, ay nagliliwanag din dun a~g
kapitapitaga~g pa~galan n~g ank na nagpakata~g.

Luwalhat sa iyo, dakila~g maninini~g!




=GRACIANO LOPEZ JAENA=


[Larawan: GRACIANO LOPEZ JAENA]

Sa lalawigan n~g Iloilo ay don sumila~g a~g is~g kalah nati~g
nagi~g is~g dakila~g mnanalumpat, siy'y si Graciano Lopez Jaena.

Gay n~g laht n~g pilipino, a~g kany~g una~g pagaral ay tina~ggp
niy sa lob n~g thanan, pagkatapos ay nagpatuloy siy sa Parala~g
bayan up~g a~g m~ga p~gunahi~g pagaral ay maganp at don na siy
kinkitaan n~g kany~g sibol na katalinuhan, at bag ma~g hind
karaniwan non a~g pakikipagtalo sa m~ga Gur si Jaena ay hind
nasiyhan sa aln ma~g bahagi n~g kany~g pinagaralan, ha~gga~g hind
dindi~gg a~g m~ga paliwanag n~g m~ga Gur, at sa pagnanasa~g a~g
pagaral ay ipagpatuloy sa ib~g lupan ay lumayag siy~g tu~go sa
Espaa, niya~g ta~g 1881.

Sa silo~g n~g La~git n~g dati~g Metropoli ay nakipagis siy sa m~ga
kalahi~g do'y dinatnn na na~gakkibaka~g kasalukuyan sa m~ga
kabaguha~g hinihi~g n~g bayan natin. Iis~g tan pa siy sa Espaa,
na~g itatg a~g Kapisana~g Hispano-Filipino at siy ay nagi~g is~g
masugid na kasap non.

A~g kapisana~g nba~ggt ay nagllathal n~g is~g pahayagan at si
Graciano Lopez Jaena, ay is sa tuma~gkilik non. A~g kanil~g m~ga
lyunin ay a~g ipakilala sa madl a~g kasalukuya~g kalagayan n~g
Pilipinas at ma~gagsumakit sa m~ga kabaguha~g dapat na gawin n~g
Pmahalaan at P~gasiwaan.

A~g kany~g m~ga tudl~g na pawa~g kinbabakasn n~g kany~g
pagkamabuti~g ank n~g Pilipinas, ay na~gapalathal sa Filipinas,
ante Europa, El Progreso, El Pueblo Soberano, at pagkaran n~g
il~g panahn ay itinatag niy a~g La Solidaridad, na kany~g
pinamatnugutan at siy~g nag~g tagapamansg n~g m~ga kalah natin
don. Niya~g ta~g 1899, ay nihalinhn siy ni Marcelo H. del Pilar
sa Pamamatnugot n~g nasabi~g Phayagan.

Sa kany~g pagkamananalumpati, ay ipinallagy na is siy sa llo~g
pinakamabuti sa kany~g kapanahunan sa bo~g Espaa, kaya't sa laht
n~g pigi~g tuwi n'y inanyayahan siy up~g manalumpati. At sa m~ga
gay~g ktaon ay hind niy nalimutan minsan man na di samantalahin
a~g pagpapakilala n~g m~ga karai~gan n~g kany~g bayan.

Niya~g 1892 sa Madrid, sa pagdiriwa~g sa ikatatl~g dan at siyam na
pu't is~g tan n~g pagktukls sa Amrica ni Cristobal Coln, sa
talumpali ni Graciano Lopez Jaena, tu~gkol sa m~ga ib't ib~g bagay,
ay sinabi niy a~g gayari:

Hind umiiral a~g pa~gaalipin sa Pilipinas, ~guni't maklilib~g
mahirap a~g kaalipin~g do'y naghahari at kaalipin~g tinta~gkilik
n~g m~ga bats, kaalipinn n~g kalolw, kaalipinn n~g diw, at dahil
dito m~ga ~gino, a~g ami~g bayan ay bayan n~g baligtaran, sapagk't
a~g karunu~gan at katotohanan ay d napakikita don.

Ayw kami n~g is~g baya~g kalahati ay malaya at kalahati ay alipin,
ninanas namin a~g kalayan sa pagsulat  pamamahay~g; ninanas namin
a~g kalayaan sa pagagalakal; ninanas namin a~g ami~g kapa~gyarihan sa
paghahall, (sufragio) n~g ami~g sug sa m~ga Kapulu~gan, na, ku~g
san namin mapassapit a~g ami~g m~ga adhikain up~g di~gin at
mlaman.

Sa is~g pigi~g na idinaos sa Madrid sa kara~galan ni Juan Luna, at
Resurreccin Hidalgo, dahil sa kanil~g taggumpy sa Ta~ghalan n~g
Sini~g, si Jaena ay nagsabi n~g gayari: Pilipinas, binabat kit n~g
bo~g ptagan. Malasin Siy! a~g bughw n~g dagat ay siy~g bira~g,
a~g kulay n~g kany~g La~git, a~g pinakamarikt sa sansinukob, na
nasasabugan n~g manini~gni~g na bituin, ay siy niy~g maganda~g
lambo~g. Sino man na d pa nagkakapalad na magmalas sa kany~g m~ga
Pul, ay d nakkita n~g pinakamagand~g panig n~g daigdgan.

Sa salaysay na it ni Lopez Jaena, ay mapagunaw na a~g kany~g
pani~gn ay pawa~g kagandahan sa kany~g Tinubua~g Lup, pagmamalas na
d tintagly niya~g d tunay na tub sa Pilipinas, pagk't ta~gi~g
a~g pilipino lama~g a~g may kaya~g dumamdam n~g kany~g m~ga
dinramdm.

Is sa maiinam niy~g talumpat, ay a~g binigks niya~g 1887, n~g
ipagtagumpy ni Juan Luna a~g kany~g Batalla de Lepanto. Ito'y ulit
ulit na sinabi, na kami~g m~ga pilipino, ay d makaggaw n~g an man.
Tinawag kami~g m~ga uman, ay wala~g kaya~g gumanp n~g anoma~g
kaunlaran, kam uman ay hind lumalaki at d umuunlad, ~guni't a~g
ami~g; bayan sa linakdlakad n~g panahn ay nagigi~g is~g baya~g
dakil.

Ku~g mbabasa niny a~g m~ga talumpat ni Jaena, at maaninag niny na
wal na siy~g sinikap kund ipamalas a~g kany~g pagmamahl sa
Tinubua~g Lup at sa m~ga kalahi niy~g maruno~g magmahl sa Baya~g
Tinubuan.

Mahigit na lab~glim~g tan na nanahnan si Jaena, sa Espaa, at
laht n~g kany~g sigasig sa lob n~g panah~g yaon ay iniukol niy sa
ikaunld n~g kany~g minmahl na baya~g Pilipinas.

Niya~g 1890, ay umuw siy sa sarili~g bayan up~g ma~gilak n~g
mgugugol don sa ubod n~g baya~g pa~ginon n~g ati~g bayan, sa
Madrid, at dahil sa nasa~g it, ay nakipagkita siy kay Paez, at
humi~g siy n~g tulo~g. ~guni't sa kawaln, n~g salap sa kaban yaman
n~g samah~g kany~g tinawagan ay pina~gakuan siy ni Paez, pagkatapos
na madi~gg a~g kany~g m~ga balak at siy'y nanumbalk sa bayan n~g
m~ga Har, up~g gumaw n~g wal~g patl~g na paggaw sa ikapagbabago
n~g pamamalakad dito sa Kapuluan; at sa kany~g kinhimali~ga~g yan
ay nahughg siy at namulubi, at niya~g ika 20 n~g Enero n~g 1896 ay
tinawag siy sa sinapupunan ni Bathal, sa baya~g Barcelona Espaa, na
siy~g kinlagakan n~g kany~g m~ga labi.

Si Graciano Lopez Jaena ay buhy sa m~ga pus n~g bawa't pilipino at
a~g alala sa kany~g m~ga gaw ay is~g dakil~g aral na karapatdapat
ulirann.

Magi~g tibay a~g m~ga talata~g it n~g kany~g pagk wal~g Kamatayan.




=APOLINARIO MABINI=


[Larawan: Apolinario Mabini]

Nakikita mo ba giliw na bumbasa sa m~ga salap~g papel na pipisuhin,
a~g larawan n~g is~g kababayan natin na sa kany~g kagiti~gan ay
minapat n~g Pmahalan na siy, ay makilala n~g tann sa para~g yan?

A~g larawa~g yan ay dil ib't a~g kay Apolinario Mabini, a~g
Kaha~gaha~ga~g Lump na siy~g utak n~g Himagsikan. An man a~g
ibinu~ga n~g hmagsika~g nagguh n~g kapa~gyarihan n~g m~ga Har dito
sa ati~g lupan ay may kinlaman don a~g ati~g kababaya~g
pinagukulan ~gayn nit~g maigs~g ulat n~g kany~g buhay.

Ku~g palarin ka pa~g makatagp niya~g npabantg na Ptakaran n~g
Himagsikan na niya~g ika wal n~g Hulio n~g ta~g 1898, ay pinasiy
ni Gen. Emilio Aguinaldo, na limbagn at ipagbil n~g mamiseta, up~g
sumkaalamn n~g laht n~g mmamayan. A~g mahalag~g kath~g yan,
giliw na bumbasa, ay kats n~g mayama~g utak n~g ati~g Mabini.
Basahin mo n~g bo~g kataimtiman sa pus at do'y mbabaks mo a~g
kabanalan n~g ati~g Hmagsikan, niya~g pinagpala~g pakikipamiyapis
n~g iy~g m~ga kalah up~g ihand sa iy~g pagdat~g a~g is~g baya~g
karapatdapat sa iy~g lip, baya~g malay, nagsasarili at pusps n~g
kar~galan.

Si Apolinario Mabini, ay is~g ank na mipagmamalak n~g kany~g
lalawigan, mipagmamalak n~g kany~g lip, at mattawag na is~g
Bayani n~g baya~g Pilipinas, bag ma~g a~g kinmulatan niy~g bayan ay
is~g maliit na bahag lama~g n~g makasaysaya~g lalawiga~g Bata~gan.

Tanawan! pinagpala~g baya~g nakapaghandg sa Ina~g Pilipinas n~g is~g
dakila~g ank, binabat kit pinagpal ka n~g mabuti~g Tal, sapagk't
sa sil~g n~g iy~g La~git nakkita n~g una~g liwanag a~g is~g kawal
n~g sagkatauhan, si Apolinario Mabini.

Si Mabini ay ank nin G. Inocencio at Dionicia Maranan at sumila~g
niya~g 1864. M~ga tao~g dukh at wal~g kara~gala~g mipagmamalak
kund a~g kara~gala~g mabuhay sa tul n~g paws.

Salt palibhas sa m~ga kaila~gan sa buhay, ay hind nagaw~g
itagubilin sa alin ma~g bantg na gur a~g m~ga una~g pagaral ni
Apolinario, at salamat sa tulo~g n~g is~g aman, si G. Juan Maranan,
a~g kany~g mun ay nmulat, at pagkatapos n~g m~ga pa~gunahi~g m~ga
pagaral ay lumipat siy~g hand sa lahat n~g hirap, sa pagkakaling
n~g isng banal na Par, si G. Valerio Malabanan, na siy~g humawan sa
kany~g diw n~g m~ga tabi~g n~g kadilimn. Npamahl na lubh si
Mabini sa kany~g bago~g Gur, palibhas ay may is~g katalinuha~g
hind karaniwan at kabaita~g kaha~gaha~g.

Natapos niy a~g pa~galaw~g bugs n~g pagaral sa kali~g n~g Pari~g
ntukoy na; ~guni't uhw palibhas sa m~ga ib't ib~g lawak n~g
karunu~gan, kay't niya~g 1881, ay lumws sa Maynil at humandg na
magtur sa Paraln ni Ginoo~g Melchor Very, at samantala ay nagaral
namn sa San Juan de Letran. Is~g pagsusumakit na d karaniwan a~g
kany~g ipinamalas at a~g katibyan n~g pagk Bachiller en Artes ay
tinam niy na kasaliw n~g pagtukls n~g pa~gagd~g buhay.

Ninas niy~g lumipat sa Universidad de Sto. Toms, ~guni't a~g
kany~g kinkita sa Paralan ni G. Melchor Very, ay hind makasasapt
sa kany~g m~ga kinkaila~gan sa gay~g pagpapatuloy, kay't sinikap
niy~g magli~gkd sa Pmahalan at nta~ggp siy~g tagasulat ha~gga~g
sa siy'y nag~g masugid na kasamahn n~g abogadong si G. Numeriano
Adriano, bila~g kawan ron na nagssanay.

A~g pipi~g kilusan n~g m~ga ap, ay lumaganap n~g gayn na lam~g sa
walo~g lalawiga~g Tagalog,[1] a~g lihim ay hind na mai~gatan at unt
unt~g nhahayg sa m~ga taga Pmahalan a~g himagsikan n~g M~ga Ank
n~g Bayan. Sa Balintawk ay napilita~g ihiyw na~g wal sa panahn
n~g Bayani~g Bonifacio a~g m~ga kahili~gan n~g api, ~guni't hiyaw na
kasaliw na n~g talib~g at pakikipamiyapis; a~g banl na kilusn ay
nagpani~gas na lubh n~g pus ni Mabini, up~g gara~g tumugn sa
tawag na baya~g humihi~gi n~g tulo~g sa kany~g m~ga ank, up~g
makakalg sa gapos na kaalipinn. Dahil don ay dinakp si Mabini at
ipinapiit ha~gga~g Hunyo n~g ta~g 1897, salamat sa kany~g pagkalump
ay pinalay siy sa paniniwala~g hind na siy makapagttaguyod at d
mapakikisapi sa Hmagsikan.

Natapos a~g una~g bugs n~g Himagsikan sa Kasundua~g linagdan sa
Biyk na Bat. Si Mabini ay nagpagali~g n~g kany~g karamdaman sa Los
Baos, ~guni't na~g a~g Pmahalan n~g Kastil at a~g sa Estados
Unidos ay nagkkatitigan, at d nalaunan ay nagi~g dulaan n~g digmaan
n~g dalaw~g bans it~g Kapulua~g Pilipinas, siy'y sumulat n~g m~ga
mahahalag~g tudl~g ukol sa m~ga mabubuti~g balak n~g pakikisa~gkt
n~g m~ga Tagalog sa dalaw~g nagdidigm, at a~g gay~g kasulatan ay
sumapit sa kamay ni Aguinaldo, na is~g mabuti~g Kasa~gguni.
Inanyayahan ni Aguinaldo na pas Kawit si Mabini, at sa pagta~ggp sa
anyaya ay nagsabi n~g gayari: Hind ako matiwasy, sapagk't a~g m~ga
kababayan ko'y wala~g katiwasayn. A~g kanil~g m~ga kahili~gan sa
pagbabago n~g pamamalakad ay hind dini~gg.

Nag~g una~g kasa~ggun ni Aguinaldo si Mabini at a~g una~g ginaw ay
a~g pagpapalit sa Gobierno Dictatorial n~g Pmahalan n~g Hmagsikan.

Itinatag ni Mabini a~g m~ga Pmahala~g Bayan, Lalawigan, Hukuman at
Kawal; at kany~g ilinathal a~g sligan n~g Pmahalan n~g Hmagsikan
na ikinbantog niy n~g gayn na lama~g.

Na~g itatag sa Barasoain, a~g kunaunaha~g Kapulu~gan Hmagsikan, si
Mabini ay siy~g Premier ni Aguinaldo, at a~g sligan n~g Pmahalan,
ay hind nailagd, samantala~g hind niy nasusur, at it'y sumapit
ha~gga~g ik 21 n~g Enero n~g 1898, up~g a~g kapa~gyarihan n~g
Pa~gulo ay huwag mabawasan at siy niy~g papa~gibabawin gaya n~g
tahas niy~g paniwal na yan ay kinaila~gan n~g kapanahunan.

Sa is~g d pagkakunawaan niy at ni Aguinaldo sa m~ga panukala~g
dapat na isagaw ay tumiwal~g siy sa Pmahalan, at a~g kany~g
nkahalili, ay si Pedro Paterno; niya'y Agosto ik 23 n~g ta~g 1898.

Bag man siy'y tumiwalag kay Aguinaldo, sa kany~g pagk Una~g
Kasa~ggun, ay d rin siy naglikat n~g pagsisigasig sa
ikapa~gttagumpy n~g m~ga mithiin n~g baya~g Pilipinas. M~ga tudli~g
na pambuhay n~g lob a~g kany~g ilinathal sa La Independencia.

Nbihag si Mabini n~g m~ga kawal na amerikano sa Kuyap, Bago~g Esija,
niya~g Disyembre, n~g ta~g 1899, at dinal siy sa Maynil at
ibinila~gg ha~gga~g Setyembre n~g 1900.

Niya~g 1901, ay naglathal siy n~g is~g pagtuligs sa Pmahalan
n~g Estados Unidos dito sa Pilipinas, tuligs na kany~g ihinayg sa
El Liberal at nagi~g sanh n~g mul~g pagpapadakp sa kany at
pagpapatapon sa Guam, kasama n~g makabaya~g si G. Pablo Ocampo.

A~g kapayapaan ay naghar bila~g ha~ggahan niya~g kakilkilabot na
digmaan, at a~g laht n~g tapon ay pinahintuluta~g makabalik sa
sarili, sa pamamagitan n~g pagsump n~g pagtatapt sa Pmahalan n~g
Estados Unidos sa Pilipinas, ~guni't si Mabini ay d sumump, kay't
siy'y naiwan sa Guam na may m~ga anim na buwan, bago siy pinapanaw
at makapaglibt, ~guni't d makattahan sa Pilipinas samantala~g d
siy sumusump n~g pagtatapt sa Estados Unidos.

Pagkaran n~g il~g panahn na~g pagmumunimun, ay nkilala niy~g
lal~g malak n~g kany~g mitutulo~g sa kany~g bayan ku~g siy ay
bumalik, kay sa magpalaboylaboy, at niya~g Pebrero n~g 1903 ay
linagdan niy a~g pagtatapt sa EE. UU. Hinandugan siy n~g lalo~g
mattas na katu~gkulan, ~guni't d niy tina~ggp at a~g sabi: A~g
aki~g karamdaman ay nakapipigil sa aki~g makagaw pa n~g m~ga dapat
ko~g gawn, at ak'y inaanyayahan at mappilita~g mamuhay n~g tahimik,
up~g don i~gatan a~g kahihiyn, hind kahihiyn dahil sa ak'y
nakgaw n~g is~g bagay na kahiyhiy, kund dahiln sa d ko
nagampann n~g bo~g katumpakan a~g m~ga kauta~gn ko sa aki~g m~ga
kababayan at sa aki~g Tinubua~g Lup.

A~g kamatayan ay sumapit at binigy~g ha~gg a~g kany~g mahalag~g
buhay, niya~g ik 13 n~g Mayo n~g ta~g 1903. Namaty a~g is~g tapt
na ank n~g Pilipinas, at gaya n~g m~ga dakila~g tao ay nagiwan n~g
m~ga dakila~g baks na ikapagaral sa kany~g kalakhn.

Sa kara~galan n~g kababaya~g it ay ipinasy~g ikintl sa m~ga
pipisuhi~g papel a~g kany~g larawan, at sa lalawiga~g Batangas ay
ibina~gon a~g is~g Bantayog sa kany~g d mallimot at wal~g
kamtaya~g m~ga paglili~gkd sa Tinubua~g Lup.

Hha~ggahn namin a~g munti~g kasaysaya~g it n~g is~g ank-pawis,
iniwi sa karukhan at namaty na dukh rin, hind dahil sa hind
naktukls n~g mabuti~g panahn at paraan sa ikayayaman, hind ~ga:
kund dahiln sa a~g laht niy~g sikap, duno~g at buhay ay kany~g
inialay na~g wal~g pa~galaw~g ha~gd sa damban n~g Ina~g Bayan.

A~g Decalogo ni Mabini ay it~g sumsund:

Ibigin mo si Bathal at a~g iy~g kapurihn na~g higt sa laht n~g
bagay.

Sambahn mo si Bathal, na~g ukol sa lalo~g minamatuwd at
minamara~gal n~g iyo~g budh.

Palusugn mo a~g m~ga pili~g kayamanan na ipinagkalob sa iy ni
Bathal.

Ibigin mo a~g iy~g bayan n~g sund kay Bathal, sa iy~g kapurihn,
at higit sa iy~g sarili.

Pagpumilitan mo a~g ikagiginhawa n~g iy~g bayan bago a~g
kaginhawahan mo~g sarili.

Pagpilitan mo a~g pagsasaril n~g iy~g bayan.

Huwag mo~g kilalanin sa iy~g bayan a~g kapa~gyarihan nino ma~g tao
na d mo pil at n~g iy~g m~ga kababayan.

Pagpilitan mo na a~g iy~g bayan ay mag~g is~g Repblica at huwg
mo~g tulutan kailn ma~g mag~g Monarquia.[2]

Ibigin mo a~g kapw na~g gaya n~g pagibig mo sa sarili.

Lagi~g titignn mo a~g kababayan n~g higit n~g kaunt sa iy~g
kpuw.

Niya~g 1921, na pasyah~g a~g kany~g alabk na nsa sa libi~gan n~g
m~ga intsik ay ilipat sa is~g lbi~ga~g karapatdapat sa m~ga Bayani,
a~g ba~gkay ni G. Apolinario Mabini ay nhukay na bu. Iginala~g at d
tinunaw n~g lup a~g banl niy~g katawan; at pagtapos n~g m~ga
para~gl na iginawad sa kanya n~g Pmahalan at bayan na lubha~g
humaha~g, ay ilinipat a~g kany~g lab sa Libi~gan n~g m~ga Bayani~g
pilipino, na kilal sa tawag na: Panteon de los Veteranos de la
Revolucin.

Ku~g is~g araw ay makarati~g ka giliw na bumbasa sa Libi~gan sa
Hilag, a~g Panteon de los Veteranos de la Revolucin ay maghahandg
sa iy n~g m~ga pa~gala~g, pawa~g pinagkkauta~gan mo na~g m~ga
kabaguhan sa Pmahalan na tunay na pal n~g kanil~g mith. Sa gitn
non ay mtatagpun mo a~g kinlalagakan n~g lab n~g Dkila~g Lump
na sanh nit~g maigsi~g ulat.

Idala~gin mo kay Bathal na a~g pinamuhunanan nil n~g buhay na ganp
na kalayaan mo at n~g ati~g bayan ay mag~g is~g ganp na pa~gyayari.

Naw'y msaksihn din natin na tay'y lay na.

[1] Ang walong sinag ng araw ng ating watawat.

[2] Republica ay Pamahalaan ng bayan at ang naghahari ay mga pili ng
bayan. Monarquia ay Pamahalaan na ang namamahala ay iisang tao.


[Larawan: Ang bantayog kay APOLINARIO MABINI sa Batangas.]




=JOSE Ma. BASA=


[Larawan: Jos Ma. Basa]

Sino a~g pilipino~g nakasapit sa Ho~gko~g na d nakkilala kay G. Jos
Ma. Basa.

Gaya n~g m~ga tunay na Tagalog, niy~g lip~g tintakbuhn sa kany~g
m~ga ugt n~g malinis na dug n~g m~ga Solimn, bat pa si G. Jos Ma.
Basa ay nakpansn na n~g m~ga katiwalian n~g pagpapalakad n~g
nasira~g Pmahalan n~g m~ga kastil dito sa Kapulun.

At na~g sumapit siy sa sapt na gula~g, na~g a~g pagwawar ay lalo
na~g maliwanag sa tulo~g n~g pinagaralan ay ipinagta~ggl niy n~g
bos kaya sa laht n~g ktan a~g m~ga karapatan n~g m~ga tub rito sa
atin. A~g ganit niy~g m~ga kilos at gaw na kapansinpansn na~g m~ga
panah~g yan na a~g pagibig sa bayan ay kasalana~g ikinammaty, ay
nag~g sanh n~g bo~g pagii~gat sa kany n~g m~ga naghahawak n~g
ugit n~g Pmahalan at d naglan at si G. Jos Ma. Basa, kasama ni G.
Antonio Regdor, Par Mariano Sevilla at iba p ay pinagdadakp at
ipinatapon sa Pul n~g Marianas.

A~g kasalana~g sa kanil'y ipinarata~g ay kinaalam daw sa
hmagsika~g kawal na na~gyari sa Kabite niya~g 1872, na ikinbitay
n~g magigit~g na Par~g Tagalog na sin Padre Burgos, Gmez at
Zamora.

A~g panahn ay lumipas, at sumapit sa pa~gyayari~g a~g non ay
pinaguusig ay nag~g kara~galan at kabayanihan.

Ila~g buwan di~g nanahanan sa Guam si G. Jos Ma. Basa at pagkuwa'y
lumipat sa Sakop n~g Ingls na bayan n~g Ho~gko~g at don na ~g
namuhay n~g may m~ga tatlo~gpuo~g tan. Sa baya~g it isinagaw ni G.
Jos Ma. Basa a~g thasa't wal~g kili~g na pagli~gap sa kany~g m~ga
kalah.

Kailan ma't nakabalit si G. Jos Ma. Basa na may pilipino~g lulan a~g
alin ma~g sasaky~g dda~g don, karakaraka niy~g ipinassalubo~g at
d tintuluta~g tumuly sa ib~g bahay ku~g ma~gyayari at a~g kany~g
thanan, dula~g at hihi~gn ay hand sa kany~g m~ga kalah.

Buhat kay Gat Jos P. Rizal, Graciano Lpez Jaena, Marcelo H. del
Pilar at ha~gg~g sa kahulihuliha~g grumete n~g m~ga sasakyn, ay
kany~g ginawaran n~g pagkakandili sa lupai~g yan na napil niy~g
panahann, kay't lag siy~g nag~g sa~ggnian, kanlu~gan at takbuhan
n~g aln ma~g pilipino na na~gaila~gan n~g kany~g pagkukupkp.

Is~g kaha~gaha~ga~g pagibig sa alin ma~g bagay na may kulay pilipino
a~g tinaglay ni G. Jos Ma. Basa, sa bo niy~g buhay. A~g kany~g
m~ga dula~g  hapg, m~ga likmuan, m~ga palamuti sa bahay, m~ga
kasa~gkapan sa paglulut, palyk, tapayan, lumb at m~ga iba pa~g
kbabakasn n~g tinubua~g lup, saro, salakt, bilao, baky, papag, ay
nasa sa mabuti~g panig na laht n~g kany~g thanan. Tu~gkl buhat sa
sarili~g lup ay kany~g ipinagmamalak.

Kany~g ipinagppara~galan at kailn m'y hind ikinahiy sa m~ga
tagaiba~g lupai~g sa kany'y tumuloy, a~g m~ga bagay na yar sa
Pilipinas.

A~g m~ga aklt n~g ati~g m~ga kalah ay inii~gatan niy~g higt sa
gint sa kany~g mayama~g aklatan.

Buhat sa Ho~gk~g ay sumulat siy sa m~ga phayagan sa Espaa at lag
niy~g pinasapit don a~g tan~g karai~gan n~g Pilipinas.

Namaty si G. Ma. Jos Basa niya~g ika 10 n~g Hulyo n~g 1907 na
tagly sa pus a~g kasiyaha~g lob na makatupad n~g kany~g
katu~gkulan sa Tinubua~g Lup at sa tanan niy~g kalah, lalo~g lal
na sa na~gakasapit sa lupai~g yan n~g m~ga Ingls na pinakipamuhayan
niy~g mahigit na tatlo~g puo~g taon.

Is~g pa~gyayari~g kapansnpansn sa himali~g ni G. Jos Ma. Basa na
d dapat maligtan bago tapusin a~g bubt na alaala~g it sa kany~g
kagiti~gan, ay it~g sumusunod:

Ku~g siy'y may nkikita~g kalah roon na dahil sa kakula~gan n~g
mgugugl sa pagbalk sa sarili~g lup, at wal nam~g hanap buhay
bag~g pa~gggali~gan n~g is~g kabuhaya~g mara~gl, si G. Jos Ma.
Basa ay may bukas na kamy up~g sumaklolo sa nsabi~g kalah, mata~g
pa a~g pabaon at kaupahn sa sasakyn ha~gg~g makabalk sa sarili~g
lup.

Is~g panahn ay may sumapit do~g panira~g puri sa atin, na d ib't
a~g m~ga sip n~g m~ga hub at hubd na m~ga igorrote na
ipina~ga~galandakan nin Worcerter at m~ga kasamahn na yan a~g
lahi~g nananahann sa bo~g Kapulua~g Pilipinas at siy~g naghahagd
n~g kalayaan. Sa harp n~g panira~g puri~g it ay wala~g minainam si
G. Jos Ma. Basa na panlaban kund a~g bilhn laht a~g m~ga sipi~g
nkita, na sa mabuti~g palad ay hind naman kramihan, at a~g laht ay
ini~gatan n~g bo~g ptagan, at ipinakita sa m~ga may aral na banyag
at any:

It a~g pina~ggali~gan n~g ami~g lah. Masdn niny a~g pinagdaann
nami~g pagunld.

A~g sarili~g wik ay minahl, linin~g at ipinamana ni G. Jos Ma.
Basa sa kany~g m~ga ank na karamiha'y sa Ho~gk~g na nakkita n~g
una~g liwanag.

Kay lak n~g pagmamahl ni G. Jos Ma. Basa sa alin ma~g bagay na may
kulay Pilipinas.

Nariyn a~g is~g dakila~g pilipino.


[Larawan: "A~g Tagumpay n~g Kamatayan" lilok ni Dr. Jos Rizal.]




=PEDRO A. PATERNO=


[Larawan: Pedro A. Paterno]

Inalo sa duyan n~g kariwasan at tuny na Mgino, sa lawak n~g
katuturn n~g kara~gala~g it, mag~g sa sarili~g bahay, at mag~g sa
kapamayann, kay't laht n~g sinulat n~g m~ga banyag tu~gkl sa
kara~galan at kata~gian n~g kababaya~g it, ay nagbbansg n~g wal~g
patuma~gg~g pagpaparilg sa kany dahil sa pagwawalds n~g kany~g
kayamanan, sa iktatagp n~g m~ga kaibiga~g mkakatulo~g, sa minana
niy~g katutubo~g ugal na mahalin at ipagta~ggl a~g karapatn n~g
Bayan Tinubuan.

An Retana, a~g Prnsipe~g Tagalog na it, sa kany~g m~ga pig~g na
wal~g katulad, a~g m~ga kasa~gkapa~g pawa~g gint~g lanty ay paubay
niy~g ihinhandg sa m~ga pnaohn niy~g nagsasamantal n~g m~ga
gay~g m~ga pagtitipon, up~g bila~g pabalutan ay matagly n~g
bawa't may ibig a~g kany~g m~ga gint~g gamit.

A~g kany~g kagala~ggala~g na am sa pa~gyayari, niya~g 1872 na a~g
kabantugan at kara~galan n~g Tatlo~g Par, na pawa~g kababayan natin
ay npasa~gkt at nabitay, ay naghandg n~g dalawang puo't limang
libong piso upa~g mligts lama~g sa bibitayan a~g tatl~g banal na
paw~g wal~g sala.

Na~g m~ga panah~g yan a~g libo~g piso ay lubha~g malaki~g bagay, at
a~g hand~g na yan ay sukat upa~g a~g m~ga Gobernador na hind
lubh~g mai~gat sa kara~galan, ay madals mapagalw n~g salap,
~guni't a~g nag~g bu~ga n~g gay~g banl na handg ay a~g sampu n~g
kany~g kalayaan ay sumapa~ganib at mbila~g siy sa m~ga ipinatapon
sa nag~g mahaba~g buntt n~g himagsika~g kawal na yan na na~gyari sa
Kabite niya~g 1872.

Lulan n~g Sasakya~g Flores de Mara ay ipinatapon sa Marianas a~g
m~ga Gg. Agustn Mendoza Jos de Guevarra, Miguel Laza, Felciano
Gmez, Anacleto Desiderio, Vicente del Rosario, Toribio H. del Pilar,
Mariano Sevilla, Justo Guazon, Pedro Dandan, Antonio Ma. Regidor,
Joaqun Pardo de Tavera, Mauricio de Len, Jos Basa Enriquez, Pedro
Carrillo, Gervacio Snchez, Balbino Mauricio, Jos Basa, Ramn
Maurente, Pio Basa at Mximo Paterno.

Tu~gkl kay G. Pedro Paterno ay sinabi n~g kunaunah~g Gobernador
Civil dito sa Pilipinas na nag~g Pa~gulo n~g Estados Unidos na si Mr.
William H. Taft at kasalukuyan ~gayng Pa~gulo n~g Pinakamatas na
Hkuman sa Amerika, na: Si G. Pedro A. Paterno, anya, ay is~g
politiko~g pilipino na sa aki~g m~ga nkilala ay bugt~g sa lahat na
hind ko kinri~gg~g magsabi na~g an ma~g masam na ukol sa ib.

Na~g kasalukuyan siy~g nbibila~gg sa makasaysaya~g kalle Anda, lob
n~g Maynil, at na~g a~g m~ga pulut~g n~g m~ga kawal n~g Hmagsika~g
ay nagpapahirap n~g gayn na lama~g sa m~ga kawal na amerikano na
naglagk na n~g is~g mahalag~g buhay n~g is sa matatapa~g niy at
npabantg na Heneral na si Mr. Lawton, sa m~ga lawak n~g San Mateo,
Rizal, ay inakal n~g Heneral McCartur na gamitin a~g kapa~gyarihan ni
G. Pedro Paterno, up~g a~g kapayapaan ay lbusan na~g maghar,
~guni't a~g gay~g nas ay wal~g sinapit, at a~g m~ga pulut~g n~g
naghhimagsk ay nagpatuloy n~g kpupuks sa m~ga kalaban n~g kany~g
kalayaan.

Si G. Pedro A. Paterno ay sumila~g sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz,
Maynil, lipi~g Tagalog n~g m~ga Lakn, na buhat sa kaugatugatan n~g
kany~g lip ay liks na mairugn sa ikagagali~g n~g Baya~g Tinubuan.

Is~g ank nit~g Maynil na sumila~g niya~g ta~g 1858, ik 27 n~g
Abril, a~g ami~g pinagukulan gayn nit~g munti~g halw n~g kany~g
pagktao, bila~g puto~g sa kany~g m~ga punyag na a~g lipi~g Tagalog
ay mlagy sa is~g kalagaya~g karapatdapat sa kany~g pagkabans.

A~g una niy~g pagaral ay sinimuln sa Ateneo Municipal magbuhat sa
gula~g na siyam na tan, at no~g ta~g 1871 ay natapos a~g kany~g
pagaral don; lumipat siy sa Parala~g-madl sa Salamanca at nagaral
n~g Filosofia, Teologa at Leyes Cannicas at kany~g tinapos sa
Universidad Central de Madrid na kany~g tina~ggapn n~g katibaya~g
Doctor.

Sa pagkamnunulat si G. Pedro A. Paterno ay napata~gi rin at dahil
don ay ginawaran siy n~g Gran Cruz de Isabel la Catlica is~g
tusn na d madal~g tamuhn at nagbbuks sa may tagly non n~g
Gusal n~g dakila~g Har sa Espaa.

Na~g manumbalik na mul rito sa baya~g sarili, at sapagka't siy'y
matalik na kaibigan n~g dakila~g Tagalog, niya~g bayani~g tag
Kalamb, ay pingta~gkan siy~g isa~gkt sa m~ga kilusa~g tu~go sa
pagtiwalag, ~guni't sa mabuti~g sandali ay hind nagtagumpy a~g
gay~g nais at a~g kany~g kaya ay na~gkapanaho~g mihandg niy sa
m~ga kapakann n~g Bayan.

Na~g a~g nagiinapy na Hmagsikan niy~g 1896, ay kasalukuya~g
lumlaganap, at a~g kapa~gyariha~g tagaganp n~g Gobernador Heneral
na si G. Fernando Primo de Rivera, ay d makaapul, si G. Pedro A.
Paterno ay inatasan ni Heneral Primo de Rivera, niya~g Disyembre ik
15 n~g tan~g 1897, na mag~g sug n~g Pmahala~g kastil, up~g
makipagkasund sa na~gaghihimagsik, at a~g Pacto de Biak na Bato[1]
ay tinam niy sa m~ga Pmunun n~g Hmagsikan niya~g ik 9 n~g
Agosto n~g ta~g 1897.

Sa gay~g bu~ga n~g kany~g sikap ay nakapagli~gkd siy sa dalaw~g
kapa~gyarihan, sa In~g Espaa at sa In~g Pilipinas.

A~g kasaysayan ay magtatan sa kany n~g m~ga ginintua~g dahon tu~gkl
s bagay na it.

Niya~g ik 15 n~g Septiembre n~g ta~g 1898 a~g Kapulu~ga~g Pilipino
ay nagdaos sa Barasoain, Bulakan, n~g is~g Sa~ggunia~g binbu n~g
siym na puo~g kasangun, pil sa lahat n~g pok, mag~g sa karunu~gan
at kata~gian. Binubuo a~g Sangunia~g yan n~g apat na puo~g abogado,
labi~g anim na mdico, lima~g farmacetico, dalaw~g ingeniero, is~g
par, m~ga m~ga~galakal at m~ga ta~gi~g hugot sa m~ga tanyag na tao~g
bayan; sa kapulu~ga~g yan ay nhira~g si G. Pedro A. Paterno na
Pa~gulo n~g Sangunian.

Na~g a~g m~ga kastil ay talunin n~g m~ga amerikano sa dagat, at n~g
m~ga ma~ghihimagsik sa katihan, sa is~g d maiiwasa~g pa~gyayari, a~g
magkaluto~g na it sa pagguguh n~g kapa~gyariha~g maka hari ay siy~g
nagklaban. Sa pulo~g na idinaos sa Bago~g Ecija, ay nhira~g, si G.
Pedro A. Paterno na sug n~g Pamahalaa~g Pilipino, up~g makipulo~g
kay General Otis, at do'y tamuhin a~g autonoma, ~guni't hind
niy inabot na mkapulo~g a~g Puno~g Hukb n~g m~ga amerikano.
Ihinall siy~g pamuli sa pa~galaw~g Lupon sa gayn di~g layon, at
siy ay nakarati~g rito sa Maynil na sinalas a~g hangahan n~g
kamatayan; ~guni't di niy ipinagtagumpy a~g lyuni~g kany~g sinady
sa m~ga Pmunu~g amerikano.

Umuro~g siy na kasama n~g m~ga naghihimagsik ha~gg~g Trinidad,
Benget, na kinabihagan sa kany n~g m~ga kaaway.

Bu~ga n~g wal~g pagl niy~g panitik a~g m~ga sumusund: Ang Dating
Kabihasnan Ng Mga Pilipino, Ang mga Tagalog Sa Kasaysayan ng
Sandaigdigan, Ang mga Salaysay ni Pare Placencia tungkol sa
Kapakanakan ng mga Kristiyano, at m~ga ib pa~g d mabila~g na m~ga
babsahi~g bayan.

Niya~g Agosto, ika 16 n~g ta~g 1902, a~g Dulaa~g Tagalog ay dinalaw
n~g is niya~g mainam na opereta na pinamagat~g: Sandugo~g
Panaginip. A~g tugtugin n~g marikt na ta~ghl na it ay uta~g sa
Gur~g si G. Bonus. Kun saan mapagkkita~g sa gitn n~g kany~g m~ga
tagumpy ay d niy nalimutan a~g sarili~g wik.

Niya~g 1900 na ipahayag ni General Mc. Artur, a~g amnistia, ay
sumailalim siy non, at nagi~g masugid na tagapamayapa, matapos
tamuhn a~g kany~g kalayaan.

Nagi~g Gur si G. Pedro A. Paterno sa Parala~g Liceo de Manila at
kany~g inihayg a~g kany~g Ang Bagong Ayos ng Municipio sa Pilipinas
at ang Pamahalaang Bayan.

Si G. Pedro A. Paterno ay nag~g Sug sa Una~g Kapulu~ga~g Bayan at
nag~g masugid na katulo~g n~g ati~g m~ga mambabats. Namaty siy
niya~g Abril n~g tao~g 1911 na~g d man npahiwaly sa pagk Gur sa
kunaunaha~g Paral~g Pilipino na nakilala sa tawag na Liceo de
Manila.

[1] Ang salaping tinamo niya sa mga kastila dahil sa kasunduang ito,
ay siyang ipinamili ng sandatang ginamit sa pangalawang bugso ng
Himagsikan niyaong 1898.




=ANTONIO Ma. REGIDOR=


[Larawan: Antonio Ma. Regidor]

Dito sa makasaysaya~g bayan n~g Maynil ay sumila~g niya~g ta~g 1843
a~g is~g dakila~g pilipino: si G. Antonio Ma. Regidor.

A~g kany~g m~ga una~g pagaaral ay ginaw sa Colegio n~g San Juan de
Letrn ha~gg~g sa tinam a~g katibaya~g Bachiller en Artes. Lumipat
sa Paral~g madl ni Sto. Toms up~g don tapusin a~g kany~g
lyunin sa pagaral at don siy nagtam n~g katibaya~g sa pagk
Doctor en Derecho Civil.

Naglayg siy at sa silo~g n~g ib~g la~git ninasa~g lalo~g sumaklw
n~g m~ga ib~g mtututuhan at mpagaralan, at sa Espaa, sa dati
nati~g pa~gulo~g bansa, ay tinam niya a~g kara~galan at katibaya~g
nauukol sa Derecho Cannico sa Universidad Central, sa Madrid.

Sa kany~g panahn n~g ipinagaral ay lagi siy~g npata~gi sa kany~g
m~ga kapanahn at tuw na ay nagtam n~g lalo~g matatas na kabukuran
at minahl siy~g lagi n~g kany~g m~ga Gur.

A~g kany~g m~ga karunu~ga~g n tukls ay pawa~g nagi~g hiys n~g
kany~g Tinubua~g Lup, at na~g siy'y manumbalik dito sa minmahl na
Pilipinas ay nanun~gkulan siy~g Kalihim n~g Audiencia na katumbs
n~g ~gay'y ati~g Matas na Hkuman.

Sa sangunian n~g Ayuntamiento ay ginanp niy a~g m~ga tu~gkula~g
Tagausig n~g Kagawaran n~g m~ga Paraln n~g Artillera at
Inginiera, at nag~g Kalihim n~g ta~gi~g Lupon n~g Paltuntunan n~g
Pagtutur sa m~ga tagarito sa ati~g lupain. A~g kakayahn n~g Tagalog
ay ilinagay niy sa matas na kalagayan.

Nagi~g Tagasiyasat at Pa~gulo n~g Kagawarn n~g m~ga Paraln, at sa
panunupd niy n~g masela~g na tu~gkuli~g it ay nagaw niy~g buhat
sa Espaa ay mtam a~g is~g pasy na magkhaluhal a~g m~ga nagaral
na m~ga ank n~g mahirap at mayaman na dati ay nagkkabukd at
nagpapanaghilian: Is~g tagumpay n~g demokracia sa lob n~g is~g
Pmahalaa~g makahari.

Na~g panah~g Gobernador Heneral dito sa Pilipinas si G. Carlos Ma. La
Torre, na pinausig dahil sa kany~g malaya~g pa~ga~gasiw, dito sa
Kapuluan, na nsa salu~gt sa dati~g palakad na makahari, si G.
Antonio Ma. Regidor a~g nagsa~ggala~g at a~g kany~g pagkamabut~g
ank n~g Pilipinas at pagk dalubhas~g Abogado ay pinatunayan niy sa
harp n~g madl.

Siy ay is~g tanyg na mnunulat sa wik~g Kastil at Ingls non pa
ma~g panaho~g a~g wik~g Ingls dito sa ati~g tinubua~g bayan ay is~g
wik~g palamuti lama~g at d pa panlaht.

A~g m~ga kahirapan sa pagkabila~gg ay dinanas din namn niy,
sapagk't siy at sin G. Joaquin Pardo de tavera, Jos Ma. Basa at
ibp., ay pinagdadakip at ibinila~gg niya~g Himagsikan sa Kabite
niya~g ta~g 1872. Pgkaran n~g il~g araw na kanil~g
pagkbila~gg, sil'y ipinatapon sa Pul n~g Marianas. Nanahanan siy
sa Gum na may iln di~g buwn na kayakap a~g kahirapan n~g is~g
tapon at tiwal~g sa m~ga kapilas n~g buhay. Buhat sa Gum ay
nakasapit siy sa Pul n~g Yap sa pamamagitan n~g is~g sasaky~g
amerikano, at buhat dito, sa tulo~g n~g is~g sasaky~g ingls ay
nakasapit siy sa Pul n~g Solomn hagg~g sa Palaos.

Buhat sa Pul n~g Palaos, sa pamamagtan n~g laht n~g paran n~g
magagaw n~g is~g salt sa lay ay sumapit siy sa Pul n~g Malakn,
buhat dito ay nagtanan siy ha~gg~g sa karatig nati~g sakop n~g
Ingls na Lunsd n~g Ho~gk~g, at pagkalipas n~g is~g bugs n~g
panahn ay lumayag siy na patu~go sa Pransia, don sa bayan n~g lay,
at In n~g bago~g kabihasnn.

Niya~g 1876 ay nagharp siy n~g is~g kahili~gan sa Konsul n~g
Kastil sa Pars up~g gawaran siy n~g indulto at a~g gay'y
kany~g tinam sa mabuti~g palad.

Lumipat sa Londres, sa makasaysaya~g bayan n~g m~ga dakila~g Pltiko
at m~ga Har~g demkrata, na~g siy'y makalagn na niya~g kasigalutan
n~g is~g pinaguusig; n~g masama~g Tal, at sa baya~g it ay
nakipagis~g pus siy sa is~g ank n~g matimtima~g Irlanda.

Niya~g 1896, na~g a~g punyagi~g magsaril n~g bo~g bayana~g
Pilipinas ay nagsisikip na sa ati~g Kapuluan, ay tuma~ggp siy n~g
anyaya nina G. Felipe Agoncillo at Sixto Lpez, up~g lumipat siy sa
Washi~gton, up~g buhat don ay sikapin a~g pagtatam n~g m~ga
kagali~ga~g pambans sa Pilipinas; ~guni't is~g pagkakalay  d
pagkakanawan n~g m~ga kaparaanan ni G. Agoncillo, a~g nakapagudyk
sa kany~g mul~g bumalik sa Londres at don ay sinikap niy~g
makatulo~g sa m~ga nagssilakad sa pakikipagkyar sa Pransiya n~g
kapakanan n~g palad n~g ati~g muty~g Pilipinas.

Na~g a~g ati~g dakila~g Bayani, si Gat Rizal ay lulan n~g is~g
sasaky~g dagat sa Ho~gko~g up~g iuw dito sa Pilipinas, ay sinikap
ni G. Antonio Ma. Regidor na si Gat Rizal ay magtam n~g lay sa
pamamagitan n~g Habeas Corpus, ~guni't pinawal~g bis n~g m~ga
Hukm don a~g ganit niy~g punyag.

Nariyn a~g maigs~g banhy n~g is~g lab n~g m~ga pininsal n~g
aklasa~g kawal niya~g 1872. Nag~g tagapagta~ggl tuwina n~g
Pilipinas, n~g m~ga mairugin sa Pilipinas, at n~g m~ga pilipino.

A~g kany~g palad ay nag~g kayakap n~g m~ga p~garapn n~g tatl~g
una~g pininsal n~g kaba~gisan: n~g tatl~g Pare~g Tagalog, na
binitay dahil sa kilus~g yan.

Sa kany~g kabantugan ay nahandugn niy n~g pal a~g ati~g Ina~g
Pilipinas at dahil dito ay dapat tuma~ggap n~g turi~g n~g laht n~g
kalahi~g sumisibol.

Mag~g saks a~g maigs~g ulat na it n~g pagha~g n~g aki~g m~ga
kapanahn sa magand~g halimbaw na ilinagak sa atin n~g kany~g
buhay.

Namaty si G. Antonio Ma. Regidor na nagiwan n~g is~g mabuti~g baks
bil~g pamana sa kany~g Tinubua~g Lup.




=FELIPE G. CALDERON=


[Larawan: Felipe G. Caldern]

Isa~g bantg na makama~ggagaw at masigasig na mnanagalg, si G.
Felipe G. Caldern na sumila~g sa maliwanag, sa bayan n~g Sta. Cruz de
Malabon, Kabite niya~g ik 4 n~g Abril n~g 1868. Siy ay ank ni G.
Jos at ni G~g. Manuela Roca.

Nagsimul si G. Felipe G. Caldern n~g pagaral sa Ateneo de Manila
ha~gg~g magtam n~g katibayan Bachiller en Artes ay sak lumipat sa
Paral~g madl ni Sto. Toms up~g magaral n~g Derecho.

Gaya n~g laht n~g masikap na magpakatas na magis, ay kasaby n~g
pagaral niy~g it a~g paghahanap buhay, at siy'y sumulat sa m~ga
Phayag~g La Opinin at El Resumen. Siy'y nakatapos n~g bo~g
ni~gn~g n~g kany~g layon sa pagaral niya~g 1894, at a~g kany~g
pagsasanay ay ginanp niy sa kagawarn n~g nag~g bantg at
pinagpitagana~g Pa~gulo n~g Ktaastaasa~g Hkuman na si G. Cayetano
Arellano.

Nagsigasg din siy n~g pagaral n~g Ley Constitucional, Economa
Poltica, Historia, Filosofa y Letras at Ciencias Fsicas,
ta~g pa sa kany~g sady~g paglalakby sa Ho~gk~g, Singapur at
India, na ku~g saan niy pinagaralan sa sarili~g lup a~g pamamahal
n~g m~ga Ingls sa kany~g m~ga sakop na bayan.

A~g m~ga karunu~ga~g it na kany~g pingpakata~gian ay lubs niy~g
ngamit sa kapakinaba~gn n~g ati~g Tinubua~g Lup, sapagk't niya~g
1898 ay siy'y nagbigy n~g mu~gkah kay G. Emilio Aguinaldo, na
hi~gn nit kay Almirante Dewey, a~g m~ga katibaya~g buhat sa Congreso
n~g EE. UU., up~g makipagkayar sa is~g Lupon n~g m~ga pilipino
tu~gkl sa hinharp n~g Pilipinas, at ku~g a~g gayn ay hind gawn
n~g Almirante, a~g na~gaghihimagsk na pilipino ay d dapat tumulo~g
sa m~ga amerikano, sa kany~g digmaa~g laban sa Espaa.

A~g pani~gin ni G. Felipe G. Caldern ay na~gguna sa m~ga pa~gyayari,
at para niy~g nahhulaa~g a~g panahn ay ssapit na a~g laht n~g
pakikipagkasund at nas ni Dewey, ay hind pahhalagahn n~g
Congreso sa Washi~gtn.

A~g kasaysayan n~g Pilipinas ay siy~g labis na makapagulat ku~g a~g
mu~gkahi~g it ni G. Felipe G. Caldern, na hind tina~ggap ni G.
Emilio Aguinaldo, dahil sa malak~g katiwal sa kara~galan n~g
Almirante Dewey at n~g Congreso n~g EE. UU., ay may matuwd 
wal. A~g m~ga pa~gyayari, ay hind mababago at d mattalimw~g n~g
sino man, sapagk't do'y saks a~g sambayana~g nagpakasakit magtigs
n~g dug sa pagtata~ggl n~g kany~g katuwiran.

Nag~g Kinatawn sa Congreso sa Malolos, si G. Felipe G. Caldern,
na~g lalawika~g Paragwa, at sa kany~g pagkakinataw~g it ay kany~g
yinar at ihinarp sa Kapulu~gan a~g kany~g pinak dakila~g gaw, na
npabantg na Ptakarn n~g Repblika Pilipina, at pinagtiby
pagkatapos na mapagtalunan n~g m~ga Kinatawn sa dambana~g ya~g n~g
m~ga Bats.

Na~g maghar na a~g kapayapaan ay ikinatiwal sa kany n~g Pmahala~g
amerikano, a~g Pagtatatag n~g m~ga Pmahala~g Bayan at siy'y sumulat
n~g is~g Paltuntunan ukl sa bagay na it.

Itinatag din namn niy a~g pinagpala~g Proteccin de la Infancia
a~g Colegio de Abogados de Manila at Escuela de Derecho na
kany~g pinagturuan at pinaghandan n~g m~ga bago~g sibol na m~ga
abogado na makapaglili~gkd sa ati~g Tinubua~g Lup. Gaano~g biyay
a~g nihandog niy sa Pilipinas, sa m~ga ntukoy na kapisan~g kany~g
likh!

Nagturo rin namn n~g Matemticas at Historia Universal sa
Paral~g Instituto de Mujeres n~g m~ga ta~g 1902-1904, na~g d
tumangp n~g an m~g kabayarn sa kany~g m~ga pagpapagl, sa
paniwala~g a~g Paral~g it ay gumganp n~g is~g dakila~g
tu~gkuli~g maghand n~g mabubuti at may sapt na kaya~g m~ga
mmamayn.

Sa kany~g m~ga sinulat na aklt na lubh~g mapakinaba~g, ay matukoy
a~g A.B.C. n~g m~ga mamamay~g pilipino na siy~g ktututuhan n~g
m~ga karapatan n~g m~ga mmamayn.

Ku~g a~g kahoy ay nkikilala sa bu~ga, gaya n~g kasabihn, si Ginoo~g
Felipe G. Caldern ay mkikilala sa kany~g m~ga ginaw~g pamana sa
m~ga nhuhul.

Siy'y namaty niya~g ik 6 n~g Hunio n~g 1908, na~g hind man
natapos a~g hul niy~g ulat tu~gkl sa Enciclopedia Filipina.

Karapat dapat uliranin a~g kany~g halimbawa.




=CAYETANO ARELLANO=


[Larawan: Cayetano Arellano]

Ku~g sino ya~g nagssabi~g a~g karunu~gan at kariwasaan ay kaaway
n~g m~ga dukh ay nabubulaanan sa halimbawa~g sa kany~g sarili~g
kabuhayan ay ipinakita n~g Mrgl. na G. Cayetano Arellano.

Buhat sa is~g munt~g baya~g nakilala sa tawag na Udy~g, sakop n~g
lalawiga~g Bataan, at nakyt sa ktaastaasa~g likmuan n~g Pinakamatas
na Hkuman dito sa Pilipnas. Nakyt na d sa tagubilin at
pagkakali~g n~g is~g pagkati~g politiko gaya n~g karaniwa~g ma~gyari
sa m~ga tu~gkuli~g Pmahalaan, kundi sa sarili~g karapatn, kakayahn
at karunu~gan, palibhasa'y is~g dalubhasa~g karapatdpat sa alin m~g
lalo~g masela~g na tu~gkulin.

Nagsisikp sa sa~gsinukob a~g pagkilala sa kany~g manini~gni~g na
m~ga kurkur sa kany~g m~ga hatol, mag~g sa pagsasarili niy
sakali~g a~g pasy n~g kany~g m~ga kasamahn ay d niy marapatin,
magi~g sa ku~g siy'y makaayon na magbigay n~g sarili~g ulat. Si Gat
Cayetano Arellano ay is~g tao~g may mabuti~g ugal, mabuti~g gaw at
mabuti~g m~ga gaw na ipinamana sa kany~g m~ga kalahi sa hharapi~g
panahn.

May mabuti~g ugali, sapagk't sa kany~g diwa~g nagsisikp sa
karunu~gan ay may siwa~g a~g m~ga sliranin n~g lipi~g tumata~gis at
tuw na ay naktagp sa kany~g m~ga hatol n~g is~g kasiyaha~g lob,
palibhas ay nbabaty tuw na sa malinis na udyk n~g budh. A~g m~ga
ulila ay nakatagp sa kany~g mawai~g pus n~g is~g tapt na
tagapagkali~g at tagasaklolo; at wal~g sukat na paglilims a~g
ginagampann niy na~g wala~g sino m~g nakamalay, kahit na n~g tunay
na sinasaklolohan.

May mabuti~g gaw sapagk't sa haba~g panahn n~g kany~g ikinabuhay
ay wal~g una~g nag~g himali~g kund a~g tahs na pagubos kaya up~g
mapagaralan a~g m~ga slirani~g sanh n~g m~ga paghihirap n~g
sa~gkatauhan, at magawaran n~g tumpk na lunas; pagaral na wal~g
maliw ha~gg~g sa huli~g sandal n~g kany~g buhay. At hind sukat a~g
pagsisikap sa sarili a~g kany~g hinarp, d mabila~g na m~ga dukh,
na wal~g kaya~g ipagparal sa kanil~g m~ga ank, a~g nakatagp kay
Gat Arellano, n~g is~g ganp na biyay. Pinggugulan niy sa pagaral
a~g lubh~g marami~g masahan sa hharapin, sapagk't sa ganit~g
paran niy inakala~g makapagli~gkd n~g thasan sa minmahl niy~g
Tinubua~g Lup.

A~g laht n~g kany~g inisip sa paghahandg n~g ginhawa sa
na~gahhirapan ay kany~g isina~gaw~g paw, at kaypala'y d iiln sa
n~gayn a~g tumtamasa n~g ginhawa at nagpapasas sa m~ga kaaliwa~g
dulot n~g karunu~gan, na pawa~g uta~g sa pagkakawa~g-gaw n~g Mr~gl.
na G. Cayetano Arellano.

Is~g masaya~g araw n~g Marso, ikalaw sa buwan n~g ta~g 1847, a~g
Pilipinas ay nagkapalad magkaron n~g is~g ank na kagiliwgiliw,
is~g ank na nagtampk sa kany sa is~g kalagaya~g karapatdapat, at
it ay a~g ati~g pinagukulan nit~g m~ga katag~g ulat.

A~g m~ga p~gunah~g pagaral ay idinaos sa sarili~g thanan at
nagpatuloy sa Paral~g San Juan de Letrn at sa Universidad de
Sto. Toms na tina~ggapn na~g m~ga katibaya~g sumusunod: Bachiller
en Filosofa (1862) Bachiller en Teologa (1867) Bachiller en
Derecho Cannico at Bachiller en Derecho Civil (1871), Licenciado
en Jurisprudencia (1876).

Naghawak n~g tu~gkuli~g abogado n~g Audiencia Territorial de Manila
at niya~g 1879, sa mu~gkah n~g Pa~gulo n~g Audiencia ay nhira~g
na Hukm na may pananahanan sa Gobierno Poltico Militar de Trlac,
at na~g makalipas a~g tatl~g tan, niya~g 1872, ay nhira~g na
Catedrtico sa Sto. Toms sa Karunu~ga~g Derecho Civil at niya~g
1886 ay ginawaran n~g kapa~gyariha~g mag~g Ma~gistrado suplente n~g
Audencia dito sa Maynil.

Nanu~gkulan n~g pagkakasa~ggun n~g Ayuntamiento niya~g 1887; at
niya~g ta~g 1898 ay ihinall na Kalihim pa~glabas n~g ati~g
Pmahala~g sarili sa Malolos.

Pagkatapos mag~g Presidente n~g Servicio Civil ay ihinall na
Pa~gulo~g samantala n~g Matas na Hkuman sa lilim n~g Pmahala~g
Hukb dito sa Pilipinas, at niya~g Hunyo n~g ta~g 1901, ay nhall
na Pa~gulo~g Plagian n~g nsabi~g Matas na Hkuman.

Niya~g siy ay maglakby sa Amerika niya~g 1904, ay pinagkalooban
n~g d karaniwa~g kara~gala~g Doctor en Derecho n~g Yale
University, kara~gala~g sa bihira~g tao lama~g ipinagkkalob.

Nriyn a~g kabuhayan n~g is~g mani~gn~g na Tal, ba a~g liwanag ay
d magksiy sa ati~g lupan, hina~gaan n~g m~ga banyag at kinilala~g
is~g pants na kata~gta~g.

A~g maliliit na bayan, magmul pa n~g mul at mul, ay na~gpabantg
d sa kayamanan n~g kany~g m~ga patanm, d sa kasaganaan at
kasipagan n~g kany~g m~ga magsasak, d sa kabantugan n~g kany~g
tikm, d sa m~ga naglalakiha~g m~ga gamlayan, pagkpalibhasa ay d
it a~g na~gi~gibabaw at ikinatata~g sa ib, kund a~g pagkakaron
n~g m~ga ank na d karaniwan, niy~g m~ga tao nil~g sa malilit na
bayan sumisibl up~g a~g m~ga baya~g nsabi ay mpabantg at ha~gaan
n~g m~ga baya~g lalo~g malalaki at maginhawa.

Si Gat Cayetano Arellano ay is~g tapat na ank n~g Pilipinas, at
mituturi~g na is~g karapat dapat na kawal n~g sandaigdian na kany~g
pinagli~gkuran n~g malaganap na kislp n~g kany~g diw.

Pagpalain nawa ni Bathal a~g kany~g mabuti~g alala at a~g kany~g
m~ga kata~gian ay ipagpatuloy n~g d mabila~g niy~g kinandili.




=SUSANA REVILLA=


[Larawan: Susana Revilla]

Huwag mo~g akalain giliw na mambabasa na a~g sanh n~g munt~g ulat
na it sa kara~galan n~g magand~g dalaga~g tagalog na si Bb. Susana
Revilla ay likh n~g m~ga karaniwa~g pagha~g, sa m~ga d karaniwa~g
gand~g nakaakit na umawit tuw na sa puso~g lalak; hind
makalilibo~g hind; sapagk't si Bb. Susana Revilla ay kabila~g diyn
sa m~ga likh~g karapatdapat lama~g pintuhuin at igala~g, dahil sa a~g
kany~g talaghy ay d katulad n~g sa lubh~g marami~g gand~g
nakayayakag sa m~ga gaw n~g kalupan. Is~g kagandahan na linikh
mandin up~g mag~g huwaran n~g m~ga babai~g Tagalog. A~g kabiniha~g
kayakp n~g is~g kabaita~g liks ay nagpapati~gkd n~g kara~galan n~g
kany~g lip, at may is~g d karaniwa~g talino, palibhas, kay't
nagagaw~g a~g laht n~g kany~g mag~g kakilala ay huwg magimbt n~g
an m~g halua~g pagmamahl, at laht ay mag~g maligaya sa kany~g
pili~g.

Pakingn nati~g sandal a~g salaysy ni G. Camilo Sala, tu~gkl sa
kany~g kata~gian: Sa lab~g dalawa~g tan pa lam~g na gul~g ay
nasok na colegiala sa Concordia, ~guni't masasaktn palibhas ay
hind nakapagpatuloy; subali't na~g sumund na tan sa Escuela
Municipal de Manila, sa ilalim n~g pamamatnugot n~g m~ga Madres de
Caridad nsok, at d nalaunan at kanil~g nkilala a~g kamahalan n~g
hiys na ya~g nsok sa kanil~g pintuan, sapagk't na~g sumund na
tan ay hinira~g siy~g mag~g Pa~gulo n~g kalipunan n~g M~ga Ank ni
Maria, at pagkalips n~g dalawa pa~g tan, si Susana na
lalab~ganimi~g tan pa lam~g, niyan 1887, ay tuma~ggp na n~g
Katibaya~g pagk Maestra Elemental.

An Gina~g ni Alvero, kasalukuya~g Patnugot n~g Parala~g Instituto
de Mujeres: Si Susana ay is~g likh~g d karaniwan; a~g kany~g
Paraln niya~g ta~g 1900, na balakin ko~g magtatag n~g is~g
Paral~g babai na mapaghhandan n~g mangkakatulo~g n~g m~ga lalaki
sa m~ga slirani~g bayan at pa~ga~gasiw sa thanan, ay kasalukuya~g
buks at marami~g aral~g nakatir at naguwian; ~guni't yan ay
kany~g ipinind up~g bigyn dan a~g tawag na it n~g ati~g bayan,
at a~g Instituto de Mujeres ay ami~g itinatag.

Kun saan mapagkikita, na kay Bb. Susana Revilla a~g kapakana~g sarili
ay is~g wala~g kabuluh~g bagay sa pili~g n~g m~ga kahili~gan n~g
bayan at n~g kapanahunan.

Tu~gkl sa kany~g kabuhaya~g ta~gi sa lob n~g thanan ay hind
mapagalinla~gana~g npapalay sa kany~g buhay na hayg, gaya n~g
karaniwa~g ma~gyari sa karamihan na may ugali~g pa~glabs at may
panlob; sa harp n~g kapisanan at sa sarili ma~g thanan, si Bb.
Susana Revilla ay hind nagbabago; siy rin a~g masay~g ank n~g
Pilipinas na sa lob at labas n~g bahay, ay naktatagp n~g ligaya sa
paggaw n~g mabuti; a~g kabaitan niy~g sibl ay hina~gaan tuw na n~g
laht niy~g nkapili~g at nagkapalad na sa kany'y makkilala; at
tu~gkl sa bagay na it ay ani Pari Ulpiano Herrero: Su via privada
era la de una santa.

Sumila~g sa maliwanag si Bb. Susana Revilla, sa mayama~g bayan n~g
Sta. Cruz, Maynila niya~g ik 24 n~g m~ga Bulaklak palibhas na~g
kany~g mkita a~g un~g liwanag, ay hiniyasn a~g kany~g buhay, n~g
m~ga sampaga n~g kanikaniy~g kata~gin; a~g kalinisan n~g kampupot
ay iginayk sa kanya~g klolw, a~g kayumian n~g babaan ng lob, a~g
alejandria ay nagdulot sa kany n~g is~g kagandaha~g kata~gita~gi,
at a~g ila~g-ila~g ay nagbigy n~g samy sa kany, na wal~g
pagkapaw.

Siy'y ank na tunay ni G. Ceferino at ni Gg. Rosenda San Jos,
maririwas at mapapalad na nakapagdult sa In~g Bayan n~g m~ga ank
na karapatdapat; Pinagpal, sapagk't makapagmamalaki at wal~g an
ma~g ipina~gimbulo sa m~ga ib~g a~gkn sa harp n~g kapamayanan.
Kapatd ni Bb. Susana Revilla a~g kammaty pa lam~g na Hukm sa
Un~g Dulugan, Kgl. na Bartolom, Revilla.

Tu~gkl sa kany~g liks na kabaitan at sanh n~g kaligayahan n~g
kany~g na~gkasama sa Instituto de Mujeres, ay pakingn nati~g
sandal a~g il~g katag n~g Revista Cultura Social: Toda suavidad
en el mandar, no bien previa que alguna carga resultaba pesada para
las dems, cuando la tomara en silencio para s.

Na~g a~g m~ga Asuncionistas ay duma~g dito sa ati~g Lunsd at
magbuks n~g kanil~g Colegio ay nagpatuloy n~g pagaral si Bb.
Susana Revilla, up~g magkaron n~g katibaya~g Maestra Superior at
siy'y is sa un~g lab~g tatl~g Maestra na nagtam n~g gay~g
katibayan.

Niya~g ta~g 1909, ay nhira~g siy~g Tagapamatnugot n~g Instituto
de Mujeres. Sa panah~g it ay d kakaunti~g sikap a~g ginaw n~g
m~ga mai~ggiti~g Paraln up~g siy mialis don, at hinandugan siy
n~g malalak~g sahod, ~guni't sa harp n~g naghihikahs na Instituto
non, ay pinil niy a~g manatili sa pili~g n~g kany~g minmahl na
Instituto na kany~g pinaghandugan n~g is~g paglili~gkd na wal~g
pasubali, pina~ggugulan niy n~g laht n~g pinakamabuti niy~g panahn
sa kany~g buhay, at d mimins~g kinaila~ga~g a~g kany~g m~ga hiys
ay msanl, huwag lam~g muntl a~g mabut~g lakad n~g Instituto
dahil lam~g sa kasalatn.

May is~g dakila~g pagti~gin at paghahak sa kauta~gn si Bb. Susana
Revilla, gaya n~g laht na~g may wags na pus, at an Sor Dolores
Velarde, nag~g Gur n~g Instituto at gayn ay Madre de la Caridad
sa is niy~g lathal tu~gkl sa bagay na it: Nuestra Ilorada
Directora tena una idea sublime del deber.......! Cuantas veces la
hemos sorprendido en su aposento dando clases a sus alumnas desde su
cama! Ha~gga~g sa kalubhan na n~g sakit na d na makatindg halos ay
ginagampann a~g kany~g katu~gkula~g pagtutur.

Buhat pa niya~g ik 28 n~g Disyembre n~g 1916 ay nratay na sa bang,
~guni't na~g buksan a~g Paraln niya~g Enero, ay d pa man halos
makagulapay ay dumal rin sa kany~g bulwaga~g pinagtuturuan. Si Bb.
Susana ay is~g tunay na alipin n~g kauta~gn. Ihinatd sa Pgamuta~g
San Juan de Dios niya~g ik 24 n~g Marso, a~g laht n~g sikap n~g
m~ga ma~ggagamt na is rito ay si Dr. Miciano, ay na wal~g laht n~g
halag, at a~g pinagpitaganan tuw na n~g kany~g m~ga kaibigan, a~g
matalino~g Tagapamatnugot n~g Instituto de Mujeres, a~g dalubas,
mayum at mabait ha~gga~g sa huli~g sandal n~g pakikitalad sa buhay,
ay binihag n~g wala~g awa~g kamatayan, niya~g ik 11 na~g Abril n~g
ta~g 1917.

Sumala~git naw a~g butihi~g Gur at a~g kay~g diw na naghahar sa
Paral~g Insituto de Mujeres ay mag~g ta~glw tuw na n~g kany~g
m~ga kasamahan.

Lumipat sa kabila~g buhay a~g is~g marilg na Gur na ntuto~g
maglagy sa is~g matas na kalagayan n~g mabuti~g pa~galan n~g
kany~g pinamatnugutan Paralan.

Pinagpala~g Instituto de Mujeres, na makapagmamalak~g nagkaron
n~g m~ga diwa~g gaya n~g kay Bb. Susana Revilla, pinagpala~g
Instituto de Mujeres na linabasan n~g m~ga babai~g kata~gta~g,
salamat sa banal na simulai~g Pananampalataya at Karunu~gan. Narin
a~g Paraln n~g m~ga Paraln.

[Larawan: Isang tanawin ng Himagsikan niyaong 1898.]


=TEODORA ALONZO=


[Larawan: Matandang larawan ng Ina ng ating Bayani.]

Sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz, Maynil ay dito nakkita n~g una~g
liwanag, a~g is~g sa~ggl na babai~g tinawag na Teodora, ank ni
Kapit~g Lorenzo at ni Gg. Brgada Quintos. Siy a~g mapalad na
babai~g nakapaghandg sa Ina~g Bayan n~g Bayani n~g m~ga Bayani, si
Gat Jos Rizal.

Siy'y buhat sa a~gk~g gis~g a~g mun, a~g kany~g nun si G.
Cipriano Alonzo ay is sa m~ga mgino sa bayan n~g Bia~g, Laguna.
nag~g mnunukt n~g lup at sumusult at nagsasalit n~g Kastil,
Ingls at Pranses, nag~g Kapitan sa bayan, is sa matatas na
katu~gkula~g ipinagkakatiwal sa m~ga pilipino n~g m~ga panah~g
yan.

A~g m~ga ninun sa in ni Teodora, ay buhat din sa mabuti~g a~gkn. Si
G. Manuel Quintos, a~g am n~g kany~g in ay is~g mabuti~g bat sa
Universidad de Sto. Toms, at mabuti~g am palibhas ay nagsikap na
a~g kany~g ank na si Brigida ay mag~g is~g babai~g may
pinagaralan.

Kahit na a~g kanil~g a~gkn ay nannirahan sa Kalamb, si ali~g
Teodora ay ipina~ganak sa Kamaynilan, gaya rin n~g kany~g m~ga
kapatid. Sa laht n~g it y matitiyk na si G~g. Teodora ay buhat sa
mabut~g a~gkn, siy ay sumila~g sa is~g nak na matalino at a~g
laht n~g kany~g m~ga kasambahy ay pawa~g mlat sa dakila~g gaw.

A~g una niy~g m~ga pagaral ay buhat sa sarili~g thanan, at kahit na
lubh~g mairugn a~g kany~g m~ga magula~g ay hind siy iminulat sa
layaw, dahil~g kany~g ikingis~g sa mabut~g gaw at ipinagsumikap
na mag~g is~g babai~g ta~g, may liks na bat at may talino nam~g
karapatdapat.

Hind siy namalag sa pag-aral siy'y ipinasok sa Sta. Rosa sa lilim
n~g pamamahal n~g m~ga Madres de la Caridad at don siy nmulat sa
pananampalataya~g binyagan at n~g gaw~g magsimb at gumanp n~g m~ga
katu~gkulan n~g is~g mabuti~g tao.

[Larawan: Si G. Francisco Rizal Mercado pinagpalang Ama, na naghandog
ng isang dakilang Bayani sa Lupang Tinubuan.]

Niya~g 1848 ay nakpagis~g pus si Gg. Teodora Alonzo kay G.
Francisco Rizal y Mercado, at kpuw nagsumikap sa ikapannatili n~g
kapayapan sa lob n~g thanan, gaya n~g is~g tunay na ulir~g
magasawa; at a~g m~ga ank ay sundsund na nagsirat~g at lalo~g
nag~g maligaya a~g kanil~g buhay sa pili~g n~g m~ga supl~g n~g
dalisay nil~g pagibig.

Sil'y na~ggsiunld sa pamumuhay at sanh it na~g pagdami n~g
kanil~g pnauh~g banyag at kababayan man ~guni't npansn sa kanil
n~g labis a~g pantypanty na kanil~g pagta~ggp sa sino ma~g
pnauhn, mag~g pants man at ha~gl, mayaman at mahirap, banyag at
kalah man; sa kanil'y d npansin a~g pa~gtata~g kay ganit  kay
gayn, n~g dahil sa si gayn  si ganit, ay lalo~g dakil, mayaman 
maruno~g kay; a~g liks na kaugali~g mapagampon at mapagta~gkilik
n~g lahi~g Tagalog ay naghahar sa kanil~g thanan.

Sa pagkain ni Gg. Teodora, ay nanupd siy n~g gayn na lam~g na
kasikapan, up~g a~g kany~g m~ga sa~ggl ay mpanuto; lubh~g
mairugin tuw na at mapa~galag; laht n~g wal~g malay na tan~g 
paguusis n~g kany~g m~ga ank ay tintugn niy~g laht n~g bo~g
tams at liwanag, up~g masiyahn a~g m~ga ank; ~guni't kailan ma'y
d nag~g mapagpalayaw. Ginampanan niy a~g tunay na tu~gkulin n~g
is~g mabuti~g in, na, mapa~galaga sa m~ga sa~ggl, mapagtur sa
kabataan at tapt na kaulayaw at kaibigan n~g ma~gagsilaki na at
tumunt~g sa ganp na gula~g.

Iminulat niy sa m~ga ank a~g pagsusumikap na mag-is, at niya~g si
Gat. Rizal ay aapatn tan pa lam~g at nahihirapa~g bumasa n~g
kany~g Katn ay bo~g tamis niy~g sinabi a~g gayar. Pano ka ku~g
di makapagsisikap na mag-is. Maari kay~g lagi ka~g nakasandl
ka~gin man? Sikapin mo~g mag-is ka~g magral at gumawa~g tiwalag sa
ib, sa gayn ay matataya mo a~g sarili~g laks at masasanay ka~g
mag-is sa m~ga gawain. Nag~g kasayah~g lob ni Gg. Teodora a~g
manod sa kany~g m~ga ank na bukd bukd n~g paggaw, tila bag niy
nkikikita sa gayon a~g malak~g katamisan n~g is~g kasarinlan sa
paggaw man lama~g.

Tuw na'y sinalit niy sa kany~g m~ga ank ku~g gab a~g m~ga buhay
n~g m~ga dakila~g tao,  a~g m~ga buhay kay~g may lula~g m~ga
dakila~g aral, up~g bago matulog a~g m~ga ank ay mbaon sa pagtulog
a~g mabubuti~g hinuh. Sinikap niy~g isatagalog a~g m~ga manini~gn~g
na buhay n~g kany~g nlalaman, up~g maliliit pa a~g m~ga ank ay
makatah na n~g m~ga dakila~g huwaran. Sinikap niy~g a~g m~ga ank ay
magharap sa kany tuw na n~g nsusulat na hinuh sa kany~g m~ga
kasaysaya~g ibinubuhay ku~g gabi, at kany~g isinasaany a~g m~ga
kamalian, at sa ganit~g paraan sa gula~g na siyam na tan, a~g ank
niy~g Pepe, ay nagharp sa kany n~g is~g Dul~g Tagalog na
kingiliwa~g labis n~g Kpitan sa bayan n~g panah~g yan.

Niya~g ta~g 1898, ay nabalo siy sa ginigiliw na asawa, at
nparagdg sa kany~g pagta~gis na magddalaw~g tan na sa
pagkakaputi n~g buhay n~g mahl niy~g ank na si Dr. Rizal, a~g
pagkamaty ni G. Francisco Rizal at Mercado.

Niya~g 1907, sa pasimul~g Pulo~g n~g una~g Kapulu~ga~g Bayan, ay
hinandugan si G~g. Teodora Alonzo n~g m~ga para~gl at inalayan siy
n~g marami~g salap bila~g tulo~g sa kany~g katiisan, ~guni't hind
niy tina~ggp at pinati~gkd niy~g a~g kanil~g a~gkn ay hind
nagmmahl sa Lup~g Tinubuan n~g dahil lam~g sa salap. At niya~g
ik 16 n~g Agosto n~g ta~g 1911, a~g banal na In n~g dakil~g
Bayani, ay pumisan sa kany~g m~ga kapilas n~g buhay at sumapayap sa
kaharian ni Bathal.

A~g paglilibi~g sa kany ay ginanp niya~g ik 19 n~g Agosto, at a~g
m~ga matatas na kagawd n~g Pmahalan ay nakipaglib~g na paw,
tand n~g is~g pakikidalamhati~g lbusan sa kany~g pagpanaw sa
baya~g it n~g m~ga dalamhat.

Bila~g alala sa kany~g pa~galan, a~g dati~g da~g Aranque ay
pinalitan n~g Teodora Alonzo.

[Larawan: Ang huling larawan ni Gg. Teodora Alonzo.]




=Melchora Aquino (Tandang Sora)=


A~g pagukulan ko ~gayn nit~g maigs~g ulat, giliw na bumabasa ay
is~g babai~g hind man lama~g nakasapit n~g m~ga pintuan n~g
Paraln, kaya't tahs na masasabi~g d lama~g sa m~ga Paraln
ntututuhan a~g pagibig sa Tinubua~g Lup.

Si ali~g Sora ay is~g liks na mapagmasakt sa alin ma~g bagay na
ukol sa sarili.

Si ali~g Sora, gaya n~g tuw na'y itinawag sa kany n~g m~ga Katipunan
ay nag~g is~g tunay na in~g takbuhan niya~g na~gaghimagsk at
nagtay n~g buhay sa ikalalay natin.

A~g kany~g dula~g ay lagi~g may hain, at a~g mahigt na is~g libo~g
Katipunan na naglisaw sa Balintawk na naghhinty n~g is~g hudyt
up~g a~g talib~g ay ipakipagpi~gkian sa m~ga remi~gton at
mauser, up~g sa pamamagitan non ay lutasin a~g usapn n~g at~g
baya~g nasusukuban at inalipin n~g kapuw bayan, ay nakatagp kay
ali~g Sora n~g is~g in~g mapagkupkp. Sumil~g si Tand~g Sora sa
Balintawk niya~g ta~g 1812.

A~g ganit~g gaw~g kapuripuri ay pinarrusahan non n~g parusa~g
kamatayan, kay't lubh~g kagilgilals na a~g is~g ha~gl na gaya ni
tanda~g Sora, ay huwg sagin n~g takot at bagks nagibayo a~g tpa~g
at p~gatawanan at wal~g pa~gimi~g winalds a~g kany~g kaunti~g
natitipo~g palay sa kany~g m~ga ba~gn, gayn din n~g salap~g pat
na sa ikapit~g buhl halos n~g taguan ay pawa~g tinunaw.

A~g ganit~g gaw ni tand~g Sora ay hind nlihim sa m~ga tiktk n~g
Pmahala~g kastil, kay't siy'y ipinadakp pagdaka at sa bis n~g
is~g utos ni Henerl Polavieja niya~g 1897, siy ay ipinatapon sa
Monjuich. D man lama~g iginal~g a~g kany~g katandan at pagkababai.

Pinalad pa rin siy~g makabalk digmaan at matahimk siy~g namaty sa
kany~g thanan sa Balintawk, Kalookan, pok na naksaks n~g lalo~g
pinak mani~gn~g na dahon n~g ati~g kasaysayan.

Ku~g si Gat Bonifacio ay nabubuhay at makapagssalit n~g nukol kay
tand~g Sora, disin ay nakbasa tayo n~g is~g magand~g halimbaw sa
kany~g iuulat na dsapal ay pawa~g papuri sa babai~g it na siy~g
tunay na In n~g m~ga Katipunan.

A~g m~ga salit~g kumain ka na ba kapatid at is~g ~git~g
namamalayly sa kany~g m~ga lab ay tila nkikinit ko pa ha~gga~g
~gayn. A~g m~ga salit~g yan ay siy niy~g bati at panalubo~g sa
wal~g patl~g na m~ga katipuna~g sa maghapon halos at sa lob n~g
mahigit na dalaw~g buwn ay kany~g kinaila~ga~g para~g m~ga tunay na
ank.

Tinawag sa sinapupunan ni Bathal niya~g ik 2 n~g Marzo n~g ta~g
1919, sa gula~g na is~g daan at pit~g tan.

A~g kany~g banky ay iniwi n~g m~ga Lab n~g Hmagskan na siy~g
na~gasiw sa paghahatd sa kany~g hul~g thanan.


[Larawan: =Ang Libingan ng mga Bayaning Pilipino.=]



=APOLONIO SAMSON (Tinteng Pulonyo)=


Talaga~g kinus nami~g hiyasn a~g Sa Langit ng Bayang Pilipinas n~g
m~ga tao~g wal~g gasino~g talino gaya ni Tanda~g Sora at ni Tinint~g
Polonio, na bag ma~g pukln n~g sandakt na a ay d nil
mkikilala, gayn ma'y makapagmamalak n~g gayn na lama~g at
makapagsasab~g nakapagli~gkod sa Tinubua~g Lup.

Si Tinint~g Polonio ay sumila~g sa is~g tag~g Nayon na nkikilala
sa tawag na Ka~gk~g, sakop n~g Balintawk, Kalookan, niya~g 1851 at
is sa m~ga una~g katipunan na sa tawag ni Andrs Bonifacio ay
tumug~g agd n~g wala~g an m~g pasubal.

May kaunt ri~g kaya na niliblib sa mahirap na pakikipamayani sa
buhay, palibhas ay tahs na mapagimpk, at a~g kany~g laht na~g
natitipon, bago pa si tand~g Sora, ay kany~g ginugol n~g wal~g
patuma~gg sa m~ga kila~ganin n~g m~ga Katipunan. Dahiln it na
ikinamahl sa kany n~g gayn na lam~g n~g Supremo, na sa pagkilala
sa kany~g mani~gni~g na paglili~gkd ay inatasan siy n~g tu~gkuli~g
Kapitn n~g m~ga sandatahn.

Si Tinint~g Polonio ay is~g bayani~g sa tap~g ay wal~g
ipa~gigimbulo sa ib at a~g gayn ay sinikap niy~g mamalag at sanh
n~g ipinagmahl sa kany n~g kany~g m~ga nkasama.

Is~g pabula~g wal~g kabalbal na a~g tunay na pagibig sa Tinubua~g
Lup ay d sa m~ga lin~g na tao lam~g namamahay, may m~ga liks na
kabaita~g talag~g dinramdm n~g tao, na~g d sa tulo~g lam~g n~g
duno~g at it'y a~g liks na pagibig sa sarili at sa m~ga kapatd sa
In~g Bayan.

A~g tawag na kapatid ku~g sa m~ga lab ni Tinint~g Polonio
pumupuls ay kbabakasn n~g tunay na kahulugn non, at a~g kany~g
m~ga tao na d rin kkaunt ay pawa~g nag~g tapt sa kany.

Na~g magkalupitlupit sa dako~g waks, na a~g ati~g m~ga marurun~g ay
madal na sa kilusa~g yan na kinatakutan n~g marami at pinawal~g
saysy sa m~ga pahayag sa nagsisiakit, ay itiniwal~g na laht a~g
m~ga ha~gl sa pamiminun at a~g gayo'y pinagbuhatan n~g mahalag~g
salit ni Tinint~g Polonio na gayari: Patakbuhn niny a~g m~ga
kastil sa pamamagitan n~g tintero at pluma.

Si Tinint~g Polonio, gaya n~g m~ga limt na Bayani ay linapasta~gan
n~g is~g kamy na pa~gahs niya~g 1902 at a~g kany~g kamatayan ay
kahany n~g pagkwakawak nin Rosendo Simn, Procopio at Ciriaco
Bonifacio, Venancio Guevara at iba pa na pawa~g sa dilm n~g gab
na~gaiwan.

Mag~g pambaw a~g m~ga talata~g it sa kanil~g m~ga buhay na
nwakawak, at har na~ga~g pagbu n~g ati~g kasaysayan ay pagukulan
sil n~g m~ga daho~g karapatdapat sa kanil~g wal~g kahulilip na
pagibig sa ati~g In~g Pilipinas.


[Larawan: Isang tanawin sa Masambong, Balintawak, niyaong Himagsikan,
1898.]




=MIGUEL MALVAR=


[Larawan: Gen.MIGUEL MALVAR]

Anak n~g makasaysaya~g lalawigan n~g Bata~gan, si Malvar ay nmulat sa
kapanahuna~g a~g pa~gaap ay naghahar at a~g katuwiran n~g bayan ay
kasalukuya~g tumta~gis, kay't a~g kany~g diw ay nahikayat na
mag~galit n~g gayn na lam~g sa pamamalakad na mapanil; at a~g
gay~g pagpupuyos n~g kalooban ay nagkaron n~g pagbbuntuhn, na~g
a~g una~g hiyw n~g lay ay pasimuln sa Balintawk n~g ati~g Bayani~g
si Gat Bonifacio, niya~g Agosto n~g ta~g 1896, kilus~g karakaraka
niy~g inaniban n~g ubos kaya.

Ipinamalas ni Malvar sa Hmagskan a~g is~g kata~gta~gi~g
pakikibaka, at sa ulunn n~g is~g pulut~g na m~ga pili~g tag
Bata~gan ay linusob nil a~g m~ga himpilan n~g m~ga kastil sa
Tanawan, at do'y nakilala a~g kany~g is sa malalak~g pahayag at
tutol sa lara~gn n~g digmaan, na pinasimuln sa ~ganp na ik 9 n~g
gab at tumagl ha~gg~g ik 6 n~g umaga n~g araw na kasund, panah~g
ikinalipol n~g tan~g nagtata~ggl na kawal na m~ga kastil sa
himpila~g yan; at sa katapa~gan niy~g ipinamalas ay minarapat siy~g
gaw~g Pun n~g kany~g m~ga kasamahn.

Na~g idaos a~g Pacto sa Biyk na Bat, niya~g Disyembre n~g ta~g
1897, buhat sa Bulakn ay nanumbalik siy sa saril~g lalawigan up~g
pagmasdn ku~g a~g m~ga dako n~g nsabi~g ksunduan ay magganp.

Hind sumama si Malvar sa Lupon n~g Hmagskan na lumipat sa Ho~gk~g;
~guni't naparon siy~g kasama a~g tau~g kaanak at tumulo~g sa m~ga
punyag n~g kany~g m~ga kababayan sa ikalulusg n~g Baya~g Tinubuan.
Na~g makaran a~g ma~gis~g tan na ipinanahann niy sa Ho~gk~g,
niya~g Hunyo ik 15 n~g ta~g 1898, ay bumalk siy sa Kapulu~g
Pilipinas, at non na ~g siy ginaw~g Henerl, up~g pa~gasiwaan
niy a~g m~ga kawal sa m~ga lalawigan n~g Tayabas at Laguna, at sa
panahn n~g kany~g ipinamun ay nagkaron siy~g lagi n~g mabuti~g
palad na magtagumpy tuw na at makbihag n~g marami~g kawal n~g m~ga
kastil. Siy'y is~g Henerl na lagi~g pinatnubayan n~g Mabuti~g
Tal.

Niya~g Pebrero, ik 4 n~g ta~g 1899, a~g pagkkaibigan n~g m~ga
kawal n~g Pilipinas at n~g m~ga kawal n~g Amerika ay nasira, at si
Henerl Malvar ay natasa~g mag~g Pmunun n~g m~ga kawal n~g Maynil
at Laguna. A~g Pagsanhan at Sta. Cruz sa Laguna ay ipinagta~ggl n~g
magkaayaw na Pa~gkt ni Ricarte, Malvar at Agueda Kahabagan, it~g
huli ay is~g babai~g nagpakita n~g lalo~g malalaki~g kagiti~gan na
ikinama~gh n~g kany~g m~ga nkasama. A~g m~ga baya~g binangt ay
ku~g makaila~g lusubin n~g m~ga amerikano, ~guni't tuw na'y
napipilan.

Si Henerl Malvar ay naglamay at nagpunyag gabi at araw up~g
magtipon n~g tao, magsanay sa m~ga it sa pakikibaka at magpa sigl
n~g m~ga kalooban, up~g a~g pagdidigmaan at pagtata~ggl n~g ati~g
katuwiran at kalayan ay magtagumpy.

Sa masam~g sandali niya~g Marso ik 23 n~g 1901, a~g Presidente
Aguinaldo ay nahulog sa kamy n~g m~ga kalaban, sa Palanan, Isabela;
gayn man si Henerl Malvar ay nagpatuloy pa rin sa pakikibaka at sa
kany~g m~ga nassakupan ay nagpadal siy n~g gayari~g pahayag: A~g
ati~g sandata ay dapat na magpahayag na d natin ginagamit up~g
ipuks sa m~ga kawal na amerikano, sapagk't gaya rin natin, sila ay
may m~ga in, asawa, kapatid at m~ga ank na tumta~gis ku~g sil'y
ma~gpaty.

N~guni't tay'y gumgamit n~g sandata up~g ipagta~ggl a~g
katutub~g katuwiran, katuwira~g magkaron n~g sarili~g Pmahalan,
Kalayaan at Kasarinlan.

Sa bahagi~g it n~g pamahayag ni Malvar ay mkikilala a~g kany~g
pagkalin~g na tao, mairugin sa Tinubua~g Lup at matar~g na Puno~g
kawal.

Sa pagkilala sa malalaki~g sikap at mahalag~g gaw ni Henerl Malvar,
a~g Lupon Pambans sa Ho~gk~g, niya~g una~g araw n~g Abril n~g ta~g
1901, ay nagpasy~g itas sa kany a~g Tu~gkuli~g pagk Pa~gulo~g
kawal sa Pilipinas, ~guni't sa kany~g m~ga pamahayag na ilinagd ay
ipinamalas niy~g hind lam~g a~g sikap n~g m~ga kawal a~g kany~g
pinagbatayan, at a~g bulg na pagsund sa m~ga kautus~g kawal, kund
lal na a~g tulo~g n~g m~ga tao~g bayan na siy~g lalo~g mabis at
mapakinaba~g sa m~ga mithii~g ipinakkipaglaban.

Samantala~g si Henerl Malvar ay bo~g tapa~g na nagtta~ggl n~g
ati~g Kalayaan, a~g Lupon namn sa Kapayapan ay kasalukuya~g
naghhand n~g is~g mabut~g paran up~g a~g digmaan ay maihatd sa
is~g pagkakasund~g kapuripuri, at niya~g Abril n~g ta~g 1901 ay
nakipanaym kay Henerl Malvar a~g is~g Lupon tu~gkl sa bagay na
it, ~gunit nabig.

Npansn ni Henerl Cailles, a~g pagkaktuws n~g at~g kalagayan, a~g
kalakasn at kapa~gyarhan sa dami n~g m~ga kadigm at dahil dito,
up~g maampt a~g dug na dumadaloy na wala~g tars ay hini~g nit
kay Henerl Malvar na sumuk na; a~g kahili~gan n~g kaibigan ay
iginala~g, ~guni't nagpatuloy din n~g pakikidigm sa paniwala~g sa
gay~g paran lama~g mapattunayan a~g marubdb na pagnanas n~g
Kasarinln.

Sa kany~g kublihan sa Bawa~g, ay ku~g magkil~g lusubin siy n~g
m~ga amerikano, ~guni't tuw n'y ipinagta~ggol niy n~g bo~g tapa~g
at kabayanihan, at tuw na'y napipilan don a~g kawal na kalaban.

Subali't a~g gutom ay is~g kaaway na npakalupit, at sa tulo~g n~g
pakikiusap n~g lubh~g marami~g kaibigan, sa talag~g kadahupn n~g
kaya na magpatuloy pa sa pakikidigm, ay nakipanaym siy kay Henerl
Bell at bago niy ginaw it ay gumaw muna siy n~g gayari~g
pamahayag:

Patu~go ako ~gayn up~g dalawin si Henerl Bell, at an man a~g
klabasn n~g pakikipanaym sa kany, ay hinihi~g ko sa m~ga
kababayan, na huwg lam~g ako~g lilimutin. Tay'y pawa~g
magkakapatd. Kahit na nil ak dalhin sa Estados Unidos  sa alin
m~g dako n~g Daigdigan, ay d ko malilimutan a~g pinakaiibig ko~g
Tinubua~g Lup.

Isinasalo~g ko a~g sandata, sapagk't a~g aki~g m~ga kaanak at m~ga
kaibiga~g sumasama sa akin ay na~gagkkasakt sa tinitis na
kagutuman. A~g ak~g pit~g ank at a~g aki~g giliw na asawa ay lag~g
nasa pili~g ko at tiniis nil a~g laht n~g kahirapan.

Niya~g ik 16 n~g Abril n~g ta~g 1902, ay natapos a~g m~ga panaym
ni Henerl Malvar, at d siy ipinadal sa labas n~g Pilipinas.
Nanirahan siy sa Sto. Tomas, Bata~gan, at a~g pagsasaka ay siy
niy~g hinar~p sa paniwala~g sa ganit~g paran lam~g mittatag a~g
m~ga kaila~gan n~g nasira~g bans.

Mataliimik siy~g namuhay sa bukid ha~gg~g sa napilita~g lumuws n~g
Maynil dahiln sa sakit sa aty na kany~g dinanas, at niya~g ik 13
n~g Oktubre n~g 1911, n~g kany~g hirap sa buhay na it ay winakasn,
up~g masok sa buhay na wal~g ha~ggn n~g m~ga Bayani na wal~g
kamatayan.

Dinal a~g kany~g ba~gky sa Sto. Tomas at don binigyn n~g kany~g
sarili~g pitak na pamamahi~gahan n~g m~ga lab n~g is~g buhay na
maulirn sa katapa~gan at katapata~g lob sa Lupa~g Tinubuan:

Sumala~git naw.




=EMILIO JACINTO=


[Larawan: EMILIO JACINTO]

Si Emilio Jacinto, a~g kana~g kamay ni Gat Bonifacio ay sumila~g sa
maliwanag, niya~g 1879, sa bayan n~g Trozo, sakop n~g Maynil; ank
dukh at wal~g kara~galan kund a~g liks na pagkatao, kay't musms
pa'y nkita na sa kany~g paligid a~g pagkaktuws n~g m~ga palad.

Nagral na mag-is sa pamamagitan n~g m~ga magula~g na nagtur sa
kany~g kumilala n~g m~ga titik at sa pamamagitan n~g katipiran at
pagsasakit ay napapag-ral din a~g bata~g si Emilio Jacinto ha~gga~g
sa makasapit sa damban n~g karunun~gan sa Universidad de Sto.
Toms.

Gano~g pagsasakit a~g ginaw n~g kany~g m~ga magula~g up~g a~g
kany~g isip ay mmulat sa malawak na tahakin n~g karunun~gan.

Sa Universidad ay nag~g kapanahn ni Emilio si G. Juan Sumulong,
is sa nag~g matas na tao at dalubhasa~g nagtagly n~g lalo~g
matatas na katu~gkulan sa Pmahalan. Kpuw sil palibhas ank
dukh, kay't a~g kanil~g m~ga simulan ay nagkaktulad, at a~g
pagmamalas sa m~ga matatas na a~gk~g kanil~g nkasama sa pagaral
ay nakakilit sa kanil~g dalaw, kay't pinasikap nil~g sil'y
mpalay sa kalipunan n~g m~ga yan, na kanil~g kinassuklamn
mandn.

Dahiln sa maaga~g hiyw n~g Hmagsikan na kany~g inaniban pagdaka ay
d nakatapos si Emilio Jacinto n~g kany~g pa~garal, baga ma~g
nagiwan siy n~g is~g mabut~g tlaan n~g kany~g pag-aral sa
Universidad de Santo Toms.

Lagi siy~g matigs at d karakaraka~g nagbabago sa bis n~g m~ga
tagubilin; tuw na'y ipinagta~ggol niy n~g ubos kaya a~g inakal
niy~g katuwiran. Ganito a~g kany~g pamamalakad sa sarili sa bo~g
panah~g siy'y nabuhay.

Niya~g ta~g 1896, si Emilio Jacinto at na~guna sa is~g lupon na
itinatag ni Gat Bonifacio up~g makipagkita sa Kinalawan n~g Baya~g
Hapn dito sa Pilipinas, up~g pasapitin sa Emperador n~g Hapn a~g
is~g Pahayag. Is sa m~ga bahagi n~g Pahayag ay it~g sumsund:

A~g m~ga sinag n~g liwanag na lumaganp sa Bans~g Hapn ay
nakarati~g din dito sa Pilipnas. Dapat kami~g makinaba~g sa liwanag:

Na~g tan di~g yan ay nagsut insk siy up~g makipagkita kay Dr.
Rizal at yakagin it~g makiis sa kilusn sa paghihimagsk, ~guni't sa
pagkakkilala ni Doctor Rizal, na na~g panah~g yan ay salt na salt
tayo sa paghahand at malay sa pananagumpy a~g hmagskan, ay
tinugn siy~g a~g gay'y hind pa dapat. At na~g simuln na a~g
pakikibaka buhat sa Balintawk, at a~g kasarinlan n~g Pilipinas ay
ipinahayag na sa pamamagitan n~g sandata, ay ginawa~g Henerl si
Emilio Jacinto, at a~g kany~g sakop ay a~g ~gay'y lalawigan n~g
Rizal dati~g Moro~g, a~g Laguna, Bulakn at Bago~g Ecija.

Si Emilio Jacinto ay siy~g una~g kasa~gguni ni Bonifacio, ha~gg sa
it'y pinaty n~g is~g sala~ggap~g niya~g 1897.

Sa is~g tagpuan sa baya~g Mahayhay, Laguna, sa is~g malaki~g
pulut~g n~g Hukb~g kastil, si Emilio Jacinto ay nasugatan, at
nbihag n~g m~ga kaaway; ~guni't hind naglan sa kamay n~g m~ga
kastil at niya~g Abril n~g 1899 ay binawian n~g buhay a~g dakila~g
Henerl.

A~g kany~g sagisag na isinatuntunin n~g katipunan ay it~g m~ga
sumusund:

(Liwanag at Ni~gni~g; Kalayaan; Pagibig; A~g Pmahalan at bayan;
Mal~g Pagsampalataya; Paggaw;)

Liwanag at Ningning: A~g ni~gn~g ay nakasisir n~g mat samantala~g
a~g Liwanag ay tumata~glaw.

Kalayaan: A~g kalayaan ay ipinagkalob sa laht n~g tao buhat sa
pagkpa~gank at siy'y dapat gamitin kailan man, hind up~g
puminsal sa kahit sino. A~g kalayaan ay buhat sa la~git at hind
kalob n~g an ma~g kapa~gyarihan sa ibabaw n~g lup.

Pagibig: Sa m~ga karamdama~g tinta~gly n~g tao ay wal~g
napakadakil gaya n~g Pagibig. Kund sa pagibig a~g m~ga bayan ay
napawi sa ibabaw n~g lup, a~g m~ga kapisanan n~g m~ga tao ay ntulad
disin sa lags na dahon n~g kahoy na ipinagliliparan n~g is~g buhawi,
~guni't dahil sa pagibig ay malalak~g bagay a~g nayayar.

Ang Pamahalaan at Bayan: A~g pagkasulo~g n~g m~ga Bayan ay nagbubuhat
sa m~ga mmamayn at ito'y is~g dakila~g kapa~gyarihan.

Maling Pagsampalataya: Ku~g sino ya~g nagsasabi~g ank n~g Dios, ay
dapat tumulad kay Kristo, marlit, mairugn at masintahin sa
kawagasn.

Paggawa: A~g paggaw ay hind Sump n~g Dios na gaya n~g paniwal n~g
iln.

Sa m~ga banhay na it n~g m~ga kaisipn, ay makikilala si Emilio
Jacinto na is~g dakila~g tao, may matatas na smulain sa buhay, may
matayog na pananampalataya, may paniwala~g hubog sa dakila~g gaw at
karapatdapat na pasimun sa alin ma~g kilusn. Siy ay is~g tunay na
Bayani, tilansik n~g diw n~g m~ga wags na tao buhat sa La~git.


[Larawan: =Balak na Bantayog kay Dr. Rizal na nagtamo ng unang
ganting pala at nahirang sa lahat ng ihinarap sa Timpalak.=]




=ANTONIO LUNA y NOVICIO=


[Larawan: Antonio Luna y Novicio]

Isa~g dakila~g Henerl na pilipino gaya n~g nag~g gawi~g pamagt sa
kany n~g m~ga nakkilala sa kany~g d mattawara~g katapa~gan. Ank
n~g baya~g Maynil at niya~g ik 29 n~g Oktubre ipina~gank n~g ta~g
1868.

A~g kany~g am ay si G. Joaquin Luna at a~g kany~g in ay si G~g.
Laureana Novicio, magasawa~g nagbigy sa ati~g bayan n~g m~ga ank na
lubh~g ikinarra~gl: Sin Juan Luna, a~g diwa~g lumikh n~g
Spollarium; Joaquin Luna, nagi~g Gobernador sa La Unin, Jos Luna,
bantg na ma~ggagamot, na pawa~g m~ga kapatid n~g ami~g pinagukulan
nit~g maigs~g ulat.

Sa Ateneo de Manila siy sibol, at gaya n~g laht halos na aral sa
m~ga Hesuita ay lumabs siy~g is~g mabuti~g bat. Tina~ggp niy a~g
katibayan n~g pagk Bachiller en Artes n~g ta~g 1883 at lumipat
siy sa Santo Toms, up~g magral n~g Farmacia, pagaral na kany~g
ipinagpatuloy sa Barcelona, Espanya, at don niy tinam a~g katibayan
n~g pagk Licenciado. Nagtuloy pa rin n~g pagaral sa Universidad
Central de Madrid at don namn niy tina~ggp a~g katibaya~g pagk
Doctor sa nsabi~g karunu~gan.

Si Antonio Luna ay mahilig di~g umawit at a~g kny~g kudyap ay
npabantg din at is sa rito a~g kany~g ihinandg sa m~ga nagaral
sa Concordia, Paraln n~g m~ga babai, na kany~g pinamagata~g M~ga
Bituin n~g Aki~g Lahi.

Sa kany~g pagkakamanunulat ay nagpakata~gi rin siy~g lubs gaya n~g
ha~gg ~gayn ay massuysy sa La Solidaridad sa Espanya nin
Marcelo H. del Pilar, sa lilim n~g pamagt na Taga-Ilog. Naglathala
siy n~g is~g aklt na kinalalarawanan n~g pagk tiwali n~g
pamamalakad n~g m~ga kastil rito sa at~g lupan.

Nagral din namn si Antonio Luna n~g Ingeniera Qumica sa Blgika
at pagkatapos ay lumipat siy sa Pars up~g magsanay sa laboratorio
n~g magit~g na si Dr. Latteux.

A~g kany~g Las Impresiones ay kinamuhan n~g gayn na lam~g n~g m~ga
kaaway n~g ati~g pagsasaril, sanhi~g ipinaghinal sa kany na is sa
m~ga tagapagtaguyd n~g Hmagskan at niya~g buwan n~g Pebrero n~g
1897 ay ipinadakp siy at ipinatapon sa Espanya at sa Carcel Modelo
ron ay ipinalasp sa kany a~g lalo~g masasaklp na araw n~g is~g
tao~g malay sa tinubua~g lup at tumata~gis sa madilm na bila~gguan,
tulad sa is~g slarn.

Na~g siy'y palayain ay lumipat siy kapagkaraka sa Alemanya at
nagpasimul na sa kany~g pus a~g thasa~g pakikialt sa m~ga
Pa~ginon n~g ati~g bayan at kany~g pinagsanaya~g basahin a~g m~ga
kata~gian sa pagkamandidigm ni Napolen, at sinikp niy~g mtuto n~g
m~ga mabubuti~g paraan sa digm.

Nanumbalik siy~g agd sa Pilipinas na~g it'y maghmagsk na ~g at
samantala~g a~g kany~g katalinuhan sa pagkamabuti~g mandidigm ay
hind pa niy naihhandg sa kany~g bayan ay itinatag muna a~g
Pahayaga~g La Independencia at a~g kany~g panitik ay kinkitaan n~g
m~ga tudl~g n~g pambuhay na lob sa kara~galan n~g kilus~g ya~g
tu~go sa ganp na ikalalay n~g ati~g bayan.

Na~g a~g dati~g magkaibiga~g amerikano at pilipino, na magkatulo~g na
nagpasuk sa m~ga kawal n~g kastil, na dito, na~g m~ga panah~g yan
ay pa~ginon at hari; na~g a~g dalawa~g watawat n~g lay na
magkasama~g nanagumpy sa m~ga kaha~gaha~ga~g pagbabaka ay
nagkkatitign at mand'y d na magkawatasan; na~g a~g m~ga bayani~g
yan n~g kilusan na~g is~g bago~g any n~g kasaysayan n~g ati~g
kalahian ay pinaghaharian n~g pa~gigimbulo at nagkkabawasn na n~g
pagtitiwal a~g is't at is, a~g kababayan nat~g si Antonio Luna ay
nap sa Kabite agd at pinaghanap a~g Pa~gulo~g Aguinaldo up~g do'y
ihandg a~g kany~g karunu~gan sa digm, at si Antonio Luna ay
ihinall pagdaka~g Henerl n~g m~ga kawal sa katihan, at pagkatapos ay
inatasn siy~g magi~g Tagapatnugot n~g hukb~g pilipino, kata~gia~g
kany~g pinaunlakn n~g kagilagilals na pakikibaka na lubh~g
nagpahirap sa hukb~g amerikano, magbuhat sa pamimiyapis na simul sa
Tulyahan na kinalibi~gan halos n~g pinakamalaki~g bahag n~g ati~g
m~ga kawal n~g Bataly~g Maynil, at ha~gg~g sa ilog n~g Kalumpit na
ipinagta~ggl n~g ati~g hukb n~g is~g pagtata~ggl na gumuhit sa
ati~g kasaysayan n~g m~ga tudli~g na gint sa kabayanihan at
katapa~gan.

Niya~g ta~g 1899, na~g kasalukuyan siy~g tumtahak n~g lupa~g
Kapampa~gan sa d mapigilpigila~g paglusob n~g m~ga kaaway, nkikinit
marahil a~g kany~g m~ga hul~g sandal kay't kagyt sumulat n~g
kany~g Hul~g Pati, na any:

Ipinagkalob ko~g laht a~g aki~g m~ga ariarian sa aki~g pinakaiirog
na in.

Sakali~g ak ay mpaty sa laban~g it, ay ninnas ko~g a~g aki~g
ba~gky ay balutin n~g is~g watawat n~g Pilipinas at ak'y ilib~g sa
lup n~g aki~g sarili~g lup na sanh n~g aki~g pagkakasakit.

Siy ko~g lagi~g mith a~g ak'y mamaty n~g bo~g kasiyahn n~g
aki~g bayan, sa pagtata~ggl n~g kany~g lbusa~g kasarinlan.

Kagilgilals na lubh ku~g pagtutularin a~g dalawa~g hukb~g
naglalamas non sa kanikaniy~g kakayahn, sandata at katalinuhan sa
digm, sa kabayanihan n~g pagssalasaan na anim'y m~ga hukb~g
magkasukt n~g laks bag ma~g sa katutohanan ay hind pa anino n~g
hukb~g amerikano a~g at~g m~ga baguha~g kawal; gayn mn, sa
katalinuhan n~g pamamatnugot n~g bayani~g si Henerl Luna ay
nagpapanatili sa ati~g m~ga kawal n~g katapa~gan, at bos kaya~g
panunupd sa m~ga kautus~g kawal na kany~g pinaiiral sa ibabaw n~g
m~ga sundalo nat~g pawa~g panandalia~g tatag at d mn
na~gakakkilala n~g m~ga kauta~gn n~g m~ga tunay na kawal n~g is~g
tunay na hukb.

Sa kaba~gisn n~g kanya~g pagpapairal n~g m~ga kautus~g digm at sa
nasa~g a~g baguhan nati~g m~ga pinun ay mpanty sa is~g kalagaya~g
hind mananaghil sa m~ga kawal na sany sa digmaan, ay naktagp
siy n~g marami~g naghinanakit sa kany~g kagahasan, at is~g araw
na ninas niy~g makipagkita at makipanayam sa Pa~gulo~g Aguinaldo, na
no'y na sa Kabanatuan, up~g magmu~gkah marahil n~g is~g bago~g
para~g inakal niy~g isagaw, ay hinadla~gan n~g is~g punl n~g
sarili ring Hukb na niya~g ik 5 n~g Hunyo n~g ta~g 1899, at wal~g
pa~gimi~g tumudl sa kany at a~g kany~g buhay ay tinampalasan.

Sa kany~g palad na ya'y nparamay a~g kany~g ayudante na si
Koronel Francisco Romn, at buhat na non ay nawaln n~g is~g
matalino~g ulo at wal~g pagl na bisig a~g at~g hukb~g
pinagtamasaha~g itaby n~g m~ga kaaway han~gg~g sa napipilan na na~g
patuluyan.

Si Antonio Luna, gaya n~g m~ga dakila~g Bayani, ay namaty n~g wal sa
panahn; ~guni't sa kany~g kamatayan ay nawan niy a~g aral na
lubh~g mapakinaba~g sa m~ga panah~g hinharap natin.

A~g kany~g kamatayan ay nag~g sanh n~g lubh~g marami~g m~ga
kurkur, na ipinaghihinala~g ya'y likh n~g kalupitan, ~guni't sa
an mn, talag~g a~g m~ga dakila~g tao ay nakatatagp n~g is~g
kamataya~g d karaniwan, up~g mag~g sanh n~g is~g matam~g
paglilim at mag~g bat~g urian n~g kany~g m~ga kaha~gha~ga~g
kata~gian.

M~ga kamatay~g gaya n~g kay Luna, sa dapat na ikpauwi sa wal at
mag~g sanh n~g is~g paglimon na wal~g ha~ggn, ay lalo~g
bumubuhay sa m~ga diw, nagpapatibk n~g pus at gumgisi~g sa madl
sa ikakkilala n~g lubusan sa kany~g m~ga paglili~gkd na
karapatdapat.

Nagpupugay ak sa libi~gan mo, dakila~g Henerl, at minsan pa'y
ulitin dito a~g lbusa~g pagha~g sa iy~g kabayanihan.

[Larawan: =HENERAL ANTONIO LUNA= SINAWI NG KAPALARAN NA PATAYIN NG MGA
KAWAL NG SARILING HUKBO.]




=GREGORIO DEL PILAR=


Musmos pa'y namuh na~g lubh sa masasam~g palakad n~g m~ga kastil
sa kanil~g bayan; pama~gk~g bu palibhas ni Gat Marcelo H. del
Pilar, ay nagpasas rito buhat sa kamusmusan n~g is~g dalisay na aral
n~g pagibig sa baya~g sarili, kaya't na~g kasalukuya~g a~g Noli ni
Dr. Rizal, ay d mabasa n~g hind mag~g is~g malak~g kasalanan si
Gregorio ay is sa m~ga lalo~g masipag na tagalaganap non.

Sa gana~g kay Gregorio a~g Noli ay siy~g aklt n~g kaligtasan n~g
lah.

Na~g a~g hiyw n~g lay ay lumaganap sa walo~g lalawiga~g Tagalog, si
Gregorio, ay nahikayat na magsundalo at a~g gayn ay isinagaw bat pa
man siy~g lubh, at buhay non sa pamamagitan n~g m~ga d karaniwa~g
katapa~ga~g badh n~g kany~g m~ga kilos, ay hinagdn niy~g untiunt
a~g kabayanihan ha~gg~g sa na~g lagdan a~g Pacto de Biak na Bato
ay nakarat~g na siy sa tu~gkuli~g Koronel.

Nmahl siy~g lubh kay Aguinaldo at siy ay ipinagsama sa Ho~gk~g
na~g malagdan na a~g ksunduan, at sil'y tumulak niya~g ik 27 n~g
Disyembe n~g ta~g 1897, gaya n~g ntulukoy sa nsabi~g ksunduan.

At nanatili si Gregorio del Pilar sa Ho~gk~g samantala~g si Aguinaldo
ay dron at sa para~g tiniyp na pa~gyayari, a~g m~ga kastil at
amerikano ay nagkaron n~g sgalutan; at sanh n~g pagpapadal rito sa
Pilipinas n~g is~g Hukb~g dagat sa ilalim n~g pamamahala n~g
Almirante Dewey. A~g Lupon Pilipino sa Ho~gk~g ay inanyayaha~g
manumbalik na mul at magpatuloy n~g paghihimagsk.

A~g m~ga pa~gyayari rito ay lubh~g maliwanag sa kasaysayan n~g
dalaw~g digmaan, subalit hind kalabis~g ba~ggitn dito na si del
Pilar ay dati~g katulo~g n~g m~ga amerikano sa pagbaka sa m~ga
kastil, sa paniwala~g a~g m~ga kawal na yan ay katulo~g natin sa
pagtukls n~g kasarinlan.

Si del Pilar ay nagpatuloy n~g pakikibaka sa pili~g n~g at~g m~ga
kawal, laban sa manlulupig, baga ma~g tals na a~g pakikibaka ay tahs
na pagpapatiwakl yyama~g a~g kaaway ay lubh~g malaks, marami at
makapa~gyarihan.

At a~g hukb natn ay npataby n~g npataboy ha~gg~g sa kaitaasan,
na~g d humihiwalay si del Pilar sa pagtata~ggl sa Kuartel Henerl na
kinalalagyn ni Aguinaldo.

Si Gregorio del Pilar a~g siy~g nhira~g na magta~ggl sa Paso~g
Tild na ta~gi~g pagdadaanan n~g sino ma~g magnnasa~g lumusob sa
Kuartel Henerl at a~g kany~g limampu't lim~g m~ga pili~g kawal sa
katapa~gan at katpata~g lob, ay nagpamalas n~g d karaniwa~g
kabayanihan.

Sa ku~g an~g pakan, ay ntaluntn n~g m~ga amerikano a~g Paso~g
Tild, at sil ay linusob n~g wal~g patuma~gg ha~gg~g sa a~g laht
n~g limampu't lim~g kawal na do'y nagbbanty, gayn din si Henerl
Gregorio del Pilar ay pinuks~g laht na~g wala~g ptaga~g kalupitn
n~g m~ga kawal na lumusob, na binubu n~g mahigt na 300 katao na
kabayuha~g paw.

Sa lokbotan ni Gregorio del Pilar ay ntagpun a~g is~g araw-araw na
tal na kinbabasahan n~g gayari:

Ku~g is~g malak~g hukb a~g lulusb sa akin at sa aki~g m~ga kawal,
ay mapapasuk ak; ~guni't lalo~g magig~g kanaisnais sa gan~g akin
a~g ako'y mamaty sa pagtata~ggl sa aki~g pinakaiirog na In~g
Bayan.

Ganit namaty a~g is~g matapa~g na sundalo na sa katiyagan at sa
wal~g maliw na pakikibaka ay sumapit sa tu~gkuli~g Henerl sa gula~g
na dalawampu't dalawa~g tan lama~g.

Siy'y ank n~g mabulaklk na Bulakn at ipinagmamalak siy n~g
tan~g kababayan sa kany~g wal~g katulad na kabayanihan.




=MARCELO H. DEL PILAR=


[Larawan: Marcelo H. Del Pilar]

Isa~g dakila~g bayani na sa pagtata~ggl n~g katuwiran n~g bayan ay
linisan a~g tan~g kariwasaan at kaginhawahan sa sarili~g lup at
tumiwal~g sa m~ga kapilas n~g buhay up~g mahikap sa silo~g n~g iba~g
La~git a~g ikatitimaw n~g ati~g In~g Pilipinas.

Si Marcelo H. del Pilar ay sumila~g sa maliwanag niya~g ik 29 n~g
Agosto n~g 1850, sa matikm~g bayan n~g Bulakn. Bayan n~g
magagand~g diwata~g nakayyaya~g umawit sa may m~ga hilig sa tlain.

A~g kany~g am ay si G. Juan H. del Pilar at a~g kany~g ina ay si
G~g. Blasa Gatmaitan. Talag~g lah n~g m~ga Gat a~g bayani nat~g
it at pagkpalibhas ay may m~ga kaya rin namn a~g kany~g m~ga
magula~g at a~g kany~g am ay mgino sa bayan, kay't nmulat n~g
ti~gal a~g no may matatas na indayg at maibigin sa katuwiran.

Pagkapagaral niy n~g m~ga un~g titik sa sarli~g bahay ay nsok siy
sa Paralan n~g San Jos at pagkatapos dito ay lumipat siy sa
Parala~g-madl ni Sto. Toms up~g dito magtaps, at bo~g ni~gn~g
niy~g ipinakita a~g d karaniwan niy~g talino ha~gga~g sa a~g
katibayan n~g pagk Licenciado en Jurisprudencia ay kany~g kamtn,
no~g ta~g 1888.

A~g sigasig niy sa pagibig sa lupa~g sarili, na no'y lubh~g
sinsil n~g masama~g pamamalakad, ay palag niy~g ipinakilala sa
kany~g m~ga pamamahayag; na a~g pagkahilig niy sa pagtiwal~g at
paglay, ay lubs bag ma~g a~g gayn ay talag~g kasalana~g
pinag-uusig at ikinbibitay n~g panah~g yan n~g kalupitan.

At a~g talag~g maasaha~g bu~ga~g hing n~g gayn gaw ay sumapit at
niya~g 1888 na rin ay ipinagsakdal siy sa kasalana~g
Filibusterismo; na~g kany~g mtunugn, kapagkaraka at yyama~g a~g
kany~g ulo sa gay~g kasalanan ay nagamy ba~gky ay tumaks siy~g
agd at sa Espanya na rin nagtu~go, up~g don pasimuln n~g ubos kaya
a~g pakikibaka sa m~ga kaaway n~g ati~g pagtiwal~g sa kapa~gyariha~g
kastl.

Asawa at dalawa~g ank, kaginhawahan at a~gkn ay linisn niy~g
wal~g balino at umasa~g a~g kany~g h~garin ay banl sa gay~g
pagyao. Sa Espanya ay itinatag niy a~g kany~g kapisanan n~g
Solidaridad Filipina sa Barselona niya~g 1889. A~g kapisana~g yan
ay magmimith n~g m~ga kabaguhan n~g pamamalakad dito sa Pilipinas.

Pinamatnugutan niy a~g kapuripuri~g pahayaga~g La Solidaridad na
itinatag don ni G. Graciano Lpez Jaena, at siy'y kinatulo~g nin
Dominador Gmez, Fernando Canon, Antonio Luna, Jos Rizal, Mariano
Ponce at iba pa~g m~ga bayani~g pilipino non, na sa pamamagitan n~g
utak at panitik ay bumuwag niya~g matand~g kapa~gyarihan n~g m~ga
har dito sa Pilipinas.

A~g kalakhn n~g kany~g pus, katapa~ga~g maglahad n~g katuwiran
niy~g inakala~g ap, at a~g katayugan n~g kany~g palisipn ay
nagi~g sanh n~g lbusa~g pagha~g sa kany n~g kapanalig at kaaway
man sa paghihimagsk na yan na lubh~g kasakitsakit.

A~g salap n~g kany~g a~gkn ay nahughg, a~g kany~g m~ga ank ay
hind na mul pa~g nkita at nagdanas n~g lalo~g kakilkilabot na
kahirapan sa silo~g n~g iba~g la~git, up~g a~g katuwiran n~g bayan ay
ptuluyan at wal~g sagwl na maipagta~ggl.

Sumakabil~g buhay si G. Marcelo H. del Pilar niya~g ik 4 n~g Hunyo
n~g ta~g 1896 sa gitn n~g is~g karlitaa~g hind madalumat.

Bil~g pagkilala n~g Baya~g Pilipinas sa kany~g wal~g kamtaya~g
m~ga gaw, ay ipinasy na a~g kany~g lab ay kunin sa lbi~ga~g
kany~g pinagpapahi~galayn n~g ganp, at ~gayn ay nasa lbi~gan na
n~g m~ga Bayani dito sa Maynil, up~g a~g mabuti~g alala non ay
magi~g is~g mabut~g halimbaw sa ati~g m~ga bago~g sibol.

Kapuripuri~g halimbaw na gaya n~g pamana ni Marcelo H. del Pilar ay
hind dapat maparam sa alin ma~g puso~g Tagalog, yyama~g a~g laht
niy~g punyagi ay iniukol lama~g sa ikallay n~g Bayan at hind sa
kaginhawaha~g sarili.

Talag~g a~g m~ga tunay na Bayani ay hind naghhinty n~g ganti~gpal
sa kanya~g m~ga gaw at sikp, at sukat na ya~g kasiyah~g lob na
dinadanas n~g ta~g gumgaw n~g tunay na udyk n~g budh a~g siy
niy~g nagi~g katulo~g sa mahaba~g panahn niy~g ipinakibaka;
~guni't a~g m~ga tao~g bihasa ay nassiyahn nam~g magral sa
kanil~g m~ga kadakilaan, sapagk't a~g m~ga diwa~g gaya n~g kanil ay
talag~g maliwanag na sul na nagpapanuto sa m~ga lipi~g sumisipt sa
is~g lalo~g maginhawa~g kabuhayan.

Mapalad a~g m~ga bayan na bag ma~g wal~g gaano~g maipagmalak sa
kany~g liks na pagkabayan mta~g sa kasikapan n~g kany~g m~ga
ank, ay sibulan n~g bayani n~g katauhan na nakaggimbl at
nakapa~gguguh n~g kalupitn at pa~gaalipi~g nakapipigil sa thas~g
ikaunld n~g m~ga bayan at m~ga tao.

At gaya n~g sabi ni Dr. Dominador Gmez, si Marcelo H. del
Pilar--any--ay is~g mabuti~g tao at sa kany~g diw ay d
nagkkapuw~g a~g an ma~g masam~g adhik, sapagk't sa kany~g pus
ay nagssikp a~g wags na pag-ibig sa Tinubua~g Lup.




=MARIANO PONCE=


Niyao~g ik 22 n~g Marso n~g ta~g 1863, sa silo~g n~g masay~g
La~git n~g Baliwag, sa bayan n~g magagand at mabibini~g dalaga na
npabalit n~g gayon na lama~g, ay don nakkita n~g una~g liwanag a~g
kababaya~g Mariano Ponce, is sa tatl~g tu~gk n~g mith~g kalayaan
nit~g lupa~g pinaggugulan nil n~g laht n~g punyag at pagsasakit.

A~g kabataan niy ay maaga~g iminulat sa pagaaral sa baya~g sarili at
na~g makatapos siy n~g m~ga p~gunah~g pagaral ay lumipt siy sa
San Juan de Letrn ha~gg sa niya~g 1885, ay kany~g tina~ggp a~g
katibayan n~g pagk Bachiller en Artes: Nagpatuloy siy n~g pagaral
n~g pagk Ma~ggagamot sa Parala~g madl ni Sto. Toms sa lob n~g
dalaw~g tan at sa Universidad Central de Madrid niy tinapos a~g
nsabi~g karunu~gan, kun san niy ntam a~g katibaya~g pagk Doctor
en Medicina.

Nagi~g maginhawa sana a~g kany~g buhay ku~g a~g kanya~g pagk
Ma~ggagamot ay iniukol niy sa sarili ~guni't a~g gayn at hind niy
ginaw, at a~g hirap at sakt na kasalukuyan n~g bayan na
na~g~gaila~gan n~g lalo~g mabibisa~g lunas ay siy~g pinagubusan n~g
punyag.

Si Mariano Ponce ay nhilig n~g gayn na lama~g sa paglilin~g n~g
m~ga kabaguha~g hinhi~g n~g panah~g yan at siy ay umnib sa m~ga
kababaya~g na~gannahanan sa Madrid; up~g don ay himagsikn a~g
Pmahalan sa pus n~g kany~g Pa~gulo~g Bayan, sa lob n~g kapisana~g
kanil~g bininyag~g Asociacin Hispano-Filipino. Si Mariano Ponce
a~g siy~g nan~gkul~g kul~g kalihim non ha~gg~g sa sumapit a~g
ta~g 1896, tan n~g malak~g m~ga pagbabago sa Kapulua~g Pilipinas at
simul n~g m~ga bago~g tudl~g n~g kany~g kasaysayn sa pagkbans.

Nagi~g tagabansg n~g Kapisana~g Hispano-Filipino a~g La Solidaridad
at si Ponce a~g nagi~g tagapa~gasiw non, samantal~g si Graciano
Lpez Jaena a~g siy~g Namatnugot. A~g pamagt na Nani~g kany~g
m~ga tudl~g.

Na~g a~g Himagsikan ay mbunyg na sa at~g Kapulun, sapagk't si
Ponce ay kilal~g is~g tanyg na pilipino at mahilig sa m~ga
kabaguha~g kanil~g tuw na'y linin~g ay dinakp siy pagdaka at
ibinila~gg, ~guni't d siy nagtagl at pagkalipas n~g dalaw~g araw
ay pinalay siy at a~g kany~g minainam ay a~g lumay~g agd at
lumipat na ~g sa Ho~gk~g. Pagdati~g niy ron at il~g araw pa
lama~g a~g karran, ay nagtatag sil ron n~g is~g Lupon na a~g
layunin ay magsumikap n~g ikapagtatagumpy n~g Hmagsikan; si Ponce ay
nagi~g is~g masugid na kagalawd non.

Na~g a~g Presidente Aguinaldo ay sumapit sa Ho~gk~g dahiln sa Pacto
de Biak na Bat si Ponce ay siy~g nagi~g Kalihim at a~g tu~gkuli~g
it ay kany~g ginampann ha~gg~g sa si Aguinaldo ay muli~g
manumbalik sa Pilipinas niya~g 1898, up~g ipagpatuloy a~g
Paghhimagsik.

Na~g m~ga panah~g yan ay si Ponce rin a~g Kinatawa~g panlabs
magsikan sa Pilipinas.

Sa pagnanasa~g mapagaralan a~g m~ga kanugng na lupan ay naglayg si
Ponce at dinalaw a~g Indo-China, Cabodhe, Canton, Shanghai, at kany~g
sinikap na mkilala a~g m~ga kaugalian at a~g m~ga kata~gian n~g
na~gsabi~g bayan. Nagi~g kaibigan siy n~g m~ga litw na tao ron at
n~g m~ga tanyg na kawan n~g kanikaniy~g Pmahalan.

At kahit siy malay sa sarili~g lupa ay hind niy iwinalay kahit
saglt man lama~g a~g marubdb niy~g pagibig sa sarili~g bayan,
kay't pagkaran n~g mahigt na dalawampu't anim na ta~g
pagkakwalay at pakikipamayan sa m~ga ib't iba~g lp at kaugalia~g
tao ay mul siy~g umuw sa sarili at sa kany~g pagbalik na it ay
nagi~g Patnugot siy sa Phayag~g El Renacimiento at buhat sa m~ga
tudl~g n~g nsabi~g phayagn ay kany~g ipinagpatuloy a~g kany~g
nasimuln na~g pagsisikap n~g ikaliligaya n~g kany~g iniibig na
Pilipinas.

Niya~g 1909, a~g kany~g m~ga kalalawigan sa Bulukn bil~g tumbs sa
kany~g pagsasakit ay tulad pa is~g tao~g tina~gkilik a~g kany~g
pagnnasa~g magli~gkd sa tinubua~g lup sa lob n~g Kapulu~ga~g Bayan
at siy'y ihinall na Sug ron up~g kumatawan sa Lalawiga~g Bulakn
sa Gusal n~g m~ga Bats.

Nag~g Kalihim na Pa~gkalahatn si Ponce n~g Pa~gkati~g Nasiyonalista
at kasa~ggun n~g Lupon tagaganp. Si Ponce ay is sa m~ga nagtatag
n~g Phayag~g El Ideal, na siy~g tagapamansg n~g Lapian niy~g
kinaaniban.

Sa kabil n~g pakikipamiyapis na mahigit na limampu~g tan at
pagkatapos na maipakilala a~g lalo~g malak~g pagtatapt sa m~ga
mahahalag~g smulain n~g pagkma~ghhimagsk, a~g kaibigan at
kinatukatulo~g ni Dr. Rizal at ni Gat Marcelo H. del Pilar, niya~g
Mayo n~g ta~g 1918, ay namaty sa Ho~gk~g ~guni't a~g kany~g
ba~gky ay itinawid dito sa Pilipinas at siy'y ilinib~g sa Libi~ga~g
Hilag.

Ta~g sa lubha~g marami niy~g nasulat sa m~ga Phayagn ay kumath
rin naman siy n~g is~g aklt na pinamagat~g Sun Yat Sen, na
kinpapalooban n~g kasaysayan n~g nagtatag n~g Pmahala~g
Republikano sa Kainsikn. Si Ponce ay is~g matalik na kaibigan ni Dr.
Sun Yat Sen, niya~g dakila~g insik na nagguh n~g kapa~gyarihan n~g
m~ga Har sa kanil~g lupain.

Ku~g is~g araw y mpasa Baliwag kay at makisip magmalas n~g m~ga
katagta~gi~g tikm n~g m~ga tagaron, na nagbabadh n~g sipa~g,
tiyag at punyag, na tuw na'y kanil~g ikinata~g sa m~ga iba~g
lalawigan, ay gunamgunamin niny~g sa lupai~g yan ay don sumila~g
a~g is sa tatl~g tu~gk na kinasasaligan n~g laht n~g biyaya~g
ati~g tintamasa ~gayn.

Si Ponce ay tunay na kabila~g sa m~ga kawal n~g sandaigdigan.


[Larawan: =Isang Tanawin pagpasok n~g Luok n~g Maynila.=]


[Larawan: Pascual H. Poblete ang Ama n~g Pahayagang Tagalog sa
Pilipinas.]




=PASCUAL H. POBLETE=


A~g pagukulan natin ~gayn nit~g il~g katag ay ank n~g
makasaysaya~g Naic, lalawigan n~g Kabite, niy~g lalawiga~g nagii~gat
n~g m~ga kilus~g pawa~g tu~go sa ikaunld at ikatitimaw n~g bayan
natin sa kapa~gyariha~g banyaga~g nakassakop.

Ipina~gank si ma~g Pascual, gaya n~g karaniwa~g tawag sa kany,
niya~g ik 17 n~g Mayo n~g ta~g 1857. Buan n~g m~ga bulaklk
palibhas a~g kany~g isinila~g, kay't a~g kany~g diw ay
nammulaklk din namn sa sagana~g m~ga likh na pawa~g ~gay'y
pinakkinaba~gan na n~g kany~g m~ga kababayan.

Wal n~g tao~g gaya niy marahil--an~g Taliba niya~g ik 7 n~g
Pebrero n~g 1921--sagana~gsagan sa isip n~g sarisari~g akal at
balak. A~g Monumento kay Rizal sa Luneta, a~g pagtatatag n~g
pa~gkati~g independista, a~g pagkakaron n~g sarili~g Ba~gko, a~g
pagpapadal n~g m~ga pensionado sa Amrica at marami pa~g balak diy~g
~gay'y is na~g katotohanan, pat na nit~g Pagdiriwa~g sa ikaapat
na ra~g ta~g pagkaktukls sa Pilipinas ay pawa~g gali~g sa kany~g
utak. At wal~g kilus~g nbabago na~g d siy kahal.

Is~g katotohana~g hind mattawaran na a~g laht halos n~g
malalak~g kilusn sa pagunld n~g Pilipinas ay may kinlaman a~g
ati~g si ma~g Pascual, magi~g sa m~ga kilusn sa kapamayann at mag~g
sa nuukol sa sarili~g wik, lal na sa at~g Pmahayagn na
mituturi~g na si Poblete ay am nit sa paglalaganap rito sa ati~g
lupan.

A~g kany~g una~g tudl~g na pambuks sa pus n~g ati~g bayan ay
ilinathal niy sa La Oceani Espaola niya~g ta~g 1879 na~g
kasalukuyan pa lama~g siy~g tumtahak sa gula~g na 22 tan, at sa
Phayag~g it ay nagli~gkd siy ha~gga~g sumapit a~g ta~g 1889;
sampu~g ta~g sinkd.

Buhat sa Phayag~g yan niy binuk a~g pagkakaron dito sa Pilipinas
n~g is~g Phayag~g dalawa~g wik: Kastil at Tagalog at salamat sa
pasisimun n~g dakila~g Marcelo H. del Pilar ay itinatag a~g
Phayag~g Diario~g Tagalog niya~g 1882, ik 2 n~g Mayo, na ku~g
san nagpasimul n~g paghahask n~g m~ga binh~g mapapakinaba~g na
bag ma~g d kinlugdn n~g m~ga kastil n~g panah~g yan ay nagtam
namn n~g pagkakalig n~g m~ga kababayan natin.

A~g Diario~g Tagalog ay siy~g ta~gi~g tagapamansg n~g m~ga mithiin
sa is~g bago~g p~garapi~g kahilihili at sa Phayag~g it
ilinathal n~g Dakila~g Tagalog, si Gat Rizal, a~g kany~g Amor
Patrio, at dito rin namn na~gagsilap n~g pagtataguyod n~g dakila~g
adhik, a~g pinakamarami~g mairugin sa sarili~g kalayaan, at sa daho~g
Tagalog nit sumulat at naglaganap n~g m~ga bago~g tnawin sa ati~g
bukas non, na ~gay'y tinatamasa na, a~g marilg na si Pascual H.
Poblete.

Nag~g tagapa~gasiw n~g Revista Popular at mnunulat din namn
dito, na kany~g pinaglathalaan n~g lal niy~g mapapakinaba~g na m~ga
tudl~g tu~gkl sa m~ga karaniwa~g karunu~gan na daglia~g naissagawa
sa bahay, at sa katotohanan, a~g Phayag~g yan ay munakal niy,
kay't a~g ati~g Plaridel ay kinatulo~g din namn niy rito sa
paglalathal n~g m~ga tudli~g na may kinlaman sa m~ga babae at sa
m~ga Paral~g bayan.

Nag~g mnunulat at tagapaghulog sa ib~g wik n~g Phayag~g Revista
Catlica de Filipinas at n~g Patnubay n~g Catlico at is rin sa
na~gagtatag nit at masugid na tagapaglaganap n~g m~ga karunu~gan,
sin~g at hanap buhay.

At pinpalad mandn sa anyaya~g yan n~g mabuti~g Tal, kay't sa
kaunt~g naimpk na salap sa kany~g m~ga Phayagn ay panibago na
nama~g minunakal a~g is~g malaya~g Phayagn na pinamagata~g El
Resumen, sa Phayag~g it nipakilala ni Poblete a~g kany~g
katusuha~g manlinl~g sa m~ga nakaab~g na talib n~g Censura,
sapagk't nagaw niy~g makapaghandg n~g m~ga kalugdlugd na tudl~g
na tumtawag sa pintuan n~g diw n~g kany~g m~ga kalah, na~g d mn
siy npansn n~g m~ga kaaway n~g ati~g kasarinln.

Wal~g alinla~ga~g mattiyk na a~g El Resumen ay siy~g naglagy
n~g matibay na sligan n~g ati~g paghhimagsk, gaya n~g pinattunayan
n~g m~ga katag~g it na kany~g ilinathal niy~g ik 12 n~g Hunyo
n~g 1892: Mag~glalap tay~g naga~gkakais sa usap~g sarili at
bakahin natin a~g m~ga kabalbaln at paghihinal niya~g m~ga
nagnnasa~g a~g lalawiga~g kastila~g it ay magi~g kuta~g lum n~g
matand~g kaugalian, at d man nil ngugunit na a~g d mapigila~g
pagunld, sa kany~g banayad na kilos ay nagbbuks n~g lands sa
laht n~g dako at ginigip a~g sino ma~g sa kany~g paglakad ay
sumagabal.

Itinatag din namn niy a~g El Bello Sexo niya~g Enero n~g 1891, at
niya~g ik 11 n~g gayn di~g buan n~g 1893 ay lumuwl sa maliwanag
a~g is pa~g Phayag~g kany ri~g likh na pinamagat~g El Hogar at
nag~g katulo~g n~g balita~g Pliegong Tagalog na nagbbansg n~g
lalo~g mahhalag~g pagbaka sa ati~g m~ga kaaway.

Na~g siy ay ipatapon sa Espanya, ay nag~g mnunulat n~g El
Progreso nag~g katulo~g sa El Pais at sa Phayag~g pilipino ron
na may pamagt na Revista de Ultramar na ilinathal sa kakastilaan
n~g kilala~g bibligrafo na si G. Manuel Artigas y Cuerva.

Npakamahimal a~g pagunld n~g ati~g bayan n~g m~ga panah~g ito na
sa is~g iglp lama~g halos, ay nagip a~g tatl~g dana~g ta~g
kaalipinn at niya~g 1889 na mul~g magbalk sa lupa~g sarili, si
ma~g Pascual, ay naglathal n~g is~g bago~g Pahayag~g pinamagat~g
El Grito del Pueblo at A~g Kapatid n~g Bayan na tumagl ha~gg~g
ta~g 1907 at sundsund na itinatag a~g Rizal, Aurora at
Filipinas m~ga li~gguha~g npabansg din, at pagkatapos ay a~g
revista Cervantes.

Sa pagkmandudul, si ma~g Pascual ay nagi~g is~g tal na lubh~g
mani~gn~g, siy a~g may akd n~g Dr. Jose Rizal--El Concejo de los
Dioses, na kany~g ipinalimbg at linagdan n~g pamagt na Lpez Bls
Hucapte (Pascual H. Poblete); at sa pagtata~ghl n~g kany~g Ang
Pagibig sa Tinubuang Lupa (El amor Patrio) ay sinagas sa ta~ghalan
n~g nasira~g si kapit~g Lara n~g Polica dito sa Maynil a~g tagp na
pinagtta~ghaln n~g ati~g kaakitakit at pinagpala~g watawat, at
hinandulo~g a~g mni~gni~g (artista) na may hawak non, at sinambilat
na wal~g patuma~gg a~g tatl~g kulay na kumatawn sa at~g
kabansan, at si ma~g Pascual ay dinakp na gaya n~g is~g slarn
dahiln sa kany~g Pagibig sa Tinubua~g Lup na itinta~ghl at
kinagiliwan n~g madl.

Talag~g a~g magigiti~g ay d ntatahimik at kayakap na lag n~g m~ga
katiisan; niya~g gab~g yan ay tinahak na nagllakd a~g m~ga
lansa~gan dito sa Maynil, na naakibatan n~g m~ga puls at ihinarp
siy sa ta~ggapan n~g Henerl Otis.

Kinkaila~gan a~g is~g katigasn n~g lob na di karaniwan up~g a~g
mabuti~g gaw ay mipatuloy na~g m~ga panah~g yan, at si Poblete ay
d nabalino muntk man, lagi~g patuloy na animo ay wal~g pa~ganib.

Hind pa mandn na~ghihinaw a~g diwa~g yan na mapaglikh at niya~g
ik 30 n~g Disyembre n~g ta~g 1913 ay pinaluwl sa maliwanag a~g Da
Filipino na ku~g san npalathal a~g m~ga wal~g kamataya~g bu~ga
n~g panitik n~g ati~g dakila~g Rizal. At d pa sukat a~g laht n~g
nba~ggt, ay ilinathal pa rin n~g kany~g mayama~g diw a~g La
Exposicin Oriental de Filipinas, a~g Crdito Agricola at El
Oriente m~ga Phayag~g kinlulanan n~g kany~g m~ga wal~g pagl na
pagwawar ha~gg~g sa a~g kamatayan na d man ngugunit ay dumalaw sa
kany~g thanan up~g ulilahin a~g labi~gdalaw~g ank at is~g
banyaga~g aliw at kasayahan.

It'y na~gyari is~g ta~ghali~g mainit n~g Pebrero, ikalim~g araw n~g
ta~g 1921, sanh~g a~g laht halos n~g Phayagn ay para~g ginimbl
sa d inantabayana~g pa~gyayari, na~gagputs n~g luks a~g bo~g
bayana~g matalino at sampu n~g m~ga kastila~g dati~g m~ga kaaway ay
na~gagsiluh rin gaya n~g lathal n~g El Mercantil na--any: Era
un gran talento y un enorme trabajador, y ha hecho por su Patria obra
fecunda con el pensamiento y con la pluma, con la voluntad y con la
accin. Si la justicia fuese moneda corriente en el mundo esta
desgracia promovera un duelo nacional.

Sa lubh~g marami~g Phayag~g kany~g linikh, itinatag at
pinaglaganapan n~g kany~g m~ga kaisipn ay midaragdg a~g m~ga
kath~g sumusund:

Pagsisiyam sa Nuestra Seora de Loreto, Buhay ni San Vicente de
Ferrer (ha~go sa Flos sanctorum ni P. Rivadeneira) Uliran n~g
Kabaitan  Buhay ni Patricio Horacio, Buhay ni San Isidro Labrador;
tinagalog a~g Noli Me tangere at Filibusterismo ni Dr. Rizal;
sinulat a~g Patnubay n~g Pagsint ... Lucrecia Triciptino at ib
pa~g lubh~g marami~g mtutukoy.

Gaya n~g dapat ma~gyari si Poblete ay hind tumakwl sa pagnanasa~g
magsaril a~g ati~g bayan gaya n~g pinattunayan n~g laht niy~g
lathal, kay't d rin namn nligtan n~g m~ga kaaway natin, na~g a~g
una~g hiyw n~g lay ay saliwn na n~g m~ga hagunt n~g pu~gl sa
Balintawk, at si Poblete ay kagyt ipinadakp at ilinulan sa bapor
Manila up~g ibila~gg sa Seuta, ha~gg~g sa m~ga una~g araw n~g
Enero n~g 1897.

Sa kany~g pa~garawaraw na tal ay nbabasa a~g gayari: Sa lob n~g
37 araw na ami~g ipinaglayg ay nattalian ak n~g abot siko.

Pinagukulan ~g namin n~g munti~g ulat na it a~g am n~g Pahayagan
sa Pilipinas, a~g wal~g pagl na manlilikh at diwa~g wal~g saw sa
pagmumunukal n~g gara~g ikatutubs n~g Baya~g Tinubuan.

Nriyan a~g is~g mani~gn~g na huwaran n~g m~ga nagssisibl.

Ku~g is~g araw ay makasapit kayo sa Libi~gan sa Hilag at a~g
bantayog kay Poblete ay iny~g mkita, ay alalahani~g a~g m~ga lab~g
do'y nlilib~g ay a~g lab n~g is~g tapt na ank n~g Tinubua~g
Lup.

Sa kany~g alabk naw, na mul~g nannumbalik sa pina~ggali~gan, ay
sumibol a~g lalo~g kawiliwili~g simoy na makayayakag sa iny na siy
ay ulirann tuw na.

Siy ay is~g mabuti~g am, tapt na asawa at mabuti~g ank, at higt
sa laht n~g it, siy ay is~g mmamay~g kahilihili.




=RAFAEL DEL PAN=


[Larawan: Rafael del Pan]

Iuulat namin ~gayn a~g buhay n~g is~g ank Pilipinas na kaipal ay
siy~g lalo~g dapat na ipagmalak n~g ati~g bayan sapagk't siy'y
buhat sa am at in~g m~ga kastil, at wal~g pina~ghhawakan a~g
kany~g pagk pilipino kund a~g siy ay pinalad na dito sumila~g
niya~g ik 17 n~g Hunyo n~g ta~g 1863, sa lob n~g Maynil,
Pa~gulo~g bayan nit~g kapulun.

A~g una niy~g pagaral ay ginanp sa ilalim n~g pamamatnugot n~g
m~ga Hesuitas, ~guni't sa il~g tan pa lama~g n~g pagaral ay
nagkasakt na at sa tagubilin n~g m~ga ma~ggagamot ay napilita~g
ilayag sa kabil~g dagat at sa Barselona na nagtaps n~g m~ga
smulai~g pagaral.

Niya'y magwwal~g tan pa lama~g a~g gula~g n~g bata~g si Del Pan,
at musms pa ay nmulat sa Espanya na ku~g saan nkita a~g m~ga
tiwal~g palagy sa m~ga, pilipino na kany~g kababayan, sapagk't sa
Pilipinas siy nakkita n~g una~g liwanag.

Kailn man ay d niy tinulutan a~g sino man na siy ay tawagi~g
kastil at lubos niy~g ipinagmalak a~g baya~g it n~g m~ga Lakn at
bayani~g mairugn tuw na sa alin ma~g bagay na makabubuti sa kanil~g
bayan at lip.

Nagbalk sa Pilipinas up~g dito ganapn a~g pa~galaw~g bugs n~g
pagaral at sa Colegio de San Juan de Letran tina~ggp a~g
katibaya~g Bachiller en Artes. Lumipat sa Parala~g-madl ni Santo
Toms at dito nagral n~g Derecho at sa ikaapat na tan pa lama~g ay
napilitan na nam~g bumalk sa Espanya niya~g 1884, at sa
Universidad Central sa Madrid tinapos a~g nlalab pa~g pagaralan
up~g tamuhin a~g katibaya~g Licenciado en Jurisprudencia na
ilinagd niya~g buwan n~g Hunyo n~g ta~g 1885.

Pagkalipas n~g is~g tan at kalahat, at ala~gala~g sa kanya~g
kath~g Los efectos Jurdicos de la ignorancia del Derecho ay
tina~ggp niy a~g katibaya~g Doctor. Niya~g panah~g yan ay
kasalukuyan siy~g kalihim n~g Ateneo de Madrid ku~g saan siy
lagi~g nakipagtu~ggalian at nagta~ggl sa ikapagttam n~g m~ga
kabaguhan tu~go sa paglay sa kapakinaba~gan n~g Pilipinas, d lama~g
sa salit kund sa pamamagitan man namn n~g m~ga mahhalag~g
tudli~g sa tan~g Phayag~g kany~g paglthalaan n~g kany~g kurkur
tu~gkl sa bagay na yan na sa gan~g kany ay lubh~g kaila~gan.

Tunay ~g at na~g m~ga panah~g yan, a~g m~ga Rizal natin, Lopez
Jaena, Govantes, Aguirre, Regidor, Lorente at ib pa~g maririlg na
m~ga pilipino ay na~gagssikap na rin n~g ikapagttagumpay n~g ati~g
dakila~g mith, ~guni't it'y d nakababawas sa kany~g pamumukd, sa
pa~gyayari~g siy ay ank n~g am at in~g pawa~g m~ga kastil, kaya't
a~g kany~g m~ga palagy sa sliranin n~g baya~g Pilipinas ay lag
na~g nakababakl sa m~ga may hawak n~g ugit n~g ati~g Pmahalan.

Nanumbalik na mul sa ati~g sarili~g lup niya~g 1887 up~g harapn
n~g lbusan a~g pagkabogado, at gayon din namn n~g pagkamnunulat at
sa Oceania Espaola na pinamatnugutan n~g kany~g am, a~g kany~g
pinaglathalaan n~g mahahalag niy~g tudl~g na pawa~g nakagimbal din
sa m~ga Phayag~g kamp sa Pmahalan.

Na~g tawagin sa sinapupunan ni Bathal a~g kagala~ggala~g niy~g am,
si Rafael Del Pan a~g humalili sa pamamatnugot n~g Oceania Espaola,
at niya~g Hulyo n~g 1892, ay naglathal n~g ku~g ila~g tudl~g na
pinamagatan Hay que irlo pensando na ku~g saan niy ipinagta~ggl
a~g pagkakaron natin n~g m~ga Sug sa Batasn, na nagi~g sanh n~g
m~ga pasar~g n~g Diario de Manila, La Voz Espaola, at El
Comercio, m~ga Phayag~g kalaban n~g mith, at wal~g ta~gi~g
nkatulo~g sa sigasig na yan, mata~gi sa El Resumen n~g ati~g
kababaya~g si G. Pascual H. Poblete.

Na~g a~g ati~g Dakila~g Bayani, si Gat Rizal, ay ipinatapon sa
Dapitan, a~g ta~gi~g Phayag~g d nagsub n~g kamany~g sa
Pmahalan, ay a~g Oceania Espaola na nagi~g sanh n~g m~ga i~gos
n~g tan~g nagbbansg na tapt sa Espanya, n~g m~ga lalo~g mabibigat
na parata~g kay Del Pan na ikinasapa~ganib n~g kany~g pagkatao,
~guni't bo~g tigas na tina~ggp na laht a~g m~ga upasal na sa
pamamagitan n~g m~ga Phayagn ay sundsund na sa kany'y itinudl.

Sa kapanahunan di~g yan binalak a~g pagtatatag n~g Colego de
abogados, na kinhalalan niy~g Pa~galawa~g Pa~gulo, at pagkalipas
n~g il~g panahn ay nhall siy~g Pa~gulo, niya~g bantg na
kalipunan.

A~g wal~g sasl niy~g pagbaka sa m~ga mali~g pamalakad n~g m~ga
kastil dito sa atin, ay nakayakag n~g lubh~g marami~g kaaway n~g
kany~g mith, lalo~g lal na n~g kapisanan n~g m~ga kastil rito sa
atin, an pa't lagi~g dinaliri si Del Pan at mandin ay ipinaghihinty
lama~g n~g isa~g kta~g ikapagbubunt sa kany n~g pot, kay't
niya~g bago~g dat~g dito a~g Henerl Primo de Rivera, ay naglayg si
Del Pan at tumu~go sa Espanya, at nakipisan don sa m~ga punyag n~g
ati~g m~ga Arejola, Ilustre, Gabladon, Artigas, at ib pa~g kababaya~g
pawa~g naglalamay sa ikapagttam n~g m~ga kaluwagan n~g ati~g In~g
Pilipinas.

Na~g a~g Espanya at Amrika, ay magphayagan na n~g digm, at sa
Espanya ay itatag a~g is~g Lupon na pinamagata~g Comit Filipino,
siy a~g npili~g Pa~gulo n~g nsabi~g kapisanan na binbu n~g m~ga
batik~g ma~ghihimagsk. Niya~g 1899 ay lumipat sa Ho~gk~g up~g
pumisan sa Comit Central at d nalaunan at isinug sa Amrika, na
kunsaan nagpasikat na lal n~g pagsasakit sa ikapagttagumpy n~g
dakila~g mith n~g bayan.

Nanumbalik sa Pilipinas niya~g 1903 up~g mabuhay n~g tahimik sa
panunu~gkula~g abogado, ~guni't hinihi~gi sa kany~g muli~g magsulit
n~g Corte Suprema, at a~g gay'y ginampann niy at nakakuha n~g
isa~gda~g punto, ktastaasa~g bila~g sa pagsusulit na mtatam sa
gay~g pagsukat n~g kakayahn. A~g kany~g pa~galan sa pagkabogado ay
nagsikp sa Pilipinas at siy ay nagi~g kapisan n~g bupete~g lalo~g
bans~g na nkilala sa tawag na Del Pan, Ortigas, Pischer. Siy ay
is sa pinagsa~ggunia~g lagi n~g Pmahalan sa pagbili n~g m~ga
lupai~g praile.

Hind nasiyahn na~g magi~g siy a~g sanh n~g pagkakatatag n~g
Colegio de Abogados at ninais na dagdagn pa n~g is~g lalo~g
malaki~g likh, at kany~g sinikap na magkaron tayo n~g Cmara de
Comercio de Filipinas at a~g gay,y nag~g is~g pa~gyayari.

Bila~g kinatawn n~g Lapia~g Unin Nacionalista, ay linagdan niy
niya~g ik 12 n~g Marso n~g 1907 a~g katibayan n~g pagiis n~g m~ga
Lapia~g Unin Nacionalista at n~g Independista up~g mkilala na
lama~g sa tawag na Partido Nacionalista, at a~g sligan n~g nsabi~g
bago~g Lapian ay massabi~g halos nagbuhay sa kany~g bantg na
panitik.

A~g pagkkais n~g m~ga kapisanan sa Pilipinas, mag~g sa kalakal,
kapamayanan at Poltika, ay siy~g lag~g pa~garap ni Del Pan.

Bila~g pagkilala sa m~ga kata~gian ni Del Pan ay ihinall siy niya~g
Septiyembre n~g 1909 up~g mag~g kasa~ggun n~g Comit de
Coodificacin na pina~gu~guluhan n~g M~gl. na Manuel Araullo, ~gay'y
kasalukuya~g Pa~gulo n~g Pinakamatas na Hkuman dito sa Pilipinas. Sa
Lupon n~g pagsisinp na it ay kany~g ibinunyg a~g m~ga lalo~g
masela~g na pagaral tu~gkl sa Derecho Penal at na~gaila~gan siy~g
maglakby sa bo~g daigdig up~g pagtuladtularin a~g m~ga bats na
nuukol sa bagay na yan. A~g kany~g m~ga palagy at hinuh tu~gkl
sa Derecho Penal ay pinapurihan n~g bantg na Pa~gulo non n~g
Matas na Hkuman, a~g M~gl. na Cayetano Arellano.

Sa ibabaw n~g laht n~g tagumpy na it ni Del Pan, ay lumasp din
namn n~g m~ga lalo~g masasaklp na upasal n~g m~ga mai~ggtin, at
siy a~g nag~g tudlan na~g m~ga may likh n~g paghahati~g Filipino
de Cara y Corazn na puminsal n~g gayn na lama~g sa mabuti~g lakad
n~g ati~g m~ga pagkati~g poltiko.

Nriyn a~g is~g tao, na bag ma~g sa kany~g m~ga ugt ay malinaw na
dugo~g kastil a~g nannalayty, at bahid ma'y wal~g pagkapilipino
mata~g sa kapalara~g dito makkita n~g una~g liwanag, ay ubos kaya~g
nagpunyag, sa ikaunld n~g kany~g Baya~g Tinubuan, sa ibabaw n~g
m~ga upasal n~g m~ga karug, at m~ga kalupan man.

M~ga tao~g gaya ni Del Pan ay d dapat mahimb~g sa limot.
Karapatdapat sa pagturi~g n~g m~ga kalupain sa Pilipinas na kany~g
ipinagmmalak; nit~g Tinubua~g Lup na pinagubusan niy n~g utak at
sikap, up~g makasapit sa is~g tunay na pagkakis sa pagtukls n~g
m~ga marara~gl na mith. Mag~g pagturi~g a~g m~ga talata~g it sa
kany~g kapuripuri~g halimbaw.

A~g khulihuliha~g Bantayog na iniwan ni Rafael Del Pan sa Tinubua~g
Lup at a~g Cdigo Correccional na kumakali~g sa m~ga katuwiran n~g
m~ga kula~g palad na nagdurusa.




=P. MARIANO GOMEZ=


Hindi maari~g sulatin a~g kasaysayan n~g Pilipinas na~g d
mbaba~ggt a~g pinagpala~g pa~galan n~g Pari~g Tagalog na it,
yayam~g sapl pa n~g hmagsikan tu~gkl sa m~ga lupain niya~g ta~g
1822, a~g pa~galan niy ay sinambisambitl at nag~g para~g ugat n~g
sasaky~g nagppanuto sa mabuti~g landasin.

[Larawan: =Libingan ni G. Pascual H. Poblete, manunulat na walang
pagal at talaisip na kahangahanga.=]

Sa kany uta~g a~g pagkalutas n~g hmagska~g yan na kanil~g
linagdan ni Luis Para~g, at a~g malak~g usapin n~g m~ga pari~g
Tagalog, na kany~g ipinagta~ggl n~g ubos kaya at pinaggugulan n~g d
kkaunt~g salap up~g ipagtagumpy sa Espanya, yyama~g sa m~ga
Hkuman dito sa Pilipinas na~g m~ga panah~g yan, a~g katuwiran ay
is~g balit lama~g na d tinatamasa n~g m~ga tub sa sinawi~g lupan
natin.

Tunay at ipinagta~ggl niy at ipinagtagumpy sa Pa~gulo~g baya~g
nakassakop sa atin, a~g usapin n~g m~ga pari~g Tagalog; subalt gaya
n~g laht n~g tagumpy n~g m~ga baya~g nassakupan, ay nag~g tagumpy
na panandalian na d man lama~g nasamantala, a~g panunumbalik ni
Henerl Garca Camba at ni Matas Vizmanos, sapagk't sa lob lama~g
n~g is~g tan at kalahat na itinigil dito sa Pilipinas ni Henerl
Camba, ay nagaw na n~g m~ga kaaway n~g Clero na yan ay palitn ni
Henerl Ora, na may m~ga smula~g tiwal at d makapagttulot na a~g
pagunld ay manatili sa Pilipinas. Buhat non mag~g si Vizmanos at
mag~g si Par Mariano Gmez, na pinagukulan namin nit~g ulat, ay
na~gapilita~g manumbalik sa pagpapahi~g muna, yyama~g a~g lup ay
hind hand sa m~ga mith n~g byan.

Buhat sa is~g mariwas~g a~gkn, si Par Gmez ay kumita n~g una~g
liwanag sa baya~g Sta Cruz, Maynil, at uman ay buhatan sa is~g
a~gk~g Hapn na napilita~g pumanaw sa Pilipinas at dito ay naiwan a~g
kanil~g asaasawa at m~ga ank niya~g dana~g ta~g XVII.

Sa pagk Pari, si Gmez ay napabantg n~g gayn na lama~g sa
pagkmabuti~g magpasund, at an~g m~ga pinagsa~ggunian namin, uman
ay na~g siy'y dakpin sa Bakod at ilulan sa is~g pala~gkin, ay
ninas n~g kany~g m~ga kapanalig na siy ay agawin sa m~ga kawal,
~guni't npakalaki a~g kany~g kapa~gyarihan sa kany~g m~ga tao,
kay't sukat a~g kany~g pagkakasu~gaw sa sasakyn at sabihi~g
Babalik ak agd sa iny~g pili~g ay mapayapa~g na~gagihimpil a~g
talag~g ma~gagsisiagaw sa kany sa kuk niya~g m~ga ganid.

Sa imbakan n~g m~ga mu~gkahi sa Katedral, ay naii~gatan pa ha~gg
~gayn a~g kany~g m~ga bu~ga~g isip sa kany~g m~ga pasy, na
pinakapuri n~g lubh~g marami~g dalubhasa~g kapanahn at an~g ib, ay
sa tatl~g binitay niya~g Pebrero n~g 1872, ay si P. Gmez a~g pinak
pahm.

Tu~gkl sa katampalasanan n~g sa kanil ay pagkakbitay a~g ati~g
Kahan~gaha~ga~g Lump ay nagukol sa kanil n~g gayari~g katag: A~g
baya~g it na nhimbi~g na dana~g ta~g at d man lama~g nagpapamalay
na may buhay, at lubh~g marami a~g naniwal~g paty na ~g, ay
sinugatan n~g sugat na pampaty; at sa pagdamdm n~g sugat na it ay
ngula~gt~g, ngisi~g, at natah~g siy ay buhy pa pal ay may
karamdaman. Bakit siy buhy, paan nabubuhay at sa an nabubuhay?

M~ga sliran~g hining at bo~g kataimtim~g ginunamgunam na~g d
natiyak na tugunin, ~guni't a~g m~ga bayan ay d lumulutas n~g m~ga
slirann na~g garan, at a~g sandal n~g paglutas ay sumapit, a~g
paghihmagsk ay sumupl~g; sapagk't a~g binhi~g kanil~g dinilg n~g
kanil~g mahalag~g dug ay nahulog sa mabuti~g lup, a~g marubdb na
pagsamb sa kalayaan ay mul~g dinamdam n~g bayan natin.

Bila~g para~gl sa Tatl~g Pare~g binitay niya~g 1872 a~g m~ga
Katipunan, niya~g 1896, sa kanil~g pagpapkilalanan ay binba~ggt
n~g m~ga tag ikalaw~g hany a~g gayari: Gom-Bur-Za, banal na
plita~g salit na nagppani~gas n~g pus, na nagbabansg n~g m~ga
una~g pantig n~g tatl~g dakila~g pa~galan.

Is~g Bantayog a~g nit~g m~ga huli~g kilusn ay itinay sa bayan n~g
Bakod, bila~g para~gl sa kany~g pa~gala~g d nalilimot n~g kany~g
m~ga kababayan.

Mag~g diw naw n~g bayan nati~g pinagsusu~gtn n~g palad a~g
tilamsk n~g iy~g diw oh dakila~g Martir n~g m~ga usapi~g bayan!

Ttapusin namin a~g ulat na it sa il~g katag ni Dr. Rizal sa
Filibusterismo na anya:

A~g pananampalataya sa pagta~ggi~g kay'y dustan, ay naglagy sa
li~gla~gan n~g kabuhu~g~g sa inyo'y ibinubuhat.

A~g Pmahalan sa pa~gsisikap na ligirin n~g himal a~g iny~g
usapn, ay nagppatunay n~g an ma~g kamalia~g kanil~g ngaw sa
usap~g yaon sa mapa~ganib na sandal, at a~g bo~g bayana~g
Pilipinas, sa pagti~gkal sa iny~g alaala at pagtawag sa iny~g
Martir, ay thasa~g d naniniwal na kayo'y may bahid ma~g
kasalanan.




=ANDRES BONIFACIO=


[Larawan: Andres Bonifacio]

Sino~g ank n~g Pilipinas a~g d nakkikilala kay Bonifacio?

Si Andrs Bonifacio ay ank n~g paggaw at d pinalad na makpaglin~g
n~g mun na gaya n~g m~ga mapalad na iniwi sa duyan n~g kariwasaan.
Ank dukh at sa kabataan ay naulila sa m~ga magula~g na nagpapal
kay't maaga~g nakitald sa buhay up~g sa palihn n~g pa~ga~gaila~gn
ay makayar n~g is~g klolw~g npkalak, is~g diwa~g d karaniwan,
at is~g pa~ghalina~g katutub na linin~g at pinamaibabaw sa kany~g
pa~gkatao.

Siy'y tub sa makasaysaya~g bayan n~g Tund, Maynil, at ank ni G.
Santiago Bonifacio at G~g. Catalina Castro. A~g una~g liwanag ay
nkita niy noo~g ik 30 n~g Nobyembre n~g ta~g 1863.

Ulila palibhas sa gula~g lama~g na lab~gapat na tan at may apat
pa~g kapatd na na~g~gaila~gan n~g kany~g pa~ga~galag ay napilita~g
a~g kabuhayan ay kitain sa aln ma~g paran at a~g gayn ay kany~g
tinukls sa paghahanap buhay sa is~g bahay kalakal, kina Fressel &
Co., na kany~g pinaglakuan n~g kany~g paglili~gkd.

Sa kahirapa~g kany~g tinatawd ay lalo~g tumi~gkd sa kany a~g
pagkaktuws n~g m~ga kalagayan n~g tao, a~g kaibhn n~g baya~g sakop
at n~g nakasasakop; a~g kakayahn n~g m~ga pinalad na na~gagsiduno~g
sa tulo~g n~g salap, at a~g kaaban n~g m~ga saw na d makarat~g sa
likmuan ni Minerva sa kakula~gn n~g kaya na makapaglin~g n~g mun;
at sa dapat na ikligw n~g lands, ay lalo~g npanuto at magis~g
nagsamantal n~g kany~g m~ga labis na panahn sa paggaw, at magis~g
ipinagaral; samantala~g nabbuksn untiunt a~g kany~g bat sa
ta~glw n~g m~ga dakila~g aral na ntataluntn niy sa malawak na
kahrian n~g karunu~gan, ay lal nama~g tumti~gkd a~g kany~g
pagibig sa kula~g palad niy~g Tinubua~g Lup.

Is~g sulat na sumapit sa kamy ni Gat Bonifacio a~g sa ib't ib~g
bagay na sinasab, ay natatapos sa ganit.

Tunay na a~g Baya~g it (A~g Pilipinas) ay ap~g ap at supil n~g
is~g Pmunu~g tag iba~g lup; ~guni't mahirap at mapa~ganib na
toto a~g tay'y magakal n~g is~g pagbaba~gon; bak pa a~g ma~gyari
ay lal tayo~g mpahamak. Bayaan muna nati~g sil ay magtamasa sa
kaginhawahan.

Sa ibab n~g sulat na it ay tinitikan ni Gat Bonifacio n~g gayari:

  Ku~g a~g paninil ay Trono n~g galk
at busabos tay~g tuntu~ga~g panatag
ku~g a~g tunay na Ley, sinra't hinamak,
Iguho ang Har ang siyang marapat[1]

  Ku~g Baya'i balt n~g sapot na itm
a~g buhay ay laa~g inisn sa lib~g
sa tabi~g n~g gab'i, may msisinag di~g
liwanag n~g bago~g panah~g drat~g

Sa pagkamnunulat si Gat Bonifacio ay npabantg sa m~ga tudl~g
niy~g linagdaan n~g May Pagaasa at Agapito Bagumbayan.

Ssipiin namin dito a~g bahagi n~g is~g tul niya na inii~gatan n~g
isa~g mapagmahl sa kany~g m~ga lathal.


=Halaw sa mga Tula ni Gat Bonifacio=


PAGIBIG SA BAYAN

  Mayron pa kaya~g pagsinta~g dakil
Lalo pa~g mani~gn~g at kaha~gaha~g
Ta~g sa pagibig sa sarili~g Lup?
Wal na marahil. Tunay na wal ~g.

       *       *       *       *       *

  Na~g mapasila~g ka Lupa~g Tinubuan
A~g lagi~g nais ko~g pinagsasakitan
A~g laht ko~g awit  kay'y tuw man
Ta~gi~g Bayan ko a~g pinagukulan.

       *       *       *       *       *

  Wal~g lalo~g skit sa is~g Bayani
Na d ihahandg sa Bayan ko~g kasi
Dug ma't ligaya, duno~g na pamuti
Kahit kamataya~g ikaruruhagi.

       *       *       *       *       *

  Bayan ko ay siy~g nagbigay n~g buhay;
Tulad sa In ko~g ta~gi~g nagyayaman,
Mani~gn~g na sinag tulad n~g sa araw
Na nagpapalusg sa ab ko~g lagay.

       *       *       *       *       *

  Masawi't mamaty si~gis~g liwanag
Ku~g danasin it n~g dahil sa Liyg
Ku~g lalo~g malak a~g tiisi~g hirap
Lal pa~g ligaya. Oh kaysarapsarap!

[1] Sa tiklop ng papel na sinipian namin ng mga talatang nasaitaas ay
d na mabasa ay hinalinhan namin ng malalaking titik P ang K.

Nagbas n~g m~ga aklt na La Triste Italia, Historia de la
Revolucin Francesa, Ciencias Polticas (Karunu~gan sa Pamamahal)
Derecho Internacional, Historia Universal ni Cesar Cant, at Las
Memorias de un Soldado (M~ga tal n~g is~g sundalo). May is siy~g
aklatan sagan sa mabubuti~g aklt, ~guni't kinain mandn n~g lah
na~g siy'y mamaty.

Si Mabini at si Rizal ay nag~g lag niy~g kasa~ggun sa m~ga
kilus~g nuukol sa Bayan, at sa pagkkita niy~g a~g Liga Filipina
na itinatag ni Gat Rizal, ay lagi~g nabubulabog ay inakal niy~g
ihalili ron a~g pinagpala~g K. K. K. na siy~g bumigkis na tulad sa
iisa~g ta sa tana~g pilipino na nagbago~g buhat sa pagkakahimbi~g
up~g pawiin sa Kapuluan a~g tatk n~g kaalipinan.

Una~g bu~ga n~g kany~g d karaniwa~g kislp n~g diw ay a~g
pagtattag n~g dakila~g K. K. K. (Katastaasn, Kagala~ggala~g,
Katipunan) n~g m~ga ank n~g Bayan. Katipuna~g una~guna~g nagtanm sa
pus n~g m~ga tagarito n~g is~g marubdb na pagibig sa Tinubua~g
Lup. Kapisanan n~g m~ga magiliwi~g ank sa In~g Bayan palibhas a~g
na~gagsisibu n~g Katipuna~g yan na itinatag ni Andrs Bonifacio, ay
pawa~g may liks na pagibig sa Tinubua~g Lup, is~g kapatira~g
kahilihil; kay't minamarapat nami~g sipiin a~g kany~g dakila~g arl
up~g ulirann n~g at~g m~ga hul~g sibol a~g simul at binh n~g
m~ga kalayaan nati~g sa ~gay'y tinatamas.


M~GA ARAL N~G KATIPUNAN.

A~g kabuhaya~g hind ginugugol sa is~g malak at banal na
kadahilanan ay kahoy na wal~g lilim kund dam~g makamandg.

A~g gaw~g magali~g na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili, at hind sa
talag~g nasa~g gumaw n~g kagali~gan, ay hind kabaitan.

A~g tunay na kabanalan ay a~g pagkakawa~ggaw; a~g pa~gibig sa
kapuw, ay a~g isukat a~g bawa't kilos, gaw at pa~gu~gusap sa
talaga~g katuwiran.

Maitm man at maput a~g kulay n~g balat, a~g laht n~g tao ay
magkakapanty; ma~gyayari~g a~g is'y higtn sa duno~g, sa yaman, sa
gand; ~guni't d mahhigtn sa nagkatao.

A~g may mahl na kalooban ay iuuna a~g puri kay sa pagpipita sa
sarili; a~g may hamak na kalooban ay iuuna a~g pagpipita sa sarili kay
sa puri.

Sa ta~g may hiy a~g salit ay panunump.

Huwag mo~g saya~gin a~g panahn: a~g yama~g nawawal ay ma~gyayari~g
magbalik; ~guni't a~g panah~g nagdan na ay d na muli pa~g dadan.

Ipagta~ggl mo a~g inap at kabakahin a~g umap.

A~g ta~g matalino ay a~g may pagii~gat sa bawa't ssabihin, at
mtuto~g ipaglihim a~g dapat na ipaglihim.

Sa da~g matink n~g kabuhayan, a~g lalaki ay siy~g patnugot n~g
m~ga ank; ku~g a~g umaakay ay patu~go sa kasaman, a~g inaakay ay sa
kasaman din.

A~g babai ay huwag mo~g tign~g is~g lba~gan lama~g kund is~g
katuwa~g at karamay sa m~ga kahirapan nit~g kabuhayan; gamitan mo n~g
bo~g pagpipitagan a~g kany~g kahinaan, at alalahanin a~g in na
pinagbuhatan at nagiwi sa iy~g kasa~ggulan.

A~g di mo ibig gawn sa iy~g asawa, ank at kapatid ay huwag mo~g
ggawn sa asawa, ank at kapatid n~g ib.

A~g kamahalan n~g tao ay wal sa pagkhari, wal sa pagpapata~gos n~g
ilo~g at puti n~g mukh, wal sa pagkpari na kahalili (raw) n~g Dios,
wal sa matas na kalagayan sa balat n~g lup; wags at tunay na mahl
na tao, kahit lak~g gubat at wal~g nabbatid kund a~g sarili~g
wik, ya~g may mgand~g asal, may is~g pa~gu~gusap, may da~gal at
puri, d umap, ya~g maruno~g magdamdm at maruno~g lumi~gap sa
Baya~g Tinubuan.

Lumaganap n~g gayn na lam~g a~g m~ga dakila~g aral n~g Katipunan sa
laht halos n~g nasasakupan n~g Walo~g Lalawiga~g Tagalog; at kahit na
nakasapit sa kaalamn n~g Mara~gl na henerl n~g Hukb~g kastil na
si Don Ramn Blanco, palibhas ay is~g dalubhas~g Pmunun na d
kaayon sa kagahasaan ay d napadal sa m~ga bul~g na paghihmagsk
n~g kany~g m~ga nasasakupan. A~g una~g balita~g it na bo~g
katahimika~g lumaganap sa matatas na kagawaran n~g Pmunu~g
P~glaht nit~g Kapuluan, ay na~gyari niya~g ik 9 n~g Agosto n~g
ta~g 1896 sa sumb~g n~g Kura sa Tund na Fr. Mariano Gil, at
sapagk't d pinansn at di pinahalagahn n~g Mara~gl na si Henerl
Blanco, ay nagkaron n~g m~ga lihim na kilusn at pakan na nagpasapit
sa Pmahalan sa Madrid n~g pa~gagaila~ga~g magpadal rito n~g is~g
wal~g paulikulik na Henerl, up~g miligts a~g kapa~gyarihan n~g
Espanya sa is~g d maiiwasa~g Hmagskan. At si Henerl Polavieja, ay
kagyt dumati~g up~g humalili sa dati~g Henerl Don Ramn Blanco.

Una~g bina~gsakn n~g kalupitn n~g bago~g Henerl ay si G. Po
Valenzuela at Aguedo del Rosario at sa is~g maigsi~g bugs n~g
kapusukn n~g pikit mat~g pannupd n~g kaba~gisa~g wal~g kahulilip,
ay mahigit sa tatl~g da~g magitan n~g pagpapadakip n~g wal~g an
ma~g abogabg sa bawa't mtaman n~g malas n~g kanil~g m~ga tiktk na
gumgalw sa lilim n~g kapa~gyarihan n~g m~ga kaaway n~g ati~g
paglay.

Halos araw araw ay may binbarl na kula~g palad, at kabila~g sa m~ga
it, a~g na~gyari niya~g ik 30 n~g Disyembre n~g ta~g 1896, a~g
lalo~g klaklakiha~g upasal sa Baya~g Pilipinas, a~g klaklakiha~g
kabuhu~gn, na sa pa~galan n~g Espanya ay ginanp n~g banyaga~g
Pmunun dito sa Kapuluan na pagpapabarl sa lalo~g pinak dakila~g
Tagalog, sa Bayani n~g m~ga Bayani, na si Gat Jos Rizal at Mercado.

A~g Himagskan ay lumaganap na~g gayn na lam~g sa laht n~g puso~g
may bahagy~g hinanakt sa Pmahala~g npakabigt na at d na ibig na
talimahin, at buhat sa Hiyw n~g Lay sa Balintawk niya~g ik 20 n~g
Agosto n~g ta~g 1896, ha~gga~g Abril n~g ta~g 1897 ay itinaguyd
n~g am n~g Katipunan a~g Hma~gska~g npasimuln n~g wal sa
panahn sa kapusukn n~g m~ga masasam~g Pmunun n~g kastil rito sa
Pilipinas.

At lumaganap a~g laks n~g m~ga Katipunan sa laht n~g dako, subalit
sa Kawit, a~g laks ni Aguinaldo ay kaha~gha~g.

D kawas ay kinilala si Aguinaldo na Pa~gulo~g Hukb, sanh n~g
ipinagkahat n~g m~ga katipunan sa dalaw~g malak~g pa~gkt, na:
Aguinaldista at Bonifacista.

Na~g panah~g yan si Bonifacio ay nsa Kawit, ~guni't sa pagilag sa
m~ga d maiiwasa~g pagbubu~gguan n~g dalaw~g pa~gkat ay linisan ni
Bonifacio a~g Kawit at tutu~go sana sa Batangas, ~guni't sa Limb~g,
is~g Nay~g sakop n~g Ind~g, ay kany~g nsagup a~g m~ga kawal ni
Pawa, at a~g inilaga~g pagbubu~gg ay sumapit; si Bonifacio ay
nasugatan at a~g kany~g dalaw~g kapatd, si Ciriaco at si Procopio
ay na~gasaw~g npaty.

Binihag si Bonifacio n~g kany~g m~ga kaaway at ihinarp sa Hkuma~g
digm na naglagd sa kany n~g hatol na kamatayan, ~guni't hind
isinagaw ni Aguinaldo, at bagks pinatawad, ~guni't itinagubili~g
siy'y papanawin.

Dinuyan si Bonifacio up~g ihatd sa pok na kany~g pagdrusahan,
~guni't siy'y ibinuld n~g na~gaguuso~g, sa is~g ba~gi~g malalim sa
Marigondon, na kanya~g kinlibi~gn n~g buhy. It'y na~gyari niya~g
ik 26 n~g Abril n~g ta~g 1897.

Kalunoslunos na waks na itinalag n~g kalupitn sa am n~g dakila~g
kilus~g tu~go sa paglay.

A~g araw na it ay ipinagluluks ha~gg ~gayn n~g m~ga tunay na
Katipunan a~g kai~ggitan ay nagtagumpy, a~g is~g pulut~g na kawal
n~g ati~g di~g Hukb~g naghhmagsk ay nagpatunay minsan pa n~g is~g
d na mababawi~g kamlian at a~g buhay ni Gat Andrs Bonifacio ay
linapasta~gan n~g wal sa panahn, tinampalasan n~g is~g kahatul~g
npakalupt na ta~gi~g a~g kasaysayan a~g makatturl n~g thasan ku~g
sino a~g dapat managt n~g gay~g nakaluluns na waks. Ani Bonifacio
sa kany~g m~ga salaysay: Hind tayo dapat matakot kan~gino man kund
sa kasaysayan.

Talag~g a~g is~g baya~g bago~g umunld sa pagtata~ggl n~g kany~g
katuwira~g naap ay naghhandg n~g lalo~g dakila~g buhay. Sa
kalupitan ni Polavieja ay pinatigs a~g dug n~g diw n~g Hmagskan:
Si Gat Jos Rizal y Mercado; at sa kabilisn n~g is~g hatol na garan
ay pinadanak a~g mahalag~g dug ni Gat Andrs Bonifacio, na siy~g
tunay na bisig n~g Hmagskan natin.

Na~g si Gat Andrs Bonifacio ay isakdl sa kasalana~g Taksl sa
Tinubua~g Lup ay bo~g lu~gkt na nagsabi n~g ganit:

Taksl ak pagkatapos na kay~g laht ay ak~g matipon at maiparuto
sa landasi~g it na patu~go sa is~g ganp na kalayaan? Taksl ak?
... Salamat!

At a~g kany~g kamatayan ay nag~g pasimul n~g kany~g buhay na
wal~g ha~ggn sa baya~g Pilipinas, na sa kany~g kar~galan ay
nagppuri nammintuh at lubs na gumgala~g; at a~g is~g pagkawal~g
kamatayan na gaya n~g sa laht n~g dakila~g Bayani na nagpakata~g sa
paglili~gkd sa kany~g Tinubua~g Lup, ay kany~g kinamtn.

Is~g Paral~g bayan sa Tayumn a~g itinayo up~g papurihan siy~g
lag n~g m~ga sisipt na a~gkn; up~g don ay pagralan a~g m~ga
dakila~g aral na isinulat niy n~g kany~g malinis na dug; up~g ubos
kaya~g pabulaanan a~g parata~g na taksl na ibig ibabaw sa kany n~g
m~ga nagsiusig na mannagt sa kasaysayan n~g ati~g bayan.

Is~g araw na pa~gilin sa lob n~g is~g tan, a~g puto~g na pambaw
n~g kalapasta~ganan sa kany, a~g iginawad sa kany~g kara~galan n~g
Pmahala~g kasalukuyan.

Minsn santan, ay binbaw n~g baya~g Pilipinas a~g kalaitlait na
parata~g na nag~g halag n~g buhay ni Gat Bonifacio. Siy'y may
matuwd n~g kany~g sabihi~g: Up~g ipagta~ggl a~g usapin n~g bayan
ay d lama~g a~g laks n~g lob at tapa~g a~g kaila~gan.

Is~g malaks a~g lob at matapa~g na pinagagalaw n~g diwa~g d
nasasalig sa kataru~gan at katuwiran, ay maari~g makabaw n~g
upasal, makapinsal, makagunaw at pumaty, ~guni't kayln ma'y d
makapagtatatag n~g is~g baya~g may ganap na kalayaan.




=P. JACINTO ZAMORA=


Niyao~g Agosto ik 14 n~g ta~g 1835, sa kalapit na bayan n~g
Pandakan, Maynil, ay sumil~g sa Maliwanag a~g is~g sa~ggl na
tinawag na Jacinto Zamora.

Sa kabataan pa ay nagpakita na n~g kabaitan at pagsisigasig sa
pagaral, ha~gg~g sa nag~g Par.

Hind maggaw n~g sino ma~g pilipino a~g sumambit n~g m~ga biyay n~g
Hmagskan, na~g d mkikita sa pagsuysy n~g sanh non a~g dakila~g
binh na dinilig n~g sarili~g dug niya~g 1872 n~g tatl~g banl na
pari~g Tagalog, si Pari Burgos, si Pari Gmez at si Pari Zamora.

Ik 15 n~g Pebrero n~g ta~g 1872 n~g basahin a~g kalaitlait na hatol
kin Jos Burgos, Mariano Gmez Jacinto Zamora (m~ga Par) at sin
Mximo Inocencio, Crisanto de los Reyes, Francisco Saldua at Enrique
Paraiso, na nagsakdl na ma~guupat at m~ga may kinlaman sa aklasa~g
kawal na na~gyari sa Liwasan n~g Kabite niya~g ik 20 n~g Enero n~g
1872.

At ik 18 n~g Pebrero n~g nasabi~g tan ay nakyt sa bibitayn a~g
na~ghatulan, up~g pagpalain n~g kanil~g malilinis na buhay a~g
kamataya~g kalaitlait.

Sa kara~galan n~g Tatl~g Pari ay ihinandg ni Rizal a~g pa~galaw~g
bahagi n~g Noli na pinamagat~g El Filibusterismo.

A~g pagaani sa punl na ihinasik n~g Tatl~g Pr ay kasalukuya~g
tinatamasa n~g kanil~g m~ga kabar sa Pilipinas.

Niyan, ay hind man lama~g makapamahal n~g is~g Simbahan a~g m~ga
Pari~g Tagalog, at ~gayn ay hind lama~g nakapamamahal n~g simbahan
 nagigi~g Kura, kund marami pa ri~g sumapit na sa matas na
katu~gkula~g Obispo, at an a~g malay natin ku~g sa hinharp ay
makapg Arsobispo na rin at Kardenal a~g m~ga Pari~g Tagalog.

Is sa m~ga wal~g patawad na kamalia~g ngaw n~g iginuho~g
Pmahalan n~g m~ga kastil, a~g pagkakpabitay sa marilg na si Pari
Jacinto Zamora.

An~g m~ga kasulata~g nuukol sa bagay na it, na may kinlaman sa
aklasa~g kawal niya~g 1872, a~g utos na pagpapadakip ay hind sa
Pari~g it~g binitay nlalagd, kund sa is~g nag~ga~gala~g Jos
Zamora, Par rin, ~guni't hind ~g lama~g nkatulo~g sa hind
mallimot na kilus~g ginampann n~g tatl~g dakila~g Pari~g Tagalog
na sin Burgos, Gmez at Zamora, at dahil sa bagay na it a~g kautusn
sa pagdakp ay nabago sa pamamagitan n~g mahiwaga~g pakan n~g m~ga
kaaway n~g tatl~g kawan sa Lupon ng Pagbabago (Comit Reformador) at
si Pari Jacinto a~g ipinadakip, at na~g halu~gkatin a~g kany~g
sulatn ay ntukls a~g is~g liham na ipinadal sa kany ni Pari
Duran, Kura sa San Anton, na nagsasabi n~g gayari:

Dakila~g pagkakatipon. Dumal kay na~g wal~g pagkukula~g. A~g m~ga
kaibigan ay pawa~g may tagly na marami~g pulbur at pu~gl.

A~g sulat na it a~g ta~gi~g pina~ghawakan, up~g igawad sa kany a~g
kalatlait na hatol na bitayin.

Na~g panah~g yan na a~g m~ga konbento ay siya~g pinagtitipunan n~g
m~ga mnunugal ku~g pintakasi, a~g pulbura at pu~gl ay
na~ga~gahulug~g salapi, at a~g panyaya~g it kay Pari Zamora n~g
Kura sa San Anton ay sa is~g pagtitipon n~g magkakaibigan.

Ku~g si Pari Jacinto Zamora ay di kinatulo~g n~g pagtata~ggl sa
usapin n~g Clero Filipino disin di nabitay a~g kababaya~g it.

Na~g panah~g yan a~g pagibig sa Tinubua~g Lup ay da~g patu~go sa
m~ga balaho at kamatayan, samantala~g sa kapanahunan natin gayn, a~g
m~ga tagapagtaguyod n~g gayn di~g simulain ay tumatahak sa m~ga
sampaga, sinusub n~g kamanya~g na nagbaba~guhan, nagsisihimly sa
mallundg hihign at pawa~g awit n~g papuri a~g nari~gig.

Mpanuto kay tayo sa ganito~g kiys n~g kapanahunan?

A~g panahn na siy~g saks n~g laht n~g pa~gyayari, ay siy~g
magulat sa araw n~g bukas n~g ipammana sa atn n~g wal~g tuto~g
katuturn n~g m~ga ~gay'y nagsisiibig at naglili~gkd sa ati~g
Tinubua~g Lup.

May is~g kasabihn dito sa atin, na: a~g m~ga una raw tao rito sa
Kapuluan ay pinammahalaan n~g m~ga paty sa malinaw na sabi, a~g
m~ga halimbaw n~g na~gagsiyao, ay siy~g pinapatnubay iginagala~g at
linlands.

Subalit sa ~gayn, na, a~g m~ga paty ay pinamamahalaan n~g m~ga
buhy na tao a~g pagkmakabayan ay napakaginhawa, a~g waldasan ay
nagi~g is~g karaniwa~g bagay, a~g pagibig sa bayan ay
ipinagtitimpalakan sa apat na sulok n~g daigdig, ~guni't a~g
katotohanan ay d mababago, at a~g tanikal~g gint na ibinibigt sa
ati~g kalayaan bila~g bu~ga n~g maginhawa~g pagibig sa bayan ay
sumisibl; a~g agos n~g kayamanan na lumulunod sa ati~g kalayaan ay
bumabalo~g, bumbukl, bumbabah, at..... oh! ku~g magkalupitlupit,
bigyn man tayo n~g lay, a~g laya~g iyon marahil ay magigi~g is~g
sagabal sa atin, sa pagk't di tayo makagigitaw sa nakatabo~g gint na
winalds na n~g m~ga wala~g patuma~gga~g umibig sa bayan, n~g bo~g
ginhawa.


[Larawan: Bantayog kay Dr. Rizal sa Atimonan, Tayabas.]




=GAT JOSE RIZAL AT MERCADO=


[Larawan: Dr. Jos Rizal]

Lahat n~g ssabihin tu~gkl sa dakila~g Bayani~g it ay nasabi na n~g
m~ga lalo~g Pants at m~ga Dalubhasa~g tao n~g sansinukuban,
pagkpalibhas ay npata~gi siy n~g gayn na lama~g sa laht n~g
Bayani~g sumipt dito sa Pilipinas at siy'y npabila~g sa m~ga
dakila~g Bayani n~g sa~gkatauhan.

Laht n~g paran ay sinikap n~g kany~g m~ga kapanahn up~g siy'y
manatili sa pus n~g madl.

Sa lalo~g mababa~g halag~g selyo, a~g kany~g larawan ay nroron
up~g a~g kany~g alala ay huwag mliblib sa lalo~g katagutagua~g
nayon at kaababaa~g buhay na d makapagi~gat n~g is~g larawan niy~g
nakapagbibigay sigl sa m~ga puso~g lumlamlm sa pagibig sa Tinubua~g
Lup.

Si Gat Rizal ay pinara~galn din n~g Pmahalan natin na taglayin n~g
salapi~g papel na dadalawahi~g piso a~g kany~g larawan, up~g
magpalipatlipat sa m~ga kamy n~g laht n~g naninirahan dito sa ati~g
lupain at sa labs man, na makapagi~gat n~g salapi~g yan na
nkikilala sa tawag na is~g Rizal.

M~ga aklt na nsusulat halos sa laht n~g wik a~g iniukol sa kanya~g
kara~galan. Is~g malaki~g bantayog na pinaggugulan n~g salap n~g
ati~g Pmahalan a~g sa gitn n~g Luneta ay nagppaalala n~g kany~g
kagiti~gan. A~g kany~g pa~galan ay kilal n~g laht n~g pilipino,
pinipintuh at pinarra~galan sa ati~g Kapulun n~g banyag at
kababayan man, n~g bat at n~g matand, n~g Pants at n~g ha~gl; n~g
puhunan at n~g paggaw; at sa iba~g lupan ay pinaunlakn din n~g
laht n~g pilipino sa kany~g dakila~g araw, sa araw na a~g kany~g
buhay ay kinitil n~g kalupitan.

Sumila~g si Gat Jos Rizal niya~g ik 19 n~g Hunyo n~g ta~g 1861, sa
bayan n~g Kalamb, Laguna, at siy'y ank ni G. Francisco at ni G~g.
Teodora Alonso.

Ank sa baya~g Tagalog at lipi~g Tagalog na tunay, kay't a~g pagibig
sa Tinubua~g Lup ay kala~gkp n~g kany~g pagktao. Aral sa thanan,
sa pagtutur n~g m~ga magula~g na nagnasa~g magmulat n~g kany~g bait
sapl sa pagkmusms, ay nagaw sa kany~g mura~g bait a~g gula~g na
siyam na tan pa lam~g ay makalikh na n~g is~g dul na kinagiliwan
n~g Kpitan sa bayan.

Sa kanugng na bayan n~g Biny~g ay nagral siy kay G. Justiniano
Aquino at Cruz at sa lob lama~g n~g il~g buwan ay wal na~g mitur
sa kany a~g Guro~g Bayan, yama~g ntutuhan na niy~g laht a~g
nlalaman non kay't na~g Hunyo, n~g tan 1872 ay lumipat siy sa San
Juan de Letrn, ~guni't d siy nwili rito, kay't lumipat agd sa
Paraln n~g m~ga Hesuita ha~gg~g sa tinam niy a~g katibayan n~g
pagk Bachiller en Artes.

Lumipat siy sa Universidad de Sto. Toms, up~g magral n~g
Filosofia Medicina at Agrimensura at yama~g npansn niy~g
hind mabuti a~g ti~gn sa kany n~g m~ga Gur don, at sa payo n~g
kany~g m~ga kaibigan, niya~g Mayo n~g ta~g 1882 ay lumayag siy~g
patu~go sa Europa, pagkatapos niy~g tamuhn a~g katibaya~g pagk
Agrimensor.

Duman siy sa Singapur, Kanal n~g Sues, at sa Marselya siy lumunsd,
at buhat don ay napatu~go sa Barselona na kinakilalanan niy sa m~ga
kalupa~g dron. Tumu~go siy sa Madrid at sa Universidad Central
don, ay nagpatuloy siy n~g pagaral n~g Medicina, Literatura at
Filosofia; kasaliw n~g pagaral niy n~g m~ga karunu~ga~g nbangt
ay d niy napaglabanan a~g hilig n~g kany~g diw sa sini~g, kay't
nagral din siy n~g Paglililok (escultura) at n~g pagkuha n~g
larawan sa pamamagitan n~g lpis at n~g kulay na lubh niy~g
ikinata~g.

Pagktapos niy~g tamuhin a~g m~ga katibayan sa Medicina,
Filosofia at Literatura niya~g ta~g 1885 ay lumipat siy sa
Paris na kany~g kintagpun sa m~ga kalupai~g Antonio at Jos Luna,
at Pardo de Tavera; buhat sa Fransiya ay lumipat siy sa Alemanya
up~g makinyg n~g m~ga bantg na Panaym sa Universidad de
Heidelberg: lumipat siy sa Berlin at sa baya~g it niy tinapos a~g
wal~g kamataya~g Noli.

Si Dr. Jagor sa Berlin na masikhy na sumuysy n~g m~ga kapakann sa
Pilipinas ay naktagp sa ati~g Rizal, n~g is~g mabut~g kaibigan.
Buhat sa Berlin ay lumipat si Rizal sa Austria at dito niy nakanig
si Prof. Blumentritt; mul sa baya~g it ay napatu~go siy sa Italya.
Dito niya isinalin sa Tagalog a~g Wilhem Tell at sak umw dito sa
Pilipinas.

Si Rizal ay mawilihin sa pagaral n~g wik, at it a~g sanh n~g
kany~g pagliklk sa laht halos n~g m~ga Pa~gulo~g bayan sa Europa,
at na~g siy'y dumat~g dito sa ati~g lupan, up~g harapn a~g
pa~ggagamt ay nagssalit na siy n~g halos laht n~g wik~g lin~g
sa Europa at Asia.

No~g 1888 ay ninasa~g mul~g maglakby sa m~ga ib~g dako n~g
sansinukob at siy'y duman sa Ho~gk~g na kany~g kintagpun sa
dakila~g Tagalog don na si Gino~g Jos Basa; pagdan sa Hapn, up~g
pagralan sa sarili~g lup a~g wika~g Hapn, duman sa Amrika, bago
nagtuly sa Inglaterra at sa baya~g it nkanig si G. Antonio Ma.
Regidor. Sa Londres at sa bahay ni G. Regidor niy isinalin at
tinuligs a~g Kasaysayan n~g Pilipinas na sinulat ni Pari Morga, na
lubh niy~g ikinabantg sa panitikan.

Ik 9 n~g Nobyembre n~g ta~g 1887 na~g sulatin ni Profesor
Blumentritt a~g puna~g salit sa Morga ni Dr. Rizal.

Sa pnitikan ay may is siy~g mainam na baks na naiiwan sa bawa't
panahn. Bila~g pun n~g kany~g panunulat ay nsabi na namin na
siyam na tan pa lama~g a~g kany~g gula~g na~g sumulat n~g is~g dul
na non pa ma'y kinbakasn na n~g d karaniwa~g indayog n~g kany~g
diw. Niya~g 1887 na magdaos n~g is~g Timpalk a~g Licco Artstico
Literario dito sa Maynil na sinalihan n~g lubh~g marami~g mnunulat
ay npili at nagtagumpy a~g kany~g tul na may pamagat na A la
Juventud Filipina. Sa kapanahuna~g si Rizal ay nagaral pa sa Ateneo
sa pagpapara~gl sa Mahal na Birhen ay sumulat siy n~g is~g dul na
pinamagatn niy~g Junto Al Pasig, na lubh~g kingiliwan n~g
na~gagsipanod na pawa~g dalubhas. Sa Timpalk na idinaos sa
pagpapara~gl sa ikapat na raa~g ta~g ikinamaty ni Cervantes, ay
nagtagumpy a~g titik ni Rizal na may pamagt na El Concejo de Los
Dioses. Sa Madrid ay nagkaron n~g ib~g himg a~g kany~g m~ga sulat
at dito na ~g nbuny~g a~g tunay na pagibig sa Tinubua~g Lup.

A~g kany~g Noli ay sinimuln niy~g sulatin sa Madrid at natapos sa
Austria, a~g Filibusterismo ay sinulat niya sa Ghert Olanda, no~g
1891.

Hulyo ik 3 n~g ta~g 1892 na~g nagpulo~g sa bahay ni G. Doroteo
Ongjungco sa daa~g Ilaya blg. 176 Tund tu~gkl sa Liga Filipina at
ik 6 n~g Hulyo n~g 1892 na~g ipinadakp ni Henerl Eulogio.

[Larawan: Si Dr. Rizal at ang kanyang mga ginagamot sa Dapitan.]

Despujol at ipapiit sa Fuerza Santiago.

Niya~g ik 11 n~g Pebrero n~g 1893 ay itinatag ni Dr. Rizal a~g
Liga Filipina is~g kapisana~g pilipino na pinagukulan ni Mabini n~g
gayar~g katag: Na~g makita~g a~g laht n~g sikp ay wal~g tars at
salt sa kaayusan, at di nagbibigay n~g katampata~g wakasin, ay
linikh ni Rizal a~g Liga Filipina.

Na~g si Rizal ay ipatapon sa Dapitan siy'y nagsaka don at nagtay
n~g Paraln sa m~ga tagaron; kahit iisa~g iglp ay hind siy
ntahimik at paw~g iniukol sa kabutihan a~g kany~g m~ga gaw. A~g
m~ga maysakit don ay nakatagp sa kany n~g is~g wal~g bayad na
Ma~ggamot.

Samantal~g siy'y nroron ay is~g amerikano~g nag~ga~gala~g Taufer
na kasama n~g is~g anakanakan na nag~ga~gala~g Josefina Bracken ay
dumalaw sa kany, up~g ipagamt a~g m~ga mat~g hind makkita at
pinasiyahn na n~g m~ga iba~g Ma~ggagamot n~g wal~g lunas, a~g
Josefina~g it ay siy~g nagi~g kapalad ni Dr. Rizal at nkasama niy
sa buhay na yan sa tapunan.

A~g m~ga kahili~gan ni Dr. Rizal up~g siy ay patawarin ay hind
dini~gig n~g m~ga makapa~gyarihan, ~guni't kailn ma'y d nanawi sa
kany a~g pagasa, at sa gay~g kalagayan ay tuma~ggp siy n~g is~g
sulat n~g matalik niy~g kaibiga~g austriako na si Prof. Blumentritt,
na kany~g hili~g~g sa Pamahala~g siy'y makaparon sa Kuba bila~g
Ma~ggagamot n~g m~ga kawal na kastil don, at a~g gay~g kahili~gan
ay pinaki~ggan ni Henerl Blanco, kay't siy, sa paniniwl~g siy'y
wal~g masam~g ngaw ka~gino man na titigatig sa sarili~g budh,
kasama ni Josefina at n~g kany~g pama~gki~g si Maria Luisa, ay agd
napa Maynil at sa kasama~g palad, na~g sil'y duma~g sa luk n~g
Maynil a~g sasaky~g patu~go sa Espanya ay nakalis na, kay't sila
ay na~gapilita~g maghinty n~g panibago~g sasaky~g llayag, na d
iba't a~g Castilla. At si Rizal ay tumulak na ~g, ~guni't a~g
Hmagska~g pina~gu~guluhan ni Gat Bonifacio ay nabunsd n~g wal sa
panahn at is~g pahatid kawad na buhat kay Gobernador Polavieja a~g
tina~ggap, na~g a~g Castilla ay dumag sa Kanal n~g Sues, hatid
kawad na naguutos na dakpin si Dr. Rizal, at sinalubo~g sa Barselona
a~g ati~g kababayan up~g ipiit don.

Pagkaran n~g il~g araw ay ilinulan siy~g mul up~g ihatid sa
Pilipinas. Na~g idan sa Ho~gk~g ay sinikap ni Dr. Regidor na siy'y
palayain sa pamamagitan n~g Habeas Corpus ~guni't hind
ipinagtagumpy ni G. Regidor, a~g kany~g banl na nais na mapalay si
Dr. Rizal.

Siy'y inusig dahil sa pagkaktatag n~g Liga Filipina at
pagtataguyod n~g Himagsikan, at hind siy pinahintuluta~g
makapagtan~ggl mliban sa siy'y pinapamili sa m~ga Pmunu~g don ay
ntitipon. Napili niy si G. Luis Taviel Andrade, is~g mara~gl na
kastila~g nagta~ggl sa kany n~g ubos kaya, ~guni't hind dini~gig at
hinatulan siy~g bariln sa Liwasan n~g Bagumbayan.

Sa pagkamnunulat ni Rizal ay wal na~g mitatawad. Masasabi na~g
wal~g alinla~gan, na a~g kany~g panitik a~g siy~g lumikh n~g m~ga
kabaguhan sa kapamayanan, na kasalukuyan nati~g tinatamasa at siy~g
nagpayanig n~g matibay na Pmahalan n~g kastil na mahigit n~g
tatl~g daa~g ta~g sa atin ay naghari.

A~g dakila~g Bayani~g it na pinagukulan namin n~g ulat ~gayn, ay
sinil n~g kalupitn na~g d malilimuta~g Henerl Polavieja at niya~g
ik 30 n~g Disyembre n~g ta~g 1896 sa lawak n~g Bagumbayan ay
pinapagdanak a~g kalinislinis~g dug n~g is~g banl na ank n~g
Pilipinas.

A~g hagunt na hlakhakan n~g kany~g m~ga kaaway ay nariri~gig pa
halos na~g dumati~g a~g hatol n~g tadhana~g matapos a~g kalupitn n~g
m~ga kastil rito sa at~g lupan at niya~g Mayo n~g 1898 a~g
makapa~gyariha~g baya~g amerikano, sa likh n~g m~ga pa~gyayari ay
nagpadal rito n~g kany~g m~ga sasaky~g pandigm, up~g sa
pamamagitan n~g m~ga pu~gl~g ibinbuga n~g m~ga kanyn sa Hukb n~g
dati~g Pa~ginon at Har ay mbab at mahalinhn a~g watawat na gint
at dug na sumaks rito sa ati~g lupai~g mapagkali~g n~g m~ga d
mahulilip nakalupitn.

At buhat non a~g m~ga un~g banaag n~g Bag~g Araw n~g Pilipinas ay
namitk sa sila~ganan n~g kany~g pagasa.

Bila~g pagwaks sa ulat na it ay ilalakip namin dito a~g huli~g bu~ga
n~g panitik n~g Bayani~g Tagalog na pinamagatn niy n~g Mi Ultimo
Adios.


=A~G AKI~G HULI~G PAALAM=

(HA~GO SA WIKA~G KASTILA)

Paalam, sint ko~g Lupa~g Tinubuan
Baya~g sinagan n~g sikat n~g araw
Marikit na muty n~g dagat sila~gan
Edeng maligaya~g sa ami'y pumanaw.

Sa iy'y handg ko n~g ganap na tuw
Malu~gkt ko~g buhay na lant at ab
Nagi~g dakil man, bo~g pagnanasa~g
Ihahandg ko rin sa iy~g paglay.

A~g na~gasa digm~g dumog sa paglaban
Alay din sa iy a~g kanil~g buhay
Hirap ay d pansn at d agam agam
A~g pagkparol  pagtatagumpy.

Bibitay't dusa~g linikh n~g ba~gis
O pakikibaka~g lubh~g mapa~ganib
Wal~g kaila~gan ku~g it a~g nais
N~g bayan at madl~g pinakaiibig.

Mammaty ak, ~gay~g nmamalas
A~g buka~g liwayy na na~ga~ganinag
N~g minimith ko~g araw na ssikat
Sa likd n~g dilm na kagulat gulat.

Ku~g a~g kulay pula'y kinkaila~gan
Up~g itin mo sa iy~g liwaywy
Dug ko'y ibub pa~giti ko~g alay
Na~g iy~g sinag mo ay lalo~g dumi~gal.

Lagi ko~g pa~garap mul~g magkaisip
Magpaha~gg ~gay~g maganp a~g bait
Ay mpanod ka~g hiys na marikit
Na~g dagat sila~ga~g dito'y lumiligid.

Mat mo~g marikit sana'y lumigaya
Wal~g baks luha't pusps na n~g sigl
Ti~gal a~g no, balisa'y wal na
Wal~g bahid pot wal na~g pa~gamb.

Pa~garap n~g buhay! Marubdb ko~g nais,
Ikaw ay lumusg, hiyw n~g pagibig
N~g klulw ko~g gayk sa pagalis
Up~g lumay ka, buhay ay lumawig.

Kay tams mlugmk, mta~ghl ka lama~g
Mamaty n~g up~g mabigyn ka~g buhay
Mamaty sa silo~g n~g la~git mo~g mahl
Mlibi~g sa lupa~g pusps karikitan.

Ku~g saksakali~g sa ab ko~g libi~g
Mayumi~g bulaklk ay iy~g mpansi~g
Sumila~g sa gitn n~g dam~g mahinhn
Hagk't a~g halk m'y aki~g tta~ggapin.

Sa no ko~g hap na do'y ninidlp
Sa libi~ga~g hukay na lupa~g malamig
Ay tta~ggapn ko a~g iy~g pagibig
Init n~g pagiliw n~g nnint~g dibdib.

Bayaan mo~g ak'y malasin n~g buwan
Na~g kany~g liwanag na lubh~g malamlm
Baya~g ihatd sa aki~g libi~gan
Mahinaho~g sinat n~g kany~g liwaywy.

Bayaa~g humibik a~g simoy n~g ha~gin
At ku~g may dumap sa Tand n~g libi~g
Na an ma~g ibon, bayaa~g awitin
N~g huni~g matimys a~g payapa~g aliw.

Bayaa~g a~g araw na lubh~g mani~gas
Uln ay tuyuin, si~gw ay itas
Magi~g pa~ganuri't dalisay na ulap
Kala~gkp a~g hibik n~g aki~g pagliyag.

Bayaa~g a~g aki~g maaga~g pagpanaw
Ita~gis n~g is~g tapt na magmahl
Ku~g payapa~g hapon sa aki'y magalay
N~g is~g dala~gin, ak'y patu~gkuln.

Idala~gin mo rin a~g kinaps palad
Na na~gamaty na, ya~g na~gaghirap
Sa tana~g pasakit, at a~g lumla~gp
Nami~g m~ga in n~g luha~g masaklp.

Iy~g idala~gin a~g bawa't ulila
A~g na~gapipit na na~gagdurusa,
Iy~g idala~gin sana'y matubs ka
Sa pagkaalipi~g lao~g binbat.

Ku~g nababalot na a~g m~ga libi~gan
N~g sapot n~g gabi~g payak kadilimn
Ku~g wal n~g tanod kund pawa~g ba~gky,
Huwag gambalain a~g katahimikan.

Pakimatyagn mo a~g hiwaga~g lihim
At mpapaki~gn lu~gkt n~g taginti~g
N~g is~g kudyap, ito ay ako rin
Inawitan ka n~g bo~g paggiliw.

Ku~g a~g libi~gan ko'y limt na n~g madl
At wal n~g kurs ni bat ma~g tand
Sa na~gagllina~g ay ipaubaya~g
Bu~gkali't isabog a~g natimpi~g lup.

A~g m~ga ab ko bago pailanl~g
Muw sa wal na pina~ggali~gan
Ay makalat ul~g para~g kapupunn
N~g iy~g alabk sa lupa~g tuntu~gan.

Sa gay'y wal na~g an man sa aki~g
Ak'y limutin m, aki~g lilibutin
Ya~g himpapawid, kapara~ga't ha~gin
At ak sa iyo'y magigi~g taginti~g.

Ba~g, ti~gig, higi~g, awit na masay
Liwanag at kulay na lugd n~g mata,
Uulit ulitin sa tuwtuw na
A~g kataimtimn n~g aki~g pagsamb.

Sint~g Pilipinas, Lupa~g Tinubuan
Skit n~g skit ko, ~gayn ay pakingn
A~g hul~g habilin: Sa iy'y iwan
A~g laht n~g lalo~g inirog sa buhay.

Ak ay ttu~go sa baya~g payap
Na wal~g alipi't puno~g mapa~gab
Do'y di nnatay a~g paniniwal
At a~g naghahari'y ya~g si Bathal.

Paalam na ak, magula~g, kapatd,
Bahagi n~g puso't una~g nkanig,
Ipagpasalamat na ak'y mli~gd
Sa buhay na it~g pusps n~g ligalig.

Paalam irog ko~g Banyaga~g hira~g
Aki~g sinisinta, aki~g kasayahan.
Paalam sa iny m~ga minmahl
Mamaty ay ganp na katahimikan.


[Larawan: Ang Bantayog kay Rizal sa Liwasan ng Bagumbayan]



=TUNTUNAN=

PAUNANG SALITA      DAHON IKA  5
ALI MUDIN                      7
RAHA SOLIMAN                   10
RAHA LAKANDULA                 12
TOMAS PINPIN                   14
FRANCISCO BALTAZAR             17
JOSE CRUZ                      22
P. PEDRO PABLO PELAEZ          26
P. JOSE BURGOS                 28
JUAN LUNA Y NOVICIO            32
GRACIANO LOPEZ JAENA           35
APOLINARIO MABINI              38
JOSE MA. BASA                  44
PEDRO A. PATERNO               47
ANTONIO MA. REGIDOR            51
FELIPE G. CALDERON             54
CAYETANO ARELLANO              56
SUSANA REVILLA                 59
TEODORA ALONZO                 63
MELCHORA AQUINO                67
APOLONIO SAMSON                69
MIGUEL MALVAR                  71
EMILIO JACINTO                 74
ANTONIO LUNA                   77
GREGORIO DEL PILAR             81
MARCELO H. DEL PILAR           83
MARIANO PONCE                  86
PASCUAL H. POBLETE             90
RAFAEL DEL PAN                 94
P. MARIANO GOMEZ               98
ANDRES BONIFACIO              101
P. JACINTO ZAMORA             107
GAT JOSE RIZAL                110



[Larawan: _ANG HIYAW NG LAYA SA BALINTAWAK_ Bantayog sa Kagitingan]



=PINAGSANGUNIAN.=

C. N. VALDEZA         Great Filipinos
P. A. DE PAZOS        Heroes Filipinos
M. ARTIGAS            Historiografia Filipina
"                     La Primera Imprenta en Filipina
"                     Los Sucesos de 1872
JOSUE SUNCUYA         Historia Prehispana de Filipinas
I. DE. LOS REYES      La Religin del Katipunan
P. A. PATERNO         Historia de Filipinas
G. DE SAN AGUSTIN     Conquista de Filipinas
J. MA. RIVERA         Conferencias Literarias
L. K. SANTOS          Discursos Pblicos
D. RIVERA             Informaciones varias
H. CRUZ               Ku~g sino a~g kumath n~g Florante
E. DE LOS SANTOS      Florante (Versin Castellana)
"                     Proceso del Dr. Jos Rizal
"                     Emilio Jacinto
A. CRAIG              Lineage, Life and Labor of Dr. Rizal
J. PARDO DE TAVERA    Biblioteca Filipina
"                     The Character of Dr. Rizal
S. CALDERON           Patnubay n~g Bayan (articulos varios)
P. H. POBLETE         Da Filipino
W. RETANA             Vida y Escritos del Dr. Jos Rizal
M. M. NORTTON         Builder of the Nation
M. PONCE              Sun Yat Sen
D. C. VELARDE         Ecos (Homenaje a Da. Susana Revilla)
C. SALA               Cultura Social   "             "
MANILO                Notas Biogrficas
R. L. SEVILLA         Informaciones varias
A. GUEVARA                  "
D. GOMEZ              M. H. del Pilar (La Vanguardia)

Philippine Review
El Renacimento Filipino
Filipinas ante Europa
The Philippine People
La Solidaridad
The Independent
La Ilustracin Filipina
The Orient
Cultura Filipina
Patnubay n~g Bayan
Ecos
Cultura Social
Da Filipino




=PASASALAMAT=

_Buhat dito ay pinasasapit namin ang pasasalamat sa mga
pinagsangguniang naghandg ng mahalagang tulong na ikinayari ng:_

_"SA LANGIT NG BAYANG PILIPINAS."_

_Gayon din sa balo ni Poblete at sa katotong Sofronio G. Caldern,
alangalang sa mga "clise" na sa kanilang kagandahang loob ay ginamit
namin sa aklt na ito._

_Sa kanilang lahat ang aming boong pusong pagturing._

       *       *       *       *       *

_Sa aming mga mambabasa ay ihinihingi ng pagumanhin ang isang di
naiwasang kapinsalaan ng pagkaligw ng larawang na sa ik 88 dahon, na
napalitan ng ib._

[Larawan:

SA LIMBAGAN.

Ang Aklat ng Tagalog

Kunaunaha~g aklt na Tagalog na I~gls na nagssuysy n~g malawak na
karunu~gan n~g Pilolohia.

Munting Balarila

Mahalag~g kath n~g nagtatadhan n~g sini~g sa pagsasalit at
pagsulat n~g Wika~g Tagalog sa ~gayon sa pa~glaht na kaugalian.

Imp. Sevilla, Manila.]








End of Project Gutenberg's Mga Dakilang Pilipino, by Jose N. Sevilla

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MGA DAKILANG PILIPINO ***

***** This file should be named 17786-8.txt or 17786-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/1/7/7/8/17786/

Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was made using scans of public domain works from the
University of Michigan Digital Libraries.)


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org

Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card
donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     http://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

*** END: FULL LICENSE ***

